محمدجعفر یاحقی - استاد دانشگاه، شاهنامه‌پژوه و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی - که به تازگی به عضویت آکادمی علوم تاجیسکتان درآمده، در گفت‌وگو با ایسنا، درباره عضویت خود در آکادمی علوم تاجیکستان اظهار کرد: در فرهنگستان‌ها و آکادمی‌های علوم معمول است که از میان چهره‌های علمی و فرهنگی کشورهای دیگر عضو خارجی بپذیرند؛ فردی که به‌عنوان عضو خارجی انتخاب می‌شود، باید با کشور مبدأ ارتباط و آشنایی داشته باشد و فعالیت‌ها و کارهایی درباره آن کشور انجام داده باشد و رزومه کاری‌ای داشته باشد که مورد قبول اعضای فرهنگستان یا آکادمی قرار بگیرد. عضویت من نیز در همین راستا بوده است. تقریباً بیش از سی سال است که با کشور تاجیکستان ارتباط دارم و سفرهای زیادی به آنجا داشتم، مطالب زیادی درباره این کشور نوشته‌ام، دوستان زیادی در آنجا پیدا کرده‌ام و همکاری‌های مشترکی داشته‌ایم. طبیعتاً در این مدت شناختی از من داشتند، هم فعالیت‌هایی که در ایران انجام داده‌ام و هم کارهایی را که در ارتباط با تاجیکستان داشته‌ام، دیده‌اند و بر همین اساس تشخیص دادند که شاید بتوانم مؤثر باشم و من را به‌عنوان عضو خارجی آکادمی علوم تاجیکستان انتخاب کردند.

یاحقی با اشاره به اینکه متقابلاً از تاجیکستان نیز افرادی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی ایران عضویت دارند، گفت: ما چند عضو از این کشور داریم که بعضی از آنها را خود من به دلیل آشنایی و شناختی که از آنها داشتم، معرفی کرده‌ام.

این استاد دانشگاه درباره نقش اعضای خارجی آکادمی‌ها توضیح داد: اعضای خارجی الزام ندارند در همه جلسات فرهنگستان یا آکادمی‌ای که به عضویت آن درآمدند، مشارکت داشته باشند اما گاهی ارتباط دارند، در جلسات شرکت می‌کنند و مورد مشاوره قرار می‌گیرند. در واقع، اعضای خارج پشتوانه‌ای برای حیثیت فرهنگی آن فرهنگستان یا آکادمی علوم هستند.

او یادآور شد: ما در ایران بیشتر از عنوان «فرهنگستان» استفاده می‌کنیم، در حالی که در تاجیکستان و بسیاری از کشورهای دیگر عنوان «آکادمی» به کار می‌رود. آکادمی علوم طبیعتاً از فرهنگستان‌های ما بزرگ‌تر است؛ ما چهار فرهنگستان (فرهنگستان زبان و ادب فارسی، فرهنگستان علوم، فرهنگستان هنر و فرهنگستان علوم پزشکی) داریم، اما در تاجیکستان یک آکادمی علوم وجود دارد که همه رشته‌های علمی از پزشکی، علوم و ریاضیات و علوم پایه گرفته تا علوم انسانی را در برمی‌گیرد. رئیس آکادمی نیز بالاترین شخصیت علمی و فرهنگی آن کشور محسوب می‌شود و مشاور رئیس‌جمهور محسوب می‌شود.

این شاهنامه‌پژوه سپس درباره تأثیر عضویت خارجی در آکادمی‌ و فرهنگستان‌ها با اشاره به ظرفیت‌های مشترک ایران و تاجیکستان اظهار کرد: ما با تاجیکستان پیوندهای مشترک بسیاری داریم، در واقع یکی هستیم. زبان آنها فارسی البته با خط سیریلیک است. ادبیات، تاریخ و تاریخ ادبیات‌شان با ما مشترک است؛ بنابراین این ارتباطات می‌تواند در روابط دوستانه میان دو کشور و همچنین در استواری پژوهش‌هایی که صورت می‌گیرد، مؤثرتر باشد. وقتی دو طرف از کار یکدیگر مطلع باشند و بر مبنای یک اصل واحد، یعنی فرهنگ، تمدن و زبان مشترک، همکاری کنند، این موضوع در بالاترین سطح روابط علمی می‌تواند به همکاری‌های نزدیک‌تر و انجام کارهای مشترک منجر شود.

