امیر پناهعلی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به نقش بازخورد در روابط انسانی، اظهار کرد: نمیتوان مشکلات و مسائل را از زندگی حذف کرد و برای حل آنها ناگزیر هستیم با طرف مقابل گفتوگو کرده و نسبت به رفتارها و عملکرد یکدیگر بازخورد داشته باشیم.
وی با بیان اینکه انتقاد در روانشناسی به دو نوع سازنده و مخرب تقسیم میشود، افزود: انتقاد سازنده مانند آینهای است که فرد میتواند با نگاه کردن به آن، نقاط ضعف و ایرادات خود را ببیند و برای اصلاح آنها تلاش کند، بنابراین چنین انتقادی میتواند زمینهساز رشد فردی و حرکت به سمت کمال باشد.
وی ادامه داد: در مقابل، انتقاد مخرب مانند آن است که فرد به جای استفاده از آینه برای دیدن ایرادات، آن را با چکش بشکند، در این شرایط نهتنها فرصتی برای اصلاح رفتار ایجاد نمیشود، بلکه شخصیت فرد نیز مورد تخریب قرار میگیرد.
این روانشناس با تأکید بر اینکه هدف انتقاد سازنده باید تغییر رفتار باشد، گفت: در انتقاد مخرب معمولاً فرد رفتار طرف مقابل را با دیگران مقایسه میکند، به او برچسب میزند، از توبیخ و سرزنش استفاده میکند و حتی شخصیت او را زیر سوال میبرد، در حالی که در انتقاد سازنده، هدف این است که با بیان درست موضوع، زمینه تغییر یک رفتار نادرست فراهم شود.
پناهعلی خاطرنشان کرد: فردی که به شکل مخرب انتقاد میکند، گاهی در واقع تلاش دارد خشم خود را تخلیه کند و به جای پرداختن به رفتار مورد نظر، به شخصیت طرف مقابل حمله میکند. چنین رویکردی به مرور میتواند رابطه را تضعیف کرده و زمینه شکلگیری تعارضهای جدی را در خانواده فراهم کند.
این روانشناس با اشاره به آثار انتقاد مخرب بر کودکان اظهار کرد: انتقادهای مخرب و مداوم والدین میتواند در شکلگیری عزت نفس و احساس ارزشمندی فرزندان اثر منفی داشته باشد. گاهی والدین به دلیل اینکه شیوه صحیح برخورد با رفتار نادرست فرزند خود را نمیدانند، به جای اصلاح رفتار، شخصیت کودک را مورد انتقاد و تخریب قرار میدهند.
وی افزود: کودکی که دائماً با جملات تحقیرآمیز، مقایسهای و کلی مواجه میشود، ممکن است در آینده احساس ارزشمندی خود را از دست بدهد، بنابراین والدین باید توجه داشته باشند که انتقاد از رفتار کودک با زیر سوال بردن شخصیت او تفاوت دارد.
پناهعلی با تأکید بر اهمیت زمان و مکان انتقاد گفت: پیش از انتقاد کردن باید شرایط روحی خود و طرف مقابل را در نظر بگیریم. زمانی که فرد عصبانی است یا طرف مقابل نیز در شرایط هیجانی قرار دارد، زمان مناسبی برای بیان انتقاد نیست، همچنین نباید در جمع خانوادگی و بهخصوص مقابل فرزندان، شخصیت همسر یا اعضای خانواده را مورد انتقاد قرار داد.
وی ادامه داد: نحوه بیان انتقاد نیز اهمیت زیادی دارد و بهویژه در مورد کودکان باید از جملات کلی و مقایسهای پرهیز کرد. بهتر است در زمان و مکان مناسب و در خلوت، بازخورد خود را مطرح کنیم تا فرد احساس نکند شخصیت او مورد حمله قرار گرفته است.
