بیرجند امروز، سهشنبه ۲۴ شهریورماه، میزبان کودکانی از پنج استان کشور بود؛ کودکانی که با اجرای بازیهای بومی و محلی، بخشی از فرهنگ، خاطرات و هویت سرزمین خود را به نمایش گذاشتند. سالن کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان خراسان جنوبی در این روز شاهد حضور گروههایی از استانهای خراسان جنوبی، یزد، کرمان، هرمزگان و سیستان و بلوچستان بود؛ کودکانی که با لهجهها، لباسها، شیوه اجرای بازیها و وسایل سادهای که برای بازی همراه آورده بودند، جلوهای از تنوع فرهنگی مناطق مختلف کشور را به تصویر کشیدند.
مهدی مظهری، مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان خراسان جنوبی، درباره برگزاری این جشنواره در گفت و گو با ایسنا گفت: بازیهای بومی و محلی را نمیتوان صرفاً سرگرمی کودکان دانست؛ چراکه بسیاری از مهارتهای فردی و اجتماعی در جریان همین بازیها تمرین میشود و کودکان همزمان با بازی، با بخشی از فرهنگ و هویت محل زندگی خود آشنا میشوند.
وی افزود: در این جشنواره رقابت به معنای معمول آن و با هدف رتبهبندی کودکان دنبال نمیشود و ارزیابیها بیشتر به نحوه صحیح اجرای بازیها مربوط است؛ موضوعی که باعث شده فضای برنامه بیش از آنکه تحت تأثیر نتیجه و برنده شدن باشد، بر مشارکت و معرفی بازیهای بومی متمرکز شود.
مظهری همچنین به ظرفیت کانونهای سیار در دسترسی به کودکان مناطق مختلف اشاره کرد و گفت: در کشور حدود ۱۵۰ مرکز سیار فعالیت دارند که سهم خراسان جنوبی از این ظرفیت ۱۲ کتابخانه سیار است و این استان از نظر تعداد کتابخانههای سیار در جایگاه نخست کشور قرار دارد.
احیای ۸۰۰ بازی بومی و محلی در کشور جمعآوری و احیا شده
فروهر معدنی، مدیرکل آفرینشهای فرهنگی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان کشور، از روند گسترده شناسایی و احیای بازیهای بومی و محلی خبر داد و گفت: تاکنون بیش از ۸۰۰ بازی بومی و محلی در کشور جمعآوری و احیا شده و بیش از ۶ هزار کودک و نوجوان در مراحل مختلف این طرح حضور داشتهاند.
وی افزود: این جشنواره از سال گذشته آغاز شده و پس از برگزاری مراحل کتابخانهای و استانی، بازیهای منتخب به مرحله منطقهای رسیدهاند؛ بهگونهای که بیش از ۴۰۰ بازی به مرحله استانی راه یافته و در ادامه ۴۰ بازی با حضور گروههای کودک و نوجوان به مرحله منطقهای رسیدهاند. این جشنواره در پنج منطقه کشور برگزار میشود و بیرجند میزبان منطقه پنجم است.
اما آنچه در فضای جشنواره بیشتر از آمار و ارقام به چشم میآید، روایتهایی است که هر گروه با خود از یک شهر یا روستا آورده است؛ روایتهایی که گاهی در یک توپ پارچهای ساده، یک کلاه یا چند سنگ خلاصه میشوند، اما پشت هرکدام، بخشی از حافظه فرهنگی یک منطقه قرار دارد.
توپ پارچهای نهبندان؛ بازی با سادهترین وسایل
هاشمزهی، مربی کتابخانه سیار روستایی نهبندان، حدود ۱۲ کودک را از روستای حسینآباد همراه خود به جشنواره آورده است. گروه وی بازیهایی مانند هفتسنگ، گو کوچ و نهبندان کوچولو را معرفی میکند؛ بازیهایی که برای کودکان روستا هنوز غریبه نیستند و بخشی از اوقات فراغت آنها را شکل میدهند.
در میان وسایل گروه نهبندان، توپ بازی بیش از همه جلب توجه میکند؛ توپی که برخلاف توپهای آماده فروشگاهها، حاصل کار دست است. برای ساخت آن از پارچه، نمد و پنبه استفاده شده و مواد داخل یک جوراب قرار گرفته تا توپ سبکتر باشد و هنگام برخورد با کودکان آسیب کمتری ایجاد کند.