 به یکدیگر نیاز داریم

یاحقی درباره امکان همکاری دو کشور در حوزه زبان فارسی، به‌ویژه واژه‌گزینی، اظهار کرد: طبیعی است که ما به یکدیگر نیاز داریم به‌خصوص تاجیکستان بیشتر به ما نیاز دارد، زیرا  ضعیف‌تر از ما هستند؛ زبان فارسی در ایران از نظر اهمیت، امکانات و گستردگی سخنوران وضعیت متفاوتی دارد و بنابراین می‌توانیم بیشتر به آنها کمک کنیم، هرچند ما نیز می‌توانیم از ظرفیت‌های تاجیکستان استفاده کنیم و در زمینه اصطلاحات و واژه‌های مورد نیاز دو طرف نیز می‌توان همکاری کرد. واژه‌ها و اصطلاحاتی وجود دارد که آنها دارند و ما نداریم و برعکس؛ می‌توانیم این واژه‌ها و اصطلاحات را با یکدیگر مبادله کنیم تا هر دو کشور از لحاظ زبانی تقویت شوند.

یاحقی با اشاره به ظرفیت‌های مطالعات ادبی و پژوهشی گفت: در تاجیکستان ارزش‌ها و آثاری وجود دارد که ما از آنها ناآگاه هستیم و در ایران نیز منابع گسترده‌ای وجود دارد که آنها می‌توانند از آنها استفاده کنند. نسخه‌های خطی، کتاب‌ها و دست‌نوشته‌هایی که در ایران و تاجیکستان وجود دارد، می‌تواند مبادله شود و کارهای مشترک صورت بگیرد. این همکاری‌ها می‌تواند در بالندگی مطالعات و تحقیقات، پیشبرد پژوهش‌ها و ارتقای فعالیت‌های ادبی دو کشور مؤثر باشد. رفت‌وآمدها تسهیل می‌شود.

این پژوهشگر با اشاره به برگزاری برنامه‌های مشترک میان مراکز علمی دو کشور اظهار کرد: چند روز دیگر گروهی از دانشگاه فردوسی مشهد برای برگزاری یک همایش مشترک درباره رودکی به تاجیکستان می‌آیند. دو سال پیش نیز آنها در ایران همایش برگزار کردند و گروهی از آکادمی علوم تاجیکستان به مشهد آمدند و امسال نیز گروهی از مشهد در این برنامه شرکت می‌کنند. این ارتباطات بسیار مؤثر است؛ همکاران یکدیگر را می‌شناسند، با پروژه‌ها و تحقیقات هم آشنا می‌شوند و افق‌ها و دیدگاه‌های دو طرف برای یکدیگر روشن‌تر می‌شود. همه این‌ها برای ارتقای کیفیت مطالعات ادبی سودمند است.

او در پاسخ به این پرسش که آیا شناخت ایرانیان از تاجیکستان کمتر از شناخت تاجیک‌ها از ایران است، گفت: متأسفانه به علت موانعی که بر سر راه ارتباطات ما وجود داشته، شناحت ما از یکدیگر نقصان گرفته است. در گذشته تقریباً یکی بودیم و تفاوتی میان اینجا و آنجا وجود نداشت و همدیگر را می‌شناختیم، اما از دوره صفویه به این طرف با شکل‌گیری حکومت‌های مستقل و تفاوت‌های مذهبی، فاصله و دیوار ایجاد شد و اطلاعات ما از یکدیگر کم شد. البته دانشمندان و آگاهان بیشتر یکدیگر را می‌شناسند و کم‌وبیش از مسائل هم اطلاع دارند، ولی عموم مردم در هر دو طرف با این مشکل مواجه‌اند. عامه مردم تاجیکستان نیز ایران را خیلی خوب نمی‌شناسند، اما چون ایران را بسیار دوست دارند، سعی می‌کنند آن را بشناسند. با توجه به گسترش ارتباطات جمعی و رسانه‌ها، این شناخت می‌تواند، بیشتر شود. به نظر می‌رسد عامه تاجیکان نسبت به عامه مردم ما، بیشتر با ایران آشنا هستند. البته در میان خواص، دو طرف یکدیگر را می‌شناسند و در این زمینه مشکل چندانی وجود ندارد.

یاحقی با اشاره به اینکه تاجیکستان ۷۰ سال زیر نفوذ اتحاد جماهیر شوروی بود، گفت: در ایران ارتباط با کشورهای کمونیستی ممنوع بود، بنابراین دیوار بلند شد. موضوع خط نیز یکی دیگر از موانع ارتباطی است. حدود ۹۰ سال است که خط آن‌ها متفاوت از خط فارسی است؛ بنابراین از منابعی که آنجا نوشته می‌شد، اطلاعی نداریم. آن‌ها هم خط فارسی را فراموش کردند و از ما اطلاعی ندارند. بنابراین طبیعی است این عدم اطلاعات بیشتر شود. البته امامعلی رحمان - رئیس‌جمهور تاجیکستان - درباره ضرورت آموختن خط نیاکان معتقد است که افق باز شده که می‌تواند زمینه را برای افزایش اطلاعات و ارتباطات فراهم کند.

