دکتر علی عربی عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز در گفتوگو با ایسنا با اشاره به ۱۰ سپتامبر (۱۹ شهریور) روز جهانی پیشگیری از خودکشی اظهار کرد: خودکشی را میتوان در سطح فرد و جامعه مورد نظر قرار داد. در سطح فرد، درصدی از این کنش میتواند متاثر از شرایط روانی انسان باشد. این شرایط نیز خود میتواند متاثر از یک بیماری زمینهای یا وضعیت ذهنی ناگهانی باشد.
وی ادامه داد: در این سطح مددکاران اجتماعی و مشاوران روانشناس هستند که میتوانند با شناسایی افراد در معرض خطر، نقش مهمی در پیشگیری از این اقدام داشته باشند.
عربی اضافه کرد: اما در سطح جامعه، خودکشی یک پدیده اجتماعی است و نرخ خودکشی، تحت تأثیر شرایط مختلف فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی قرار دارد. به جز موارد معدودی که ویژگیهای روانی و ذهنی فرد در آن نقش پررنگی دارد، در بسیاری از موارد میتوان تأثیر شرایط و ساختارهای اجتماعی را نیز مشاهده کرد.
چه عوامل اجتماعیای در خودکشی نقش دارند؟
عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: تقریباً همه نهادهای اجتماعی، از اقتصاد و سیاست گرفته تا خانواده و آموزش، میتوانند بر میزان خودکشی تأثیر بگذارند اما در این میان، دو نهاد آموزش و اوقات فراغت اهمیت بیشتری دارند.
وی بیان کرد: آموزش یکی از مهمترین نهادهایی است که میتواند بر رفتار و تصمیمهای افراد تأثیر بگذارد. متأسفانه نظام آموزشی جامعه ما به دلیل برخی ضعفهای ساختاری و محتوایی، در آموزش مهارتهای زندگی، بهویژه مهارت «حل مساله»، آنطور که باید موفق نبوده است.
عربی گفت: در بحث آموزش نباید فقط آموزش و پرورش را در نظر گرفت؛ بلکه خانواده، مدرسه و دانشگاه همگی در این زمینه نقش دارند.
وی افزود: از سوی دیگر، اوقات فراغت یکی از مهمترین عوامل ایجاد نشاط و شادابی در زندگی افراد است. با این حال، در جامعه ما امکانات و فضاهای مناسب برای گذراندن اوقات فراغت گروههای مختلف، با توجه به سن، شرایط اقتصادی و فرهنگی، کافی نیست.
این جامعهشناس بیان کرد: در سالهای اخیر نیز افزایش شدید تورم و کاهش ارزش پول، بیشتر از بسیاری از حوزهها بر اوقات فراغت مردم تأثیر گذاشته است. در نتیجه، بسیاری از فعالیتهای تفریحی و فراغتی به تدریج از سبد زندگی خانوادهها و افراد حذف شدهاند.
عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز افزود: از طرف دیگر، افزایش نابرابری و تأثیر شبکههای اجتماعی باعث شده است احساس «محرومیت نسبی» در جامعه بیشتر شود؛ یعنی افراد وقتی زندگی خود را با دیگران مقایسه میکنند، احساس کنند از امکانات و شرایطی که دیگران دارند، محروم هستند. این احساس میتواند یکی از عوامل افزایش افسردگی و در برخی افراد، افزایش افکار و میل به خودکشی باشد.
فضای مجازی و دسترسی به اخبار چه تأثیری بر خودکشی دارند؟
عربی ادامه داد: در این زمینه میتوان از دو جنبه به نقش شبکههای اجتماعی و پیامرسانها نگاه کرد. از نظر روانشناختی، موضوعی به نام «سرایت» مطرح است، به این معنا که انتشار گسترده اخبار و مطالب مربوط به خودکشی، در برخی شرایط میتواند بر افراد آسیبپذیر تأثیر بگذارد و حتی در توالی برخی موارد خودکشی نقش داشته باشد.
