در جنوب استان ایلام، جایی که دامنههای کبیرکوه با دشتهای گرمسیری شهرستان دهلران پیوند میخورند، منطقهای قرار گرفته که طبیعت و تاریخ در آن در کنار یکدیگر روایت میشوند. هور، منطقهای که جریان آب، آثار آسیابهای قدیمی، آبشار تافتافه و پوشش گیاهی آن، تصویری متفاوت از ظرفیتهای طبیعی جنوب استان ارائه میدهد.
هور در حوالی بیشهدراز و هاویان قرار دارد و بهدلیل برخورداری از منابع آب و شرایط طبیعی خاص، از چشماندازی متفاوت نسبت به بسیاری از مناطق گرمسیری منطقه برخوردار است. اما قصه هور تنها قصه یک آبشار و طبیعت زیبا نیست؛ این منطقه در کنار ظرفیتهای طبیعی، بخشی از تاریخ و زندگی مردم منطقه را نیز در خود جای داده و سالهاست مردم محلی درباره آن روایتهایی را سینهبهسینه منتقل کردهاند.
۱۷ آسیاب؛ روایت آب و زندگی در هور
یکی از مهمترین ویژگیهای هور، وجود بقایای آسیابهای آبی است؛ سازههایی که نشان میدهد آب در گذشته تنها یک عنصر طبیعی نبوده، بلکه بخشی از زندگی و اقتصاد مردم منطقه را شکل میداده است. بر اساس روایتها و اطلاعات محلی، بقایای حدود ۱۷ آسیاب آبی در هور شناسایی شده است؛ آثاری که میتوانند بخشی از تاریخ زندگی مردم و شیوه استفاده آنان از منابع طبیعی را روایت کنند.
در سال ۱۳۹۹ نیز مستندی محلی با عنوان «هور در گذر زمان» به معرفی این منطقه و آسیابهای آن پرداخته است. در این مستند درباره آبشار و آسیابهای آبی هور صحبت شده و به وجود ۱۷ آسیاب قدیمی اشاره شده است. در روایت افراد مسن منطقه نیز از استفاده و بازسازی برخی از این آسیابها در چند دهه گذشته سخن گفته شده است؛ هرچند تعیین قدمت اصلی این سازهها نیازمند بررسی کارشناسی و تاریخی است. این روایتها یک نکته مهم را نشان میدهد؛ آسیابهای هور تنها بقایای چند سازه قدیمی نیستند، بلکه بخشی از حافظه تاریخی مردم منطقهاند که اگر امروز ثبت و مستندسازی نشوند، ممکن است بخشی از این روایت برای همیشه از بین برود.
هور؛ بهشتی که مردم محلی سالهاست از آن میگویند
معرفی هور نیز موضوع تازهای نیست. در سالهای گذشته، فعالان فرهنگی و رسانههای محلی تلاش کردهاند ظرفیتهای این منطقه را به مردم معرفی کنند. در سال ۱۴۰۱ نیز مستندی محلی با عنوان «بهشت گمشده در دل جهنم» به معرفی هور پرداخته و موقعیت آن را در حوالی شمالغرب بیشهدراز معرفی کرده است. همین عنوان شاید بهخوبی فاصله میان ظرفیت و واقعیت را نشان دهد؛ منطقهای که از نگاه کسانی که آن را دیدهاند، جاذبههای قابل توجهی دارد، اما هنوز نتوانسته جایگاه متناسبی در نقشه گردشگری شهرستان دهلران و استان ایلام پیدا کند.
تافتافه؛ جاذبهای که هنوز ناشناخته مانده است
آبشار تافتافه یکی دیگر از جلوههای طبیعی هور است. جریان آب در میان سنگها و پوشش گیاهی اطراف، در کنار دامنههای کبیرکوه، چشماندازی متفاوت برای طبیعتگردان ایجاد کرده است. رویش گلهای نرگس در فصل مناسب نیز بر جذابیت طبیعی این منطقه میافزاید و میتواند در صورت معرفی و ساماندهی، زمینه حضور بیشتر گردشگران را فراهم کند. اما فاصله میان یک جاذبه طبیعی و یک مقصد گردشگری، تنها با زیبایی طبیعت پر نمیشود. جاده، تابلوهای راهنما، امکانات اولیه، ایمنی، معرفی و حفاظت از طبیعت و آثار تاریخی، حلقههایی هستند که باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند. و در هور، یکی از مهمترین این حلقهها همچنان محل مطالبه است؛ راه دسترسی.