یاحقی با تأکید بر این که رفت‌وآمد بسیار مهم است، گفت: در زمان اتحاد شوروی مطلقاً رفت‌وآمد نداشتیم و به‌ندرت پیش می‌آمد که ایرانیان از طریق مسکو به آنجا سفر می‌کردند و به‌ندرت مراوده حضوری صورت می‌گرفت اما اکنون با ارتباطات هوایی و آسان‌تر شدن رفت‌وآمد، این ارتباط بسیار بیشتر شده است و آشنایی نیز به همان نسبت افزایش پیدا می‌کند. حتی روابط اقتصادی نیز می‌تواند در گسترش شناخت نسبت به یکدیگر مؤثر باشد. پروژه‌ها و همکاری‌های صنعتی و اقتصادی که دو کشور می‌توانند در آنها مشارکت کنند، باعث آشنایی بیشتر مردم با یکدیگر می‌شود. این مسئله بسیار مهم است، تا به حال چنین امکاناتی به این شکل وجود نداشته است و امیدوارم از این به بعد این امکانات فراهم شود، هرچند هنوز موانع و مشکلات زیادی بر سر راه ارتباطات وجود دارد؛ مسائل سیاسی، گرانی هزینه‌ها و بلیت‌ها و مواردی از این دست، مانع ارتباط نزدیک و تنگاتنگ هستند. زمینه بسیار خوبی برای ارتباطات بیشتر وجود دارد و مردم دو طرف نیز علاقه‌مندند، اما شرایط اقتصادی باعث می‌شود بسیاری از مردم نتوانند سفر کنند.

او ادامه داد: اگر زمینه‌های اقتصادی و مراودات اقتصادی فراهم شود، عموم مردم حتی غیر دانشگاهیان و غیر ادبیاتی، می‌توانند ارتباط بیشتری با یکدیگر داشته باشند. ارتباطات سیاحتی و گردشگری نیز بسیار مهم است. اگر گروه‌های گردشگری از دو کشور برای آشنایی با مفاخر کشور مقابل سفر کنند، طبیعتاً شناخت و ارتباطات گسترش پیدا می‌کند. امیدوارم این مشکلات فعلی دست از سر ما بردار که رفت و آمد راحت‌تر شود.

یاحقی سپس گفت: من از ایرانیان دعوت می‌کنم که به‌جای سفر به هر کشور دیگری، به‌خصوص کشورهایی که ارتباط فرهنگی و معنوی چندانی با ما ندارند، به تاجیکستان بیایند. تاجیکستان جاذبه‌های بسیار زیادی دارد. در اینجا مشکل زبانی و ارتباطی وجود ندارد؛ حتی بی‌سوادترین افراد هم می‌توانند با مردم اینجا ارتباط برقرار کنند و زبان یکدیگر را بفهمند. سنت‌ها، باورها و بسیاری از ویژگی‌های فرهنگی ما شبیه به هم است و این موضوع می‌تواند در گسترش روابط بسیار مؤثر باشد.

این پژوهشگر ادامه داد: بسیاری از سنت‌هایی که ما در ایران داریم، در تاجیکستان نیز به شکل بسیار خوب و پررنگی وجود دارد. جشن‌های باستانی، مراودات فرهنگی و سنت‌های ملی در تاجیکستان بسیار پررنگ است و برای ایرانیان می‌تواند جاذبه زیادی داشته باشد. به‌خصوص در اعیادی مانند مهرگان، نوروز، سده و دیگر جشن‌های باستانی، فرصت خوبی وجود دارد که ایرانیان علاقه‌مند به تاجیکستان سفر کنند. خودم نیز سعی می‌کنم در این زمینه فعالیت کنم. همین الان که با شما صحبت می‌کنم، گروهی ۱۲ تا ۱۵ نفره از مشهد و اصفهان همراه من هستند. ما به تاجیکستان آمده‌ایم و اکنون در خجند هستیم. امروز گشت‌وگذار داشتیم و فردا نیز خواهیم داشت و بعد به سمت بخش‌های باستانی و فرهنگی تاجیکستان که بخشی از فرهنگ مشترک ماست، حرکت می‌کنیم.

او در پایان خاطرنشان کرد: این سفرها بسیار مؤثر است. افرادی که می‌آیند، علاقه‌مند می‌شوند. بارها دیده‌ام کسانی که خودم آنها را به اینجا آورده‌ام، شیفته تاجیکستان شده‌اند و تصمیم گرفته‌اند تا جایی که می‌توانند به اینجا سفر کنند. این یک واقعیت است که مردم ما تاجیکستان را نمی‌شناسند. باید برای ارتباطات تسهیلات ایجاد شود و آشنایی‌ها گسترده‌تر شود تا بتوانیم این مراوده‌ها را روزبه‌روز بیشتر کنیم. آرزو می‌کنم دو کشور با این ترتیب، یکدیگر را بیشتر بشناسند.

انتهای پیام