وی بیان کرد: از نظر جامعهشناختی نیز شبکههای اجتماعی باعث شدهاند افراد بیشتر خودشان را با دیگران مقایسه کنند و احساس محرومیت نسبی در جامعه افزایش پیدا کند. این موضوع را میتوان با استفاده از «نظریه نمایشی» توضیح داد. بر اساس این نظریه، زندگی انسان مانند یک نمایش است که یک «جلوی صحنه» و یک «پشت صحنه» دارد.
عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: در شبکههای اجتماعی، افراد معمولاً فقط بخشهایی از زندگی دیگران را میبینند؛ بخشهایی که در زمینه روابط عاطفی، خانوادگی، اقتصادی، تفریح و سایر مسائل، معمولاً به بهترین شکل نمایش داده میشوند. این تصاویر ممکن است واقعی نباشند و گاهی با صحنهسازی، اغراق یا حتی دروغ همراه باشند و هدف اصلی از انتشار آنها نیز گرفتن لایک و بازدید بیشتر باشد.
عربی ادامه داد: صحنهسازی در شبکههای اجتماعی ممکن است باعث شود تا فرد زندگی واقعی خودش را با تصویری که از زندگی دیگران در شبکههای اجتماعی میبیند مقایسه کند؛ در حالی که او از «پشت صحنه» زندگی خودش خبر دارد، اما فقط «جلوی صحنه» زندگی دیگران را میبیند. این مقایسه میتواند احساس محرومیت، نارضایتی و در برخی افراد افسردگی را افزایش دهد و در نهایت بر میل به خودکشی نیز تأثیر بگذارد.
عوامل اجتماعی در خودکشی بیشتر بر چه گروه سنی تأثیر میگذارند؟
وی اضافه کرد: در این زمینه باید به تفاوت مهمی میان ایران و سایر کشورهای جهان توجه کرد. بر اساس گزارشهای سازمان بهداشت جهانی، در بسیاری از کشورهای جهان بالاترین میزان خودکشی در میان سالمندان، بهویژه افراد بالای ۷۰ سال، دیده میشود.
عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: اما در ایران، متأسفانه بالاترین میزان خودکشی در گروه سنی ۱۵ تا ۳۵ سال گزارش شده است. این موضوع یک زنگ خطر جدی برای جامعه محسوب میشود زیرا این گروه سنی بخش مهمی از جمعیت فعال و آینده جامعه را تشکیل میدهد.
برای دور کردن جامعه از خودکشی چه اقداماتی باید انجام شود؟
عربی بیان کرد: ارائه یک راهکار عملی برای کاهش خودکشی نیازمند توجه به عوامل مختلف در سطح فرد، خانواده، جامعه و سیاستگذاریهای کلان است اما از نگاه جامعهشناختی، یکی از مهمترین عوامل، حکمرانی خوب است؛ یعنی سیاستگذاریهای دولت باید بر افزایش رفاه مردم و سلامت اجتماعی تمرکز داشته باشد.
وی ادامه داد: به بیان سادهتر، توجه به عدالت اجتماعی، ایجاد آموزش باکیفیت و در دسترس، تقویت آموزش مهارتهای زندگی، افزایش سواد رسانهای و فراهم کردن امکانات مناسب برای اوقات فراغت میتواند در کاهش نرخ خودکشی مؤثر باشد.
عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز افزود: همچنین باید به کیفیت نظام آموزشی توجه بیشتری شود و آموزش از حالت صرفاً تجاری فاصله بگیرد، بهویژه در مقاطع ابتدایی و متوسطه. در مجموع، برای کاهش خودکشی نمیتوان فقط بر مسئولیت فرد تمرکز کرد؛ بلکه باید شرایط اجتماعی و اقتصادیای را که افراد در آن زندگی میکنند نیز بهبود داد.
انتهای پیام
