به گزارش ایسنا، نامگذاری ۱۳ شهریور به عنوان «روز علوم پایه» در جلسه ۸۷۱ شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۴۰۱ تصویب و در مصوبه مربوط به مناسبتهای جدید تقویم رسمی کشور ابلاغ شد. در این مصوبه، ۱۳ شهریور، همزمان با روز تولد ابوریحان بیرونی، به عنوان «روز علوم پایه» تعیین شده است.
این انتخاب، از منظر علم و فناوری، دارای یک پیام روشن است: توسعه فناوری و نوآوری بدون توجه به بنیانهای علمی و پژوهشهای بنیادی امکانپذیر نیست. علوم پایه، از جمله ریاضیات، فیزیک، شیمی و زیستشناسی، در بسیاری از موارد ممکن است با فاصله زمانی نسبت به کاربردهای مستقیم خود نتیجه بدهند، اما بخش مهمی از فناوریهای نوین بر دانش و اکتشافاتی بنا شدهاند که ابتدا با هدف شناخت بنیادی جهان انجام شدهاند.
ابوریحان؛ دانشمندی فراتر از مرزهای یک رشته
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی از دانشمندان برجسته جهان اسلام و ایران در قرون چهارم و پنجم هجری بود. اهمیت علمی او تنها به یک رشته محدود نمیشود و آثار و مطالعاتش حوزههایی همچون نجوم، ریاضیات، جغرافیا، گاهشماری، کانیشناسی، تاریخ و مطالعه فرهنگ و ادیان را دربرمیگیرد.
آنچه جایگاه ابوریحان را برای روز علوم پایه برجستهتر میکند، رویکرد روشمند او به شناخت پدیدهها است؛ رویکردی که در آن اندازهگیری، محاسبه، مشاهده و مقایسه نقش مهمی دارند. همین ویژگی باعث شده است که نام او همچنان در تاریخ علم به عنوان نمونهای از دانشمند چندرشتهای و پژوهشگری کنجکاو و تجربهگرا مطرح باشد.
در واقع، بزرگداشت ابوریحان تنها بزرگداشت یک شخصیت تاریخی نیست؛ بلکه میتواند یادآور نوعی نگرش به علم باشد که در آن پرسشگری، مشاهده دقیق و آزمون فرضیهها، بخش جداییناپذیر فرایند شناخت محسوب میشود.
چرا علوم پایه اهمیت دارند؟
اهمیت علوم پایه در دنیای امروز بیش از گذشته آشکار شده است. سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) نیز در برنامه «سال بینالمللی علوم پایه برای توسعه پایدار» تأکید کرده است که علوم پایه برای دستیابی به توسعه پایدار و ارتقای کیفیت زندگی ضروری هستند.
یونسکو در تشریح نقش این علوم، حوزههایی مانند پزشکی، صنعت، کشاورزی، منابع آب، انرژی، محیط زیست و ارتباطات را از حوزههایی میداند که از پیشرفت علوم پایه بهره میبرند. همچنین تأکید میکند که پژوهشهای بنیادی، حتی زمانی که با هدف یک کاربرد تجاری یا فناوری مشخص انجام نمیشوند، میتوانند در بلندمدت به شکلگیری فناوریها و حتی حوزههای علمی جدید منجر شوند.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز در دسامبر ۲۰۲۱، سال ۲۰۲۲ را «سال بینالمللی علوم پایه برای توسعه پایدار» اعلام کرد. این تصمیم بر نقش علوم پایه در تحقق توسعه پایدار و بهبود کیفیت زندگی تأکید داشت.
از نگاه یونسکو، علوم پایه شامل حوزههایی همچون فیزیک، شیمی، زیستشناسی و ریاضیات است و این علوم به دنبال شناخت قوانین بنیادی حاکم بر ماده، انرژی، حیات و جهان هستند.
از پژوهش بنیادی تا فناوری
یکی از مهمترین سوءبرداشتها درباره علوم پایه، سنجش ارزش آنها صرفاً بر اساس کاربرد کوتاهمدت و اقتصادی است. در حالی که مسیر علم تا فناوری الزاماً خطی و کوتاه نیست.
بسیاری از فناوریهایی که امروز بخشی از زندگی روزمره انسان شدهاند، حاصل زنجیرهای از کشفیات بنیادی هستند که در زمان انجام پژوهش، کاربرد نهایی آنها مشخص نبوده است. یونسکو برای نمونه به نقش پژوهشهای بنیادی در شکلگیری فناوریهای الکترونیکی و کوچکسازی مدارها اشاره میکند؛ دانشی که در ادامه به شکلگیری ترانزیستور، مدار مجتمع و فناوریهای پیچیده الکترونیکی انجامید.