جاده هور؛ مطالبهای که از سالها قبل مطرح شده است
موضوع جاده هور تنها یک دغدغه تازه یا یک پیشنهاد رسانهای نیست. در سالهای گذشته، رسانههای محلی و مردم منطقه درباره وضعیت این مسیر و ضرورت احیای جاده تاریخی هور مطالباتی را مطرح کردهاند. در یکی از مطالب منتشرشده در رسانه محلی بیشهدرازیها، موضوع احیای جاده تاریخی هور و مشکلات تردد کشاورزان، عشایر و اهالی منطقه مطرح شده و حتی این موضوع در قالب پرسش و پاسخ با مسئولان حوزه راه و شهرسازی نیز پیگیری شده است. این موضوع نشان میدهد که وضعیت راه، پیش از آنکه هور بهعنوان یک ظرفیت گردشگری مطرح شود، برای مردم منطقه یک مسئله روزمره بوده است.
جادهای که فقط گردشگر را به هور نمیرساند
اهمیت راه هور تنها به گردشگری محدود نمیشود. مردم منطقه برای رفتوآمد، کشاورزی، دامداری، انتقال محصولات و دسترسی به خدمات مختلف به این مسیر نیاز دارند. در مطالبات مردمی منتشرشده درباره منطقه نیز کشاورزان هور از وضعیت نامناسب جاده و ضعف آنتن تلفن همراه گلایه کرده و خواستار رسیدگی به این مشکلات شدهاند. در این مطالبات، مسیر منطقه خاکی و نامناسب توصیف شده و موضوع زیرسازی جاده مورد تأکید قرار گرفته است. یعنی جاده هور برای مردم منطقه فقط یک مسیر گردشگری نیست؛ بخشی از مسیر زندگی روزمره آنهاست. در مواقع حادثه نیز وضعیت مسیر میتواند بر سرعت رسیدن نیروهای امدادی تأثیرگذار باشد؛ موضوعی که اهمیت ساماندهی راه را از یک مطالبه عمرانی فراتر میبرد.
چرا راه هور هنوز به مقصد نرسیده است؟
اینجاست که یک پرسش اساسی مطرح میشود؛ با وجود اینکه موضوع جاده هور در سالهای گذشته توسط مردم و رسانههای محلی مطرح شده، چرا این مسیر هنوز با مشکلات زیرساختی مواجه است؟ آیا برای ساماندهی جاده هور مطالعه مشخصی انجام شده است؟ آیا این مسیر در برنامههای عمرانی شهرستان قرار دارد؟ و اگر برنامهای برای اصلاح و بهسازی آن وجود دارد، زمان اجرای آن چه زمانی است؟ پاسخ به این پرسشها میتواند مشخص کند که مطالبه مردم هور در چه مرحلهای قرار دارد و آیا قرار است این جاده همچنان یکی از موانع توسعه منطقه باشد یا نه.
میراثی که در انتظار شناسایی و حفاظت است
در کنار جاده، آسیابهای آبی هور نیز نیازمند توجه هستند. اگر این آثار شناسایی، مستندسازی و حفاظت نشوند، فرسایش طبیعی و عوامل انسانی میتواند به مرور زمان بخشهایی از آنها را از بین ببرد. ثبت موقعیت آسیابها، بررسی قدمت، تهیه پرونده کارشناسی، مستندسازی روایتهای محلی و در صورت امکان مرمت اصولی، میتواند نخستین گام برای حفاظت از این بخش از میراث منطقه باشد. حتی روایتهای افراد مسن هور نیز میتواند در این فرآیند مورد استفاده قرار گیرد؛ چرا که بخشی از تاریخ این سازهها ممکن است تنها در حافظه کسانی باقی مانده باشد که سالها شاهد استفاده از آنها بودهاند.