این روانشناس پیشنهاد کرد: یکی از روشهای مناسب برای بیان انتقاد، استفاده از بازخورد ساندویچی است، به این معنا که ابتدا چند نکته مثبت درباره فرد بیان شود، سپس نکتهای که نیاز به اصلاح دارد مطرح شده و در پایان نیز صحبت با یک نکته مثبت، حمایت یا ابراز اعتماد به فرد به پایان برسد.
وی تأکید کرد: در زمان عصبانیت ممکن است تمام ویژگیهای منفی فرد مقابل در ذهن ما برجسته شود و تصور کنیم هیچ ویژگی مثبتی ندارد، در حالی که چنین برداشتی معمولاً تحت تأثیر شرایط هیجانی است. بنابراین بهتر است انتقاد را به زمانی موکول کنیم که هر دو طرف آرامتر هستند.
پناهعلی گفت: وقتی کلیت شخصیت فرد را زیر سؤال میبریم، در واقع او را به یک تقابل «حق با من است یا تو» دعوت میکنیم و همین مسئله میتواند زمینهساز درگیریهای بیشتر شود. بسیاری از اختلافات میان زوجین نیز از همین نوع ارتباط و انتقال انتقاد مخرب ناشی میشود.
وی با تفکیک عیبجویی از انتقاد سازنده اظهار کرد: در عیبجویی، فرد به صورت مداوم به دنبال پیدا کردن و برجسته کردن عیبهای طرف مقابل است، حتی ممکن است طرف مقابل رفتار آسیبزایی انجام نداده باشد، اما فرد عیبجو همواره در پی یافتن نقطهای برای انتقاد است.
این روانشناس افزود: در انتقاد مخرب ممکن است موضوع یا رفتاری وجود داشته باشد که فرد را آزار داده است، اما آن را در نادرستترین شکل ممکن بیان میکند، در حالی که عیبجویی اساساً رویکردی است که فرد به صورت مستمر نقاط منفی دیگران را میبیند و ویژگیهای مثبت آنها را نادیده میگیرد.
پناهعلی با بیان اینکه عیبجویی میتواند به روابط انسانی آسیب بزند، گفت: در فرهنگ و آموزههای دینی ما نیز تخریب روابط و دور کردن انسانها از یکدیگر مورد تأیید نیست. هر انسانی در کنار نقاط ضعف، ویژگیهای مثبتی دارد و باید تلاش کنیم این ویژگیها را نیز ببینیم.
وی تأکید کرد: والدین باید مراقب باشند با عیبجویی و تخریب مداوم، سلامت روان و احساس ارزشمندی فرزندان خود را تحت تأثیر قرار ندهند چراکه نوع برخورد والدین در دوران کودکی میتواند آثار بلندمدتی بر شخصیت و روابط آینده فرزندان داشته باشد.
این روانشناس به افرادی اشاره کرد که حتی در برابر انتقاد سازنده نیز واکنش منفی نشان میدهند و گفت: برخی شخصیتها نسبت به هر نوع انتقادی گارد دارند و حتی زمانی که انتقاد به شکل سازنده مطرح میشود، آن را حمله به شخصیت خود تلقی میکنند.چنین واکنشهایی تا حد زیادی به ویژگیهای شخصیتی فرد مربوط است و ممکن است در برخی افراد با اعتمادبهنفس کاذب یا ویژگیهای خودشیفتهوار همراه باشد. این افراد نیاز دارند روی خودشناسی و رشد فردی کار کنند تا بتوانند بازخورد دیگران را بدون احساس تهدید دریافت کنند.
پناهعلی خاطرنشان کرد: در برخورد با این افراد نیز بهتر است از تخریب و حمله مستقیم پرهیز کنیم و حتی در بیان نکات منفی، از ادبیات نرم و محترمانه استفاده کنیم. بیان نقاط مثبت در کنار نکات قابل اصلاح میتواند به پذیرش بهتر بازخورد کمک کند.
انتهای پیام
