مسعود آذرخوش در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: توسعه نامتوازن شهری به نابرابری در توزیع منابع، ظرفیتها و خدمات در مناطق مختلف یک شهر اشاره دارد؛ به این معنا که در حالی برخی مناطق شهری از رشد و توسعه قابل توجهی برخوردار میشوند، مناطق دیگر ممکن است از نظر زیرساختها، امکانات و خدمات عمومی با کمبود مواجه باشند.
وی افزود: چنین وضعیتی میتواند به افزایش شکاف طبقاتی، تبعیض و به حاشیه رانده شدن برخی گروههای اجتماعی منجر شود و حتی امنیت شهروندان را تحت تأثیر قرار دهد.
دسترسی نابرابر به خدمات عمومی
این دکترای جامعهشناسی با اشاره به پیامدهای اجتماعی توسعه نامتوازن شهری، بیان کرد: دسترسی نابرابر شهروندان به خدماتی مانند بهداشت و درمان، آموزش باکیفیت، حملونقل عمومی، فضاهای تفریحی و سبز و سایر خدمات زیربنایی، کیفیت زندگی گروههای مختلف اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهد.
آذرخوش ادامه داد: برای کاهش این نابرابریها باید به سمت برنامهریزی شهری جامع و عادلانه حرکت کنیم و سرمایهگذاری هدفمند در مناطق محروم و کمبرخوردار را در اولویت قرار دهیم.
وی مشارکت اجتماعی و توانمندسازی جوامع محلی را از دیگر راهکارهای کاهش پیامدهای توسعه نامتوازن دانست و گفت: استفاده از ابزارهای تشویقی برای جذب سرمایهگذاران در مناطق کمبرخوردار، همراه با نظارت و ارزیابی مستمر، میتواند به توزیع عادلانهتر امکانات و خدمات کمک کند.
فضاهای عمومی؛ بستری برای شکلگیری سرمایه اجتماعی
این جامعهشناس در ادامه درباره نقش فضاهای عمومی مانند پارکها، پیادهراهها و میدانها در تقویت تعاملات اجتماعی، اظهار کرد: فضاهای عمومی تنها یک مکان جغرافیایی نیستند، بلکه یک ساخت اجتماعی محسوب میشوند؛ جایی که دنیای خصوصی، یعنی خانواده و خانه، با دنیای عمومی، یعنی جامعه تلاقی پیدا میکند.
وی با بیان اینکه در جامعه میتوان از سه نوع فضای اصلی شامل خانه، محیط کار و کسبوکار و فضای عمومی سخن گفت، افزود: پارکها، میدانها، پیادهراهها و دیگر فضاهای عمومی نقش مهمی در سلامت روان افراد و تقویت پیوندهای اجتماعی دارند.
آذرخوش ادامه داد: انسانهای شهرهای مدرن گاهی در حبابهای اجتماعی زندگی میکنند و ارتباط آنها به گروهها و طبقات خاصی محدود میشود، اما فضاهای عمومی میتوانند این حبابها را بشکنند و زمینه برخورد و تعامل افراد با سنین، طبقات اجتماعی و پیشینههای مختلف را فراهم کنند.
فضای عمومی؛ عامل تقویت هویت و تعلق شهری
این دکترای جامعهشناسی با تأکید بر اینکه تعامل در فضاهای عمومی میتواند از شکلگیری برخی تعصبات اجتماعی جلوگیری کند، گفت: پارکها، میدانها و سایر فضاهای عمومی بستر تولید سرمایه اجتماعی هستند و روابط اجتماعی افراد را فراتر از دایره خانواده گسترش میدهند.
وی بیان کرد: روابط خانوادگی بخشی از سرمایه پیوندی افراد را شکل میدهد، اما فضاهای عمومی افراد را با خارج از دایره خانوادگی خود آشنا کرده و به افزایش انسجام اجتماعی کمک میکنند.
آذرخوش افزود: این فضاها همچنین حس تعلق و هویت جمعی را تقویت کرده و احساس شهروند بودن را در افراد افزایش میدهند.
وی ادامه داد: اگر فضاهای عمومی از بین بروند یا به طور گسترده به فضاهای تجاری مانند کافهها، هتلها و سایر اماکن اختصاص پیدا کنند، جامعه با خطر افزایش انزوای اجتماعی و بیگانگی مواجه خواهد شد.
این جامعهشناس خاطرنشان کرد: میدانها، پارکها و سایر فضاهای عمومی محل تعامل اجتماعی هستند و توسعه آنها میتواند به ارتقای سلامت روان جامعه و کاهش تنشهای اجتماعی کمک کند.