وجود روایتهای محلی، مستندهای بومی و مطالبات مردمی درباره هور، یک سؤال مهم را متوجه دستگاههای مسئول میکند: هور در برنامه رسمی توسعه گردشگری شهرستان دهلران چه جایگاهی دارد؟ در بررسی مطالب و روایتهای موجود، شواهدی از معرفی هور توسط فعالان محلی و همچنین پیگیری مشکلات جاده در رسانههای منطقهای دیده میشود؛ اما درباره یک برنامه جامع و مشخص برای توسعه گردشگری هور، حفاظت از آسیابهای تاریخی و ایجاد زیرساختهای گردشگری، نیاز به پاسخ روشن دستگاههای متولی وجود دارد. ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، فرمانداری دهلران، اداره راهداری و سایر دستگاههای مرتبط میتوانند درباره اقدامات انجامشده و برنامههای پیشرو توضیح دهند. آیا برای آسیابهای هور پرونده مطالعاتی یا حفاظتی تشکیل شده است؟ آیا جاده هور در برنامههای بهسازی و توسعه راههای منطقه قرار گرفته است؟ آیا برای معرفی رسمی این منطقه بهعنوان یک مقصد گردشگری برنامهای وجود دارد؟ و آیا مسئولان حاضرند زمانبندی مشخصی برای رفع مشکلات زیرساختی هور اعلام کنند؟
ظرفیت اقتصاد محلی؛ فرصتی که نباید از دست برود
توسعه گردشگری هور تنها به افزایش شمار گردشگران محدود نمیشود. اگر زیرساختها به شکل اصولی ایجاد شود، مردم منطقه نیز میتوانند از ظرفیت گردشگری بهرهمند شوند. اقامتگاههای بومگردی، عرضه محصولات محلی، صنایع دستی، غذاهای سنتی و فعالیت راهنمایان محلی میتواند بخشی از زنجیره اقتصادی گردشگری را شکل دهد. اما این اتفاق زمانی امکانپذیر است که توسعه گردشگری با مشارکت مردم محلی انجام شود و منافع اقتصادی آن به جامعه پیرامونی نیز برسد.
معرفی هور؛ از روایت محلی تا مقصد گردشگری
هور امروز بیش از هر چیز نیازمند دیدهشدن اصولی است. مستندهایی که در سالهای گذشته توسط فعالان محلی ساخته شده، روایتهایی که مردم منطقه درباره آسیابها و گذشته هور نقل میکنند و مطالبات مربوط به جاده، همه نشان میدهد که ظرفیت این منطقه پیش از این نیز مورد توجه بوده است. اما معرفی رسانهای به تنهایی کافی نیست. برای تبدیل هور به یک مقصد گردشگری، باید میان معرفی، زیرساخت، حفاظت و برنامهریزی ارتباط برقرار شود.
توسعه بدون آسیب به طبیعت
هرگونه توسعه گردشگری در هور باید با حفاظت از طبیعت همراه باشد. رهاسازی زباله، تخریب پوشش گیاهی، آسیب به منابع آب و تخریب آثار تاریخی میتواند در مدت کوتاهی سرمایهای را که طی سالها شکل گرفته از بین ببرد. بنابراین ساماندهی مسیر و ایجاد امکانات گردشگری باید با کمترین مداخله در طبیعت و بر اساس ظرفیت واقعی منطقه انجام شود.
هور؛ مطالبه مردم، ظرفیت مسئولان
هور امروز میان دو تصویر قرار گرفته است؛ از یک سو طبیعت، آبشار، آسیابهای تاریخی و روایتهای مردمی و از سوی دیگر جادهای که هنوز متناسب با ظرفیت منطقه ساماندهی نشده است. مردم محلی سالهاست درباره هور میگویند، فعالان فرهنگی آن را معرفی کردهاند و رسانههای محلی نیز مشکلات راه و زیرساخت منطقه را مطرح کردهاند. اما اکنون سؤال اصلی این است که آیا این مطالبهها در برنامههای رسمی دستگاههای مسئول نیز جایگاهی پیدا کرده است؟ اگر هور قرار است به یک مقصد گردشگری تبدیل شود، باید برای آن برنامهای روشن وجود داشته باشد؛ برنامهای که در آن راه دسترسی، حفاظت از آسیابها، معرفی منطقه، امکانات گردشگری، حفاظت محیط زیست و مشارکت مردم محلی در کنار یکدیگر دیده شود. هور ظرفیت دیدهشدن دارد؛ اما برای رسیدن از یک بهشت گمشده به یک مقصد گردشگری واقعی، تنها طبیعت زیبا کافی نیست.
مردم هور را دیدهاند، فعالان محلی درباره آن گفتهاند و رسانهها مطالبهاش کردهاند؛ حالا نوبت مسئولان است که بگویند برای هور چه کردهاند و چه برنامهای برای آینده آن دارند. شاید قصه هور، قصه گنجی پنهان نباشد؛ قصه گنجی باشد که همه نشانیاش را میدانند، اما هنوز راه رسیدن به آن کامل نشده است.
انتهای پیام