همین وسیله ساده، بخشی از تفاوت بازیهای بومی با بازیهای امروزی را نشان میدهد؛ بازیهایی که الزاماً به امکانات ویژه نیاز ندارند و میتوانند با سادهترین وسایل شکل بگیرند.
هاشمزهی معتقد است همین بازیها در کنار سرگرمی، به افزایش چابکی، تمرکز و سرعت واکنش کودکان کمک میکنند. فعالیت کتابخانه سیار آنها نیز به بازی محدود نمیشود و در کنار امانت کتاب، برنامههایی مانند عکاسی، قصهگویی، معرفی کتاب، کاردستی و برنامههای مناسبتی برای کودکان روستاها اجرا میشود.
وی ادامه داد: این کتابخانه سیار روستاهایی را تا حدود ۳۵ کیلومتری پوشش میدهد و برای دسترسی بهتر کودکان مناطق کمبرخوردار، نیاز به توسعه این خدمات وجود دارد.
کلاه کوکو؛ بازی گروهی کودکان شهربابک
از نهبندان که فاصله میگیریم، بازی دیگری از کرمان خودش را نشان میدهد. زینب شیخیان، مربی کتابخانه سیار شهری شهربابک، ۱۰ پسر از مناطق روستایی این شهرستان را برای اجرای «کلاه کوکو» به بیرجند آورده است؛ بازیای که محور آن یک کلاه در میانه میدان است و دو گروه برای تصاحب و رساندن آن به محدوده امن خود تلاش میکنند.
انتخاب این بازی برای حضور در جشنواره هم بیدلیل نبوده است. شیخیان که حدود ۲۱ سال در فعالیتهای فرهنگی و کتابخانهای حضور داشته، میگوید هنگام انتخاب بازی برای کودکان، علاوه بر جذابیت و تناسب آن با توانایی بچهها، مسائل ایمنی نیز مورد توجه قرار میگیرد. به همین دلیل «کلاه کوکو» را به بازیهایی که نیاز به جابهجایی وسایل سنگینتری داشتند ترجیح داده است.
وی در حاشیه فعالیتهای کتابخانه سیار شهربابک، از تجربه کار با کودکان مناطق حاشیهای و روستایی میگوید؛ مجموعهای که حدود ۱۶ مدرسه را پوشش میدهد و نزدیک به ۲۴۰۰ عضو دارد.
امانت کتاب، بازیهای بومی، نقاشی، قصهگویی، کتابخوانی و دیگر فعالیتهای فرهنگی در کنار یکدیگر اجرا میشوند و به گفته این مربی، استقبال کودکان از این برنامهها قابل توجه است.
سفر کودکان روستایی به بیرجند
برای برخی از کودکانی که همراه گروههای روستایی آمدهاند، این سفر تنها حضور در یک جشنواره نیست؛ فرصتی است برای دیدن شهری دیگر، قرار گرفتن در کنار کودکانی از استانهای مختلف و تجربه فضایی متفاوت از محیط معمول زندگی.
برخی گروهها برای رسیدن به بیرجند ساعتها در راه بودهاند و همین مسیر طولانی، بخشی از خاطره این سفر را برای کودکان شکل داده است؛ کودکانی که این بار نه فقط برای بازی، بلکه برای آشنایی با همسالان خود از مناطق دیگر کشور در یک برنامه فرهنگی مشترک حضور یافتهاند.
کلاه چلچل؛ بازی کودکان سیستان و بلوچستان
حامد خرمشاهی، مربی کتابخانه سیار شهری زاهدان، گروه دیگری را به جشنواره آورده که بازی «کلاه چلچل» را معرفی میکند؛ نامی که برای بسیاری از کودکان خارج از سیستان و بلوچستان شاید ناآشنا باشد، اما برای کودکان این منطقه بخشی از بازیهای محلی است.
در این بازی، دو گروه پنجنفره روبهروی یکدیگر قرار میگیرند و هر بازیکن شمارهای دارد. با اعلام شماره از سوی داور، بازیکنان مربوط به آن شماره برای برداشتن کلاه وارد میدان میشوند و بازیکنی که بتواند کلاه را بردارد و به محدوده گروه خود برگردد، امتیاز میگیرد؛ رقابتی که تا رسیدن یکی از گروهها به امتیاز تعیینشده ادامه پیدا میکند.
