تغییر الگوی تغذیه، کمتحرکی، فشارهای روزمره و به تأخیر افتادن تصمیم به فرزندآوری، همگی باعث شدهاند توجه به سلامت باروری بیش از گذشته اهمیت پیدا کند.
در میان این عوامل، شاید مهمترین نکته این باشد که سلامت باروری موضوعی مربوط به یک مقطع کوتاه از زندگی نیست. همانطور که برای سلامت قلب، تغذیه و فعالیت بدنی اهمیت دارد، سلامت دستگاه تولیدمثل نیز نیازمند مراقبت است. بیتوجهی به نشانههای بدن، عادتهای ناسالم و به تعویق انداختن بررسیهای پزشکی ممکن است زمانی خود را نشان دهد که زوج برای فرزندآوری اقدام کرده و با دشواری روبهرو شده است.
با وجود همه این نگرانیها، ناباروری پایان مسیر نیست. پزشکی امروز راههای متعددی برای شناسایی علت و کمک به درمان در اختیار زوجها قرار داده است و مهمتر از آن، تشخیص زودهنگام میتواند در بسیاری از موارد مسیر درمان را کوتاهتر و مؤثرتر کند. شاید مهمترین گام، کنار گذاشتن نگاه سرزنشگرانه و پذیرفتن این واقعیت باشد که ناباروری یک مسئله پزشکی است، مسئلهای که مانند هر مشکل دیگری، نیازمند آگاهی، بررسی و درمان درست است.
چاقی و لاغری، دو روی یک سکه در ناباروری
عالیه قاسمزاده، فوق تخصص زنان، زایمان و نازایی، در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به علل ناباروری در بانوان، اظهار کرد: به طور کلی سه علت اصلی برای ناباروری در بانوان مطرح است که یکی از مهمترین آنها عدم تخمکگذاری یا اختلال در روند تخمکگذاری است.
وی افزود: شایعترین علت اختلال در تخمکگذاری، سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCO) است که در این حالت، تخمدان دارای کیستهای ریز بوده و معمولا افزایش هورمونهای مردانه در بدن فرد مشاهده میشود، به همین دلیل علائمی مانند پرمویی، آکنه یا جوشهای مقاوم به درمان در این افراد دیده میشود.
قاسمزاده با بیان اینکه این بیماری ممکن است از سنین نوجوانی آغاز شود، ادامه داد: یکی از عوامل مؤثر در بروز و تشدید این مشکل، چاقی است، بنابراین لازم است کودکان با تغذیه صحیح به وزن نرمال برسند. گاهی خانوادهها تصور میکنند چاق بودن کودک مطلوب است، در حالی که حفظ وزن طبیعی برای سلامت آینده و عملکرد مناسب تخمدانها اهمیت زیادی دارد.
وی با اشاره به ارتباط میان چاقی و تخمدان پلیکیستیک، گفت: حدود ۷۰ درصد موارد PCO در افراد چاق دیده میشود، اما این اختلال در افراد لاغر نیز وجود دارد و نمیتوان آن را تنها به اضافهوزن مرتبط دانست.
این فوق تخصص زنان و زایمان و نازایی اضافه کرد: خود چاقی و همچنین لاغری بیش از حد میتواند موجب اختلال در تخمکگذاری شود؛ به این معنا که در هر دو حالت، تخمدانها ممکن است نتوانند عملکرد طبیعی خود را داشته باشند. هرچه شاخص توده بدنی (BMI) در محدوده نرمال باشد، احتمال تخمکگذاری طبیعی بیشتر است.
وی خاطرنشان کرد: افرادی که بیش از حد لاغر هستند و همچنین کسانی که ورزشهای سنگین و حرفهای انجام میدهند، مانند ورزشکاران قهرمانی و افرادی که ساعتهای متمادی به تمرین و دویدن میپردازند، نیز ممکن است با اختلال یا عدم تخمکگذاری مواجه شوند، بنابراین هم چاقی و هم کاهش بیش از حد وزن میتواند در روند باروری مشکل ایجاد کند.
درمان سرطان و خطری که باروری را تهدید میکند
قاسمزاده با اشاره به نقش عوامل محیطی در اختلال تخمکگذاری، بیان کرد: افرادی که تحت درمان سرطان قرار میگیرند، ممکن است به دلیل شیمیدرمانی، رادیوتراپی یا اشعهدرمانی دچار آسیب تخمدان شوند. این مسئله در مردان نیز مطرح است و شیمیدرمانی و رادیوتراپی میتواند بر عملکرد دستگاه تولیدمثل و تولید اسپرم تأثیر بگذارد.
وی ادامه داد: امروزه برای افرادی که قرار است تحت درمانهای سرطان قرار گیرند، پیش از آغاز شیمیدرمانی میتوان اسپرم یا تخمک را فریز کرد و برای مدتهای طولانی و حتی سالیان دراز نگهداری کرد تا در آینده امکان استفاده از آنها برای درمان ناباروری وجود داشته باشد.
سیگار، تهدیدی برای کیفیت تخمک و اسپرم
این فوق تخصص زنان و زایمان و نازایی با اشاره به تأثیر مصرف دخانیات بر قدرت باروری، گفت: سیگار یکی دیگر از عوامل محیطی مؤثر است. در بانوانی که سیگار مصرف میکنند، کیفیت تخمک ممکن است کاهش پیدا کند و احتمال از کار افتادن زودرس تخمدان افزایش یابد، در مردان نیز سیگار میتواند حرکت اسپرم را کاهش داده و بر روند تولید اسپرم تأثیر منفی بگذارد.
وی درباره نقش عوامل ژنتیکی در ناباروری نیز اظهار کرد: عوامل ژنتیکی نیز میتوانند در ناباروری نقش داشته باشند، اما سهم آنها به اندازهای نیست که بتوان گفت بیشتر موارد ناباروری منشأ ژنتیکی دارد و در مجموع، درصد زیادی از عوامل ناباروری غیرژنتیکی هستند.
قاسمزاده با اشاره به برخی بیماریهای زمینهای، ادامه داد: بیماریهای متابولیک و اختلالات غددی نیز میتوانند در بروز اختلالات تخمکگذاری نقش داشته باشند، برای مثال، فردی که مبتلا به دیابت و چاقی است ممکن است با مشکلات مربوط به تخمکگذاری مواجه شود.
وی افزود: برخی از این اختلالات ممکن است زمینه ژنتیکی داشته باشند و فرد این وضعیت را از مادر خود به ارث برده باشد که در این شرایط نیز احتمال وجود PCO مطرح است.
این فوق تخصص زنان و زایمان و نازایی همچنین به نقش مشکلات کروموزومی اشاره کرد و گفت: برخی مشکلات کروموزومی نیز میتوانند موجب نارسایی تخمدان شوند. برای نمونه، در مواردی که تعداد کروموزوم X فرد کمتر از حالت طبیعی باشد، از آنجا که بانوان به طور طبیعی دارای دو کروموزوم X هستند، ممکن است تخمدانها کوچک باشند و به شکل طبیعی رشد نکنند و حالت طنابی پیدا کنند.
وی توضیح داد: در این افراد، سلولهای تخمکساز ممکن است در دوران جنینی از بین بروند و در زمان تولد، ذخیره تخمدانی فرد بسیار کم باشد.
قاسمزاده با اشاره به برخی بیماریهای ژنتیکی دیگر، بیان کرد: بیماریهایی مانند فیبروز کیستیک نیز میتوانند در ناباروری نقش داشته باشند، اما درصد کمی از موارد ناباروری را به خود اختصاص میدهند و بخش زیادی از علل ناباروری، غیرژنتیکی است.
وی مشکلات لولههای رحمی را دومین علت مهم ناباروری در بانوان عنوان کرد و گفت: لولههای رحمی ممکن است به دلایل مختلف، از جمله عفونت، دچار انسداد شوند. برخی بیماریهایی که از طریق روابط جنسی منتقل میشوند، میتوانند به لولههای رحمی آسیب وارد کنند.
این فوق تخصص زنان و زایمان و نازایی افزود: اگر عفونتها در زمان مناسب تشخیص داده و درمان شوند، میتوان از بروز بسیاری از عوارض جلوگیری کرد. همچنین رعایت اصول بهداشتی در روابط زناشویی اهمیت دارد، چرا که برخی رفتارهای پرخطر میتواند احتمال بروز عفونت و آسیب به لولههای رحمی را افزایش دهد و در نهایت فرد را به سمت درمانهای کمکباروری مانند IVF سوق دهد.
وی درباره نقش اختلالات تیروئیدی در ناباروری نیز گفت: کمکاری یا پرکاری تیروئید ممکن است با اختلالات تخمکگذاری همراه باشد، اما این مسئله با تخمدان پلیکیستیک متفاوت است. افرادی که دچار اختلالات تیروئیدی هستند باید پیش از اقدام به بارداری، بیماری خود را تحت کنترل قرار داده و عملکرد تیروئید را به محدوده طبیعی برسانند.
قاسمزاده با اشاره به سومین علت مهم ناباروری در بانوان، اظهار کرد: مشکلات مربوط به رحم نیز میتواند در ناباروری نقش داشته باشد. در رحم ممکن است بیماریهایی مانند فیبرومهای زیرمخاطی یا چسبندگیهای رحمی ایجاد شود که این مشکلات میتوانند بر باروری تأثیر بگذارند.
وی در ادامه به علل ناباروری در مردان اشاره کرد و گفت: در مردان نیز ممکن است تولید اسپرم، تعداد، کیفیت یا حرکت آن دچار اختلال شود و عفونتها نیز میتوانند در این زمینه نقش داشته باشند. عوامل ژنتیکی نیز از دیگر علل مؤثر بر ناباروری مردان است.
این فوق تخصص زنان و زایمان و نازایی با تأکید بر اهمیت تشخیص و درمان بهموقع برخی مشکلات مادرزادی در مردان، خاطرنشان کرد: برخی بیماریها قابل پیشگیری و درمان هستند؛ برای نمونه، در مواردی که بیضه نزول نکرده باشد، اگر مشکل بهموقع تشخیص داده و درمان شود، میتوان از عوارض آن جلوگیری کرد، اما اگر این مسئله پس از بلوغ و در سنین بالاتر تشخیص داده شود، ممکن است نتیجه درمان مطلوب نباشد و فرد با مشکل باروری مواجه شود.
وی با اشاره به نقش سبک زندگی در باروری مردان، گفت: مصرف الکل، مواد مخدر و سیگار میتواند بر تولید اسپرم تأثیر منفی داشته باشد و از عوامل مهمی است که باید برای حفظ سلامت باروری مورد توجه قرار گیرد.
قاسمزاده با اشاره به نقش تغذیه در سلامت باروری، اظهار کرد: مصرف مداوم غذاهای فستفودی و تغذیه نامناسب میتواند برای کیفیت تخمکها نامطلوب باشد، هرچند خطر عمده این نوع تغذیه، افزایش وزن، چاقی و بروز کبد چرب است که خود میتواند بر سلامت عمومی و عملکرد دستگاه تولیدمثل تأثیرگذار باشد.
۳۵ سالگی، نقطه آغاز کاهش ذخیره تخمدان
وی با تأکید بر اینکه سن مهمترین عامل مؤثر بر ذخیره تخمدان و تخمک است، گفت: مهمترین عامل برای ذخیره تخمک، سن است و معمولا از سن ۳۵ سالگی به بعد، ذخیره تخمدان کاهش پیدا میکند. در کنار سن، برخی عوامل محیطی نیز میتوانند بر کیفیت تخمک و عملکرد تخمدانها تأثیرگذار باشند.
این فوق تخصص زنان و زایمان و نازایی با اشاره به روشهای کمکباروری، افزود: امروزه روشهایی مانند IVF و میکرواینجکشن (ICSI) از راهکارهای فرزندآوری برای افرادی است که با مشکلات جدی در زمینه تخمکگذاری، ذخیره تخمدان یا تولید اسپرم مواجه هستند.
وی ادامه داد: در مواردی که فرد تخمک ندارد یا در مرد اسپرمسازی اتفاق نمیافتد، بسته به شرایط فرد و علت ناباروری، میتوان از روشهای درمانی و کمکباروری مناسب، از جمله استفاده از تخمک اهدایی، بهره گرفت.
قاسمزاده همچنین با اشاره به نقش اختلالات کروموزومی در ناباروری مردان، اظهار کرد: در برخی موارد ممکن است فرد از نظر کروموزومی دچار اختلال باشد، برای مثال، به جای ۴۶ کروموزوم، ۴۷ کروموزوم داشته باشد که وجود یک کروموزوم اضافی میتواند بر باروری فرد تأثیر بگذارد.
وی خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی نیز با توجه به وضعیت فرد، روشهای کمکباروری و در موارد لازم استفاده از تخمک اهدایی میتواند یکی از گزینههای درمانی برای فرزندآوری باشد.
تأثیر امواج دیجیتال و افزایش سن بر باروری مردان
حسن حسن زاده، متخصص کلیه و مجاری ادرار و نازایی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اثرات افزایش سن بر باروری گفت: تخمکگذاری و تخمکسازی در بانوان با افزایش سن مختل میشود. تأخیر در ازدواج باعث کاهش ذخایر تخمدان و آزادسازی تخمک میشود. همچنین با افزایش سن، تغییرات فیزیولوژیک از جمله تغییر دما، pH و محیط تناسلی و واژن رخ داده که این عوامل در کاهش باروری زنان نقش دارند.
وی افزود: مطالعات نشان میدهد افزایش سن همراه با استفاده بیشتر از تلفن همراه، وایفای و وسایل دیجیتال تأثیر زیادی بر بیضهها دارد. بافت بیضه بسیار حساس و آسیبپذیر در برابر اشعه است و با افزایش سن، میزان اشعه دریافتی نیز بیشتر میشود. واکنشهای ژنتیکی ناشی از این شرایط موجب افزایش واکنشهای اکسیداتیو بیضه، اختلال در اسپرمسازی و کاهش تعداد، حرکت و شکل اسپرم میشود که در نهایت باروری را کاهش میدهد.
وی با بیان اینکه با افزایش سن، عفونتهای جنسی و تنگی کانالهای مجاری اسپرمساز نیز باروری را تحت تأثیر قرار میدهد، خاطرنشان کرد: علاوه بر این، استرس، اشعههای مضر، آلودگی هوا، بنزین، سموم غذایی و عفونتهای ویروسی در طول زمان در بدن انباشته میشوند؛ بهگونهای که اگر در ۲۰ سالگی اثر این عوامل یک برابر باشد، در ۳۰ سالگی پنج برابر میشود.
حسن زاده اظهار کرد: بانوان از نظر بیولوژیکی از ۱۸ سالگی مستعد بارداری هستند و حتماً باید تا ۳۵ سالگی اقدام به بارداری کنند، چراکه بالای ۳۵ سال احتمال بروز ناهنجاریهای جنینی مانند سندروم داون افزایش مییابد و ریسک این ناهنجاریها تا ۱۰ برابر بیشتر میشود.
این متخصص کلیه و مجاری ادرار و نازایی افزود: در مردان بازه سنی خاصی وجود ندارد، اما هرچه سن پایینتر باشد میزان و کیفیت باروری بیشتر و احتمال ناهنجاری کمتر است.
وی با بیان اینکه برخی عوامل ناباروری قابل اجتناب و برخی غیرقابل اجتناب هستند، توصیه کرد: سن باروری پایینتر باشد، ازدواج در جوانی انجام شود و اقدام به فرزندآوری زودتر صورت گیرد. همچنین پرهیز از مصرف مشروبات الکی، دخانیات و سوءمصرف برخی داروها ضروری است.
وی تصریح کرد: تغذیه طبیعی، پرهیز از روغنهای اشباع شده، غذاهای آماده و فریز شده، و مصرف میوهجات تأثیر بسزایی در اسپرمسازی دارد. همچنین کاهش وزنهای افراطی در زنان و مردان باعث تغییرات هورمونی و کاهش تخمکگذاری و اسپرمسازی میشود بنابراین نگهداشتن وزن در حد متعادل اهمیت ویژهای دارد.
خطرات دخانیات، الکل و داروهای خودسرانه در ناباروری
این متخصص کلیه و مجاری ادرار و نازایی با بیان اینکه دخانیات شامل قلیان و سیگار، چه برای مصرفکنندگان مستقیم و چه برای اطرافیان، موجب اختلالات ژنتیکی و کروموزومی در زنان و مردان شده و باروری را کاهش میدهد، هشدار داد: مصرف مشروبات الکلی در بانوان باردار بسیار خطرناک بوده و منجر به ناهنجاری جنینی میشود و در مردان نیز به اختلال اسپرمسازی، تغییرات هورمونی و مشکلات کبدی میانجامد.
حسنزاده تأکید کرد: جوانان باید از مصرف خودسرانه دارو پرهیز کنند، زیرا حتی برخی مسکنها و آنتیبیوتیکها در اسپرمسازی اختلال ایجاد میکنند. سبک زندگی متعادل، حفظ وزن ایدهآل و تغذیه سالم از مهمترین راهکارها برای پیشگیری از ناباروری است.
انتهای پیام