خرمآباد؛ گرفتار میان توسعهنیافتگی، ترافیک و بافت تاریخی
آذرخوش در بخش دیگری از این گفتوگو درباره مهمترین چالشهای اجتماعی ناشی از بافت شهری خرمآباد، اظهار کرد: خرمآباد به جای آنکه به یک شهر مدرن تبدیل شود که بافت تاریخی خود را در آغوش گرفته باشد، در چنبره توسعهنیافتگی، ترافیک و مسائل ناشی از بافت قدیمی گرفتار شده است.
وی با اشاره به موقعیت جغرافیایی خرمآباد افزود: این شهر در یک دره قرار گرفته و محدودیتهای فیزیکی توسعه، فشار زیادی بر بافت مرکزی وارد کرده است.
این دکترای جامعهشناسی، ترافیک را یکی از مهمترین چالشهای عینی شهروندان خرمآباد دانست و گفت: راهکار این مشکل صرفاً تعریض خیابانها نیست، چراکه تعریض معابر در بسیاری موارد به تخریب بافت شهری منجر میشود.
وی اضافه کرد: به جای تمرکز صرف بر تعریض خیابانها، باید مدیریت ترافیک عبوری، توسعه پیادهراهها و پیادهراهسازی مورد توجه قرار گیرد و دسترسی خودروها به هسته مرکزی شهر تا حد امکان مدیریت شود.
ضرورت احداث پارکینگ در حاشیه هسته مرکزی
آذرخوش با تأکید بر ضرورت ایجاد زیرساختهای مناسب برای کاهش ورود خودرو به مرکز شهر، گفت: ایجاد پارکینگهای طبقاتی در حاشیه هسته مرکزی میتواند یکی از راهکارهای مدیریت ترافیک باشد تا شهروندان بتوانند خودروهای خود را در این نقاط پارک کرده و ادامه مسیر را به صورت پیاده طی کنند.
وی ادامه داد: در کنار مدیریت ترافیک، باید حفاظت از بافت تاریخی خرمآباد نیز مورد توجه جدی قرار گیرد، چراکه مهاجرت ساکنان این مناطق به حاشیه شهر به دلیل نبود زیرساختهای مدرن، میتواند پیامدهای اجتماعی نامطلوبی داشته باشد.
این جامعهشناس تصریح کرد: خالی شدن بافت تاریخی از سکنه و تبدیل خانهها و فضاهای آن به انبار یا مناطق کمرفتوآمد، به کاهش نظارت اجتماعی و افزایش احساس ناامنی منجر میشود و در نهایت شهر با پدیده رهاشدگی مواجه خواهد شد.
بازآفرینی شهری بدون تخریب هویت تاریخی
آذرخوش با تأکید بر ضرورت حرکت به سمت بازآفرینی شهری، اظهار کرد: باید به سمت بازآفرینی شهری بدون تخریب ساختارهای تاریخی حرکت کنیم و همزمان با نوسازی، هویت تاریخی شهر را حفظ کنیم.
وی با اشاره به ضرورت مقاومسازی بافتهای قدیمی خرمآباد در برابر زلزله، افزود: قرار گرفتن شهر در دره، وجود بافت سنتی و عبور رودخانه از محدوده شهر، موضوعات مهمی هستند که باید در برنامهریزی شهری مورد توجه قرار گیرند.
این دکترای جامعهشناسی بیان کرد: رودخانه خرمآباد در کنار ظرفیتهای زیباییشناختی و گردشگری که برای شهر ایجاد کرده، در زمان وقوع سیلاب میتواند آثار تخریبی نیز داشته باشد؛ بنابراین برنامهریزی شهری باید همزمان مسائل زیستمحیطی، ایمنی، تاریخی و اجتماعی را در نظر بگیرد.
آذرخوش در ادامه تأکید کرد: خرمآباد باید همزمان با مدرن شدن، رویکرد نوین شهرسازی را دنبال کند و در این مسیر حفاظت فعال از بافت تاریخی و تبدیل این بافتها به موتور محرک اقتصاد گردشگری ضروری است.
وی افزود: اگر بافت تاریخی بتواند به یک ظرفیت اقتصادی و گردشگری تبدیل شود، بخشی از هزینههای حفاظت و بقای آن نیز از طریق همین ظرفیتها تأمین خواهد شد.
مدیریت جزیرهای؛ یکی از مشکلات بافت شهری خرمآباد
این جامعهشناس، نبود نگاه یکپارچه به مدیریت شهری را یکی از مشکلات مهم خرمآباد عنوان کرد و گفت: هر دستگاه به صورت جزیرهای عمل میکند؛ برای مثال میراث فرهنگی به دنبال حفظ آثار تاریخی است، شهرداری به دنبال حل مشکلات معابر و راه و شهرسازی نیز عمدتاً موضوع مسکن را دنبال میکند، در حالی که بافت شهری یک موجود زنده و یک واحد بههمپیوسته است.