فعالیت خرمشاهی نیز تنها به اجرای بازی محدود نیست. امانت کتاب، کاردستی، اوریگامی، نقاشی، نمایش فیلم و پویانمایی با ویدئوپروژکتور و بازیهای فکری، بخشی از برنامههایی است که در مناطق زیر پوشش کتابخانه سیار اجرا میشود.
وی از کودکانی میگوید که برای حضور در جشنواره، مسیر روستا تا بیرجند را طی کردهاند و برای بعضی از آنها، همین سفر و حضور در جمعی بزرگتر از محیط همیشگی زندگیشان، تجربهای تازه محسوب میشود.
بازیهای هرمزگان؛ تجربهای از مناطق روستایی
از سوی دیگر، عارف کریمی، مربی کتابخانه سیار روستایی بندرعباس، تجربه هشت سال فعالیت در مناطق روستایی را با خود به بیرجند آورده است.
وی در مناطق روستایی غرب بندرعباس فعالیت میکند و برنامههای فرهنگی و هنری مختلفی از جمله نمایش فیلم و پویانمایی، کاردستی، نقاشی و بازی را برای کودکان اجرا میکند.
حضور چنین گروههایی در کنار یکدیگر، امکان آشنایی کودکان با شیوه زندگی و سرگرمی همسالانشان در نقاط مختلف کشور را فراهم کرده است؛ کودکانی که هرکدام با تجربهای از محل زندگی خود در این جشنواره حاضر شدهاند.
از بازی قلعه تا رسم چوچاب در کرمان
در گروه کرمان نیز بازی «قلعه» با حالوهوای خاص خود اجرا میشود؛ بازیای که در آن دو قلعه شکل میگیرد و در قالب نقشآفرینی «گوسفند» و «گرگ»، هر گروه تلاش میکند بازی را به نفع خود پیش ببرد.
پیش از اجرای بازی نیز بخشی از رسم قدیمی «چوچاب» توسط دختران اجرا شد؛ آیینی که در کنار بازیهای بومی، گوشه دیگری از فرهنگ شفاهی و سنتهای محلی کرمان را به فضای جشنواره آورد.
احسان بحرینی، مربی کتابخانه سیار شهری کرمان، با گروهی ۱۲ نفره در جشنواره حضور دارد و سه نفر از اعضای باسابقهتر گروه نیز اجرای موسیقی زنده را همراهی میکنند.
وی که سابقه فعالیت در حوزههای فرهنگی، قصهگویی و تئاتر دارد، دومین سال فعالیت خود در کانون را تجربه میکند و در برنامههای کتابخانه سیار، امانت کتاب، قصهگویی، معرفی کتاب، سفالگری، نمایش خلاق و بازیهای بومی را در کنار هم دنبال میکند.
کتابخانههای سیار؛ فراتر از امانت کتاب
در این میان، آنچه میان روایتهای مربیان استانهای مختلف مشترک است، فقط نام بازیها نیست؛ بخش مهمی از تجربه آنها به کودکانی مربوط میشود که در مناطق روستایی و کمبرخوردار زندگی میکنند و کتابخانه سیار، برایشان فقط یک محل دریافت کتاب نیست.
این خودروها و مربیانی که همراهشان هستند، بخشی از فعالیتهای فرهنگی، هنری و اجتماعی را تا جایی میبرند که دسترسی کودکان به امکانات فرهنگی ثابت دشوارتر است.
امانت کتاب، قصهگویی، نقاشی، کاردستی، نمایش فیلم، بازیهای فکری و بازیهای بومی، مجموعهای از فعالیتهایی است که در کنار یکدیگر، نقش کتابخانههای سیار را در زندگی کودکان مناطق مختلف پررنگ میکند.
تجربه مربیان حاضر در جشنواره نشان میدهد که بازی، در بسیاری از این مناطق، همچنان بخشی از فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی کودکان است و میتواند در کنار کتاب و دیگر برنامههای فرهنگی، زمینهای برای رشد مهارتها و تقویت ارتباط میان کودکان فراهم کند.
جشنