حسین صادقی در گفتوگو با ایسنا در خصوص تعریف و ماهیت میلها اظهار کرد: میل، تکبنایی است که در گذشته با نامهایی چون «چراغدان» و «چراغپایه» شناخته میشد و در لغت به معنای کانون نور، روشنایی و محل آتش است. در دوران پیش از اسلام، این بناها بهعنوان راهنمای مسافران و کاروانها در کنار جادهها و مسیرهای اصلی ساخته میشدند. در تاج این میلها، آتشی روشن میکردند تا گمشدگان در شبهای تاریک یا روزهای مهآلود، راه را از بیراهه تشخیص دهند.
پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم افزود: میلها از ابتدا بهصورت بناهای مستقل طراحی شدهاند و ارتباطی با سایر سازهها نداشتند. کاربرد اصلی آنها در دوران باستان شامل پیامرسانی، پست و راهنمایی مسیرها بوده است؛ هرچند تزئینات زیبا و پیچیده برخی از این بناها، بحثهایی درباره کاربردهای دیگر آنها مطرح کرده است. بیشتر میلهای ایران متعلق به سدههای چهارم تا ششم هجری هستند و همگی دارای پلکان برای دسترسی به بخش بالاییاند.
صادقی در خصوص ساختار فیزیکی میلهای استان قم گفت: میلهای استان قم شامل بدنهای استوانهای، اتاقکی با محفظهای برای روشن کردن آتش، و پلکانهایی برای دسترسی به بخش بالایی است. ساروج بهعنوان مادهای مستحکم و یکی از عناصر کلیدی در ساخت این بناها است و طراحی بصری میلها عاملی مهم در جلب توجه مسافران و فلسفه ساخت آنها نیز هوشمندانه است.
پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم تعدادی از میلهای تاریخی مهم ایران پرداخت معرفی کرده و گفت: میل نورآباد ممسنی (میل اژدها، آتشگاه، دیمهمیل یا میل آزاد) متعلق به دوره اشکانیان، واقع در شهرستان ممسنی، نورآباد، میل فیروزآباد (برج یا مناره فیروزآباد) متعلق به دوره سلجوقی، واقع در شهرستان بردسکن، بخش شهرآباد، روستای فیروزآباد استان خراسان رضوی، مناره خسروگرد در ده کیلومتری غرب شهر سبزوار، روستای خسروجرد و میل آرامگاه ارسلان جاذب از جاذبههای تاریخی شهر فریمان از بناهای مهم کشور هستند.
میل علیآباد
وی ضمن تفصیل به معرفی و تشریح میلهای موجود در استان قم پرداخت و اضافه کرد: میل سنگی علیآباد در پنجاه کیلومتری جاده قم-تهران، کنار قلعه سنگی علیآباد قرار دارد. این بنا در گذشته بهعنوان راهنمای کاروانها بر تپهای بلند ساخته شده است. ارتفاع آن حدود یازده متر و مدخل ورودی آن طاقی هلالیشکل با عرض داخلی حدود ۱.۵ متر است. پلکانهای مارپیچی تا بالای میل امتداد دارند و مصالح آن شامل سنگ و ساروج است و در ارتفاع سه متری، آثاری از لولههای نی بهصورت چند ردیف در بدنه میل دیده میشود که احتمالاً برای کاهش لرزشهای زمین تعبیه شدهاند.
صادقی اضافه کرد: شکل میل استوانهای با قطر قاعده ۴.۳۳ متر است. با توجه به نوع مصالح و ارتباط آن با کاروانسرای قلعه سنگی سلجوقی مجاور، زمان ساخت آن به دوره سلجوقی نسبت داده میشود.
میل امامزاده عبدالله
پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم در خصوص میل امامزاده عبدالله گفت: این میل در خارج از شهر قم، کنار جاده قدیم قم-اصفهان، نزدیک روستای چشمهعلی و بر روی ارتفاعات منطقه قرار دارد. شکل آن مخروطی است و در کنارش جانپناهی وجود داشته که اکنون فقط دیوارهای آن باقی مانده است. ارتفاع میل از سطح دشت ۲۰۰ متر و نمای آن از سنگ لاشه و ملاط گچ است. ارتفاع خود میل ۶.۴ متر، قطر قاعده ۵.۵ متر و پیرامون آن ۲۷.۱۷ متر است. با توجه به ساختار و شباهت این میل به میل سنگی میم در بخش کهک، به دوره سلجوقی تعلق دارد.
میل بابک
وی با بیان اینکه میل بابک در بخش مرکزی و غرب میل صفرعلی، بر فراز بلندترین قله رشتهکوه شمالی دره قرار دارد گفت: از بالای آن میل میتوان درههای اطراف را بهخوبی مشاهده کرد. برای دسترسی به میل بابک باید از کنار میل صفرعلی به سمت غرب حرکت کرد و با شیبی نسبتاً تند به آن رسید. فاصله این دو میل حدود یک ساعت پیادهروی است. سفالهای اطراف میل شبیه به سفالهای میل صفرعلی است و احتمالاً متعلق به دوره سلجوقی میباشد. نمای میل از سنگ لاشه و ملاط گچ و ساروج است و تنها بخش باقیمانده از قسمت شمالی آن با ارتفاع ۳.۷ متر است.
میل چاهک
صادقی ادامه داد: میل چاهک در بخش خلجستان، شرق روستای چاهک و شمال رودخانه وزوا، بر روی ارتفاعات مشرف به دشت قرار دارد. سفالهای دوره ساسانی و اسلامی در اطراف آن یافت شده و با توجه به معماری سنگچینی و شباهت به چهارطاقی نویس، قدمت آن به دوره ساسانی نسبت داده میشود. نمای میل از سنگ لاشه و ملاط گچ است. ورودی آن در سمت جنوبی با عرض ۱.۲ متر و ارتفاع ۲.۶ متر است. بلندترین ارتفاع موجود ۴.۶ متر در جبهه غربی، قطر قاعده ۵.۱ متر و پیرامون ۲۷.۵ متر است. این میل در ارتفاع ۸۷ متری از سطح زمینهای اطراف قرار دارد و نقشه بیرونی مدور و درونی چلیپایی دارد که به چهارطاقیهای ساسانی شبیه است.
میل شهرستان
پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم در خصوص میل شهرستان اظهار کرد: این میل در بخش مرکزی، جنوب جاده آسفالت قم-سراجه، روبهروی باغ زمانزاده و پنجاه متر دورتر از جاده قرار دارد. قدمت آن به دوره ساسانی بازمیگردد و احتمالاً در مرکز شهر ساسانی «شهرستان» بوده است. این محل که اکنون «مزرعه شهرستان» نامیده میشود، در قرن چهارم روستا و در عهد باستان دژ بوده و به احتمال زیاد، محل باستانی شهر قم است که در سال ۲۳ هجری توسط سپاه ابوموسی اشعری فتح و ویران شد. این میل بر اثر فرسایش به شکل کلهقندی درآمده و ارتفاع آن حدود ۷.۵ متر است. مصالح آن خشت است.
میل صفرعلی
وی افزود: میل صفرعلی بر فراز رشتهکوهی روبهروی کوه سپر رستم و غرب روستای کاج قرار دارد. ارتفاع زیر میل تا سطح دشت جنوب بین هفتاد تا هشتاد متر است. نمای بیرونی از سنگ لاشه و ساروج و داخل آن بدون ملاط است. ارتفاع میل ۶.۸ متر، قطر قاعده هفت متر و پیرامون ۲۲ متر و شکل آن مخروط ناقص است. درون برج تا ارتفاع پنج متر با سنگ لاشه پر شده و بالای آن اتاقکی مدور با قطر کف ۳.۴۵ متر و ضخامت دیوار ۱.۷ متر قرار دارد. دیوار داخلی تا ارتفاع یک متر صاف است و سپس قوس سقف آغاز میشود و آسمانهای به قطر ۷۵ سانتیمتر در وسط سقف وجود دارد.
صادقی در خصوص میل صفرعلی اضافه کرد: سقف این میل از سنگ و ساروج با ضخامت چهل سانتیمتر است. بالای سقف با سنگچین مسطح شده و دیوارهای چهل سانتیمتری در لبه آن ساخته شده است. دریچهای در جبهه شرق به سمت روستای کاج با ابعاد یک متر ارتفاع و ۷۵ سانتیمتر پهنا تعبیه شده است. محل قرارگیری میل اشراف کامل به محمدآباد، کورگل، علیآباد، بایر کلهر، ملک قلعه و منطقه قشلاق دارد. سفالهای اطراف شامل دو نوع پیش از تاریخ (مشابه قرهتپه و آقتپه) و دوره سلجوقی است که قدمت میل را به این دوره نسبت میدهد.
میل مقبولآباد
پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم بابیان اینکه میل مقبولآباد در بخش خلجستان، جنوب غربی روستای مقبولآباد، در ارتفاع ۱۸۹۳ متری از سطح دریا و ۶۵ متری از سطح دشت قرار دارد گفت: سبک و معماری این میل متعلق به دوره سلجوقی است. نمای میل از سنگ لاشه بومی و ملاط گچ است. بلندترین ارتفاع کنونی ۲.۷ متر، طول نیمه باقیمانده ۷.۲ متر، قطر قاعده ۴.۲ متر و پیرامون ۴.۴ متر است. شکل آن استوانهای و از نظر سوقالجیشی در نقطهای ایدهآل برای راهنمایی کاروانهای مسیر ساوه به تفرش و قم قرار دارد. فاقد تزئینات است، اما نحوه چینش سنگها قابلتوجه است.
میل میم
وی در خصوص میل میم اظهار کرد: این میل در بخش کهک و در روستای میم قرار دارد. این بنا مشابه میل صفرعلی در دشت قمرود، اما در مقیاس کوچکتر و متعلق به دوره سلجوقی است. ارتفاع میل از سطح دشت ۸۵ تا ۹۰ متر، نمای آن از سنگ لاشه و ملاط گچ، ارتفاع نه متر، قطر قاعده ۴.۶۲ متر و پیرامون ۱۴.۵ متر است. شکل آن مخروطی با اتاقکی مسدود در داخل است.
میل سنگی راهجرد
صادقی افزود: میل سنگی راهجرد نزدیک روستای دیزیجان، بر روی ارتفاعات کوه زنبوره مشرف به تنگه و گذرگاه زواریان در راهجرد قرار دارد. ارتفاع از سطح دشت حدود شصت متر، نمای آن از سنگ لاشه و ملاط گچ، ارتفاع باقیمانده ۴.۲۵ متر، قطر قاعده ۶.۳ متر و پیرامون ۱۹.۷۸ متر است. سبک و مصالح آن مشابه میلهای سلجوقی استان قم است.
انتهای پیام