وی ادامه داد: نمیتوان مسائل بافت شهری را به صورت جداگانه و دستگاهی حل کرد، بلکه نیازمند یک نگاه جامع هستیم که در آن مسائل اجتماعی، اقتصادی، تاریخی، حملونقل، مسکن و محیطزیست در کنار یکدیگر دیده شوند.
چرا برخی محلهها احساس امنیت بیشتری ایجاد میکنند؟
آذرخوش در ادامه درباره رابطه میان بافت شهری و احساس امنیت شهروندان اظهار کرد: امنیت در جامعه صرفاً وظیفه پلیس یا دستگاههای امنیتی نیست، بلکه محصول طراحی مناسب شهری، حضور اجتماعی و همبستگی میان شهروندان است.
وی با بیان اینکه امنیت مفهومی چندبعدی است، افزود: زمانی که امنیت عینی و روانی در جامعه برقرار باشد، شهروندان احساس آرامش بیشتری دارند و یکی از عوامل مهم در این زمینه، وجود نظارت طبیعی در محلههاست.
این جامعهشناس ادامه داد: خانهها و مغازههایی که پنجرههای آنها به سمت خیابان و کوچه باز میشود و در اطراف آنها زندگی جریان دارد، احساس امنیت بیشتری ایجاد میکنند، اما فضاهای مردهای که دارای دیوارهای بلند و فاقد پنجره و ارتباط با محیط پیرامون هستند، میتوانند احساس ناامنی را افزایش دهند.
محلههای زنده، محلههای امنتر
آذرخوش گفت: در محلههایی که زندگی در آنها جریان دارد، نظارت اجتماعی نیز بیشتر شکل میگیرد و مردم علاوه بر مراقبت از محیط زندگی خود، نسبت به رفتارها و اتفاقات پیرامون حساستر هستند.
وی با اشاره به نقش پارکها، میدانها و فضاهای عمومی در امنیت محلهها، افزود: فضاهای بیپناه، بنبستهای غیرضروری و مکانهایی که کاربرد مشخصی ندارند، میتوانند به نقاط مستعد آسیب تبدیل شوند.
این دکترای جامعهشناسی با بیان اینکه در محلههای سنتی و بافتهای قدیمی معمولاً نظارت اجتماعی بیشتری وجود دارد، ادامه داد: در بافتهای جدید و بهویژه مجتمعهای آپارتمانی، به دلیل کاهش شناخت همسایهها از یکدیگر، احتمال افزایش بیتفاوتی اجتماعی بیشتر است.
شناخت همسایهها؛ عاملی برای افزایش امنیت اجتماعی
آذرخوش اظهار کرد: وجود پاتوقهای محلی، مساجد، میدانها، کوچهها و فضاهای باز و سبز میتواند تعاملات چهرهبهچهره را افزایش دهد و زمانی که افراد یکدیگر را میشناسند، امنیت محله نیز برای آنها به یک دغدغه مشترک تبدیل میشود.
وی افزود: محلههایی که صرفاً کارکرد مسکونی دارند، ممکن است در طول روز خلوت و در ساعات شب بیدفاع باشند، اما محلههایی که در آنها کار، سکونت، خرید و فروش و فعالیت اجتماعی همزمان جریان دارد، از پویایی و امنیت بیشتری برخوردار هستند.
ضرورت توجه به هویت محلی در توسعه شهری لرستان
این جامعهشناس با اشاره به شرایط برخی مناطق لرستان گفت: در برخی مناطق استان، سرعت توسعه بافت شهری از سرعت شکلگیری و حفظ هویت محلی بیشتر شده است و این مسئله میتواند پیامدهای اجتماعی به همراه داشته باشد.
آذرخوش با انتقاد از نگاه صرفاً خودرومحور در توسعه معابر، بیان کرد: در استان لرستان گاهی عریض کردن خیابانها به عنوان راهکار توسعه مطرح میشود، در حالی که این اقدام میتواند به افزایش سرعت خودروها و جدایی همسایهها از یکدیگر منجر شود.
وی تأکید کرد: به جای تمرکز صرف بر عریض کردن معابر، باید روی پیادهراهسازی، نورپردازی، ایجاد فضاهای عمومی و تقویت مکانهای حضور اجتماعی مردم تمرکز کرد.
آذرخوش خاطرنشان کرد: امنیت در محلههایی شکل میگیرد که مردم یکدیگر را میشناسند و ساختمانها و فضاهای شهری نیز با توجه به نیاز مردم و با مشورت ساکنان طراحی میشوند؛ بنابراین اگر شهروندان در فرآیند طراحی و توسعه محله خود مشارکت داشته باشند، میتوان انتظار داشت که بخشی از امنیت اجتماعی به صورت طبیعی و از درون جامعه تولید شود.
انتهای پیام