از همین منظر، توجه به علوم پایه صرفاً یک مسئله دانشگاهی نیست؛ بلکه بخشی از سیاست توسعه علمی، فناوری و حتی اقتصادی کشورها محسوب میشود.
پیوند نام ابوریحان با حمایت از پژوهشگران علوم پایه
در ایران نیز بزرگداشت ابوریحان بیرونی صرفاً در سطح یک مناسبت تقویمی باقی نمانده است. فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، از طریق گروه علوم پایه، جایزهای با عنوان «جایزه ابوریحان بیرونی» به پژوهشگران جوان و برجسته علوم پایه اعطا میکند.
این جایزه به پژوهشگرانی در حوزههایی از جمله فیزیک، شیمی، ریاضی، زیستشناسی و زمینشناسی اختصاص مییابد و هدف آن، تکریم پژوهشگران جوانی است که دستاوردهای علمی شاخص و سهم مؤثری در پیشبرد رشته تخصصی خود داشتهاند.
تداوم این جایزه نشان میدهد که نام ابوریحان در فضای علمی کشور تنها یک نماد تاریخی نیست و میتواند به عنوان الگویی برای ارجگذاری به پژوهشگران علوم پایه و تشویق نسل جدید به فعالیت در این حوزهها مورد استفاده قرار گیرد.
علوم پایه؛ مسئلهای فراتر از دانشگاه
یکی از چالشهای اساسی نظامهای علمی، ایجاد توازن میان پژوهشهای کاربردی و پژوهشهای بنیادی است. اگرچه پژوهش کاربردی معمولاً نتایج ملموستری در کوتاهمدت ارائه میکند، اما پژوهش بنیادی بستر شکلگیری دانش جدید و فناوریهای آینده را فراهم میکند.
یونسکو نیز در چارچوب سال بینالمللی علوم پایه بر موضوعاتی مانند تقویت آموزش علوم، توسعه آموزش علمی از سنین پایین، تأمین مالی علوم پایه و گسترش مشارکت در علم تأکید کرده است. از نگاه این نهاد، آشنایی دانشآموزان با روش علمی و تجربه عملی علوم میتواند زمینهساز علاقهمندی آنان به پژوهش و در ادامه ورود به مسیرهای علمی شود.
از این منظر، «روز علوم پایه» را میتوان فرصتی برای بازنگری در مجموعهای از پرسشهای مهم دانست: آیا آموزش علوم پایه به اندازه کافی جذاب و مسئلهمحور است؟ آیا پژوهش بنیادی از حمایت پایدار برخوردار است؟ آیا مسیر تبدیل ایده علمی به فناوری به اندازه کافی تقویت شده است؟ و مهمتر از همه، آیا جامعه علمی و سیاستگذار کشور به همان اندازه که به محصول نهایی فناوری توجه میکند، به ریشههای تولید دانش نیز توجه دارد؟
از بزرگداشت تا سیاستگذاری علمی
قرار گرفتن نام ابوریحان بیرونی در کنار «روز علوم پایه» میتواند فرصتی برای پیوند میان تاریخ علم و سیاست علم در ایران باشد. بیرونی در دورهای فعالیت میکرد که مرزهای رشتههای علمی به شکل امروز تفکیک نشده بود و یک دانشمند میتوانست همزمان در چند حوزه به پژوهش بپردازد.
امروز نیز حل مسائل پیچیده کشور نیازمند تعامل میان رشتههاست؛ از تغییر اقلیم و بحران آب گرفته تا انرژی، سلامت، هوش مصنوعی، مواد پیشرفته و فناوریهای کوانتومی. پشتوانه بسیاری از این حوزهها، دانش بنیادی در ریاضی، فیزیک، شیمی، زیستشناسی و علوم زمین است.
بنابراین، گرامیداشت ابوریحان بیرونی در ۱۳ شهریور میتواند فراتر از یک مناسبت تقویمی، بهانهای برای تأکید بر یک اصل مهم در سیاست علمی باشد: فناوریهای آینده پیش از آنکه به محصول تبدیل شوند، در بستر علم و پژوهش بنیادی شکل میگیرند.
۱۳ شهریور از این منظر، هم یادآور یکی از چهرههای برجسته تاریخ علم ایران است و هم فرصتی برای طرح دوباره این پرسش که کشور برای ساختن آینده علمی خود، تا چه اندازه به بنیانهای علوم پایه توجه میکند.
انتهای پیام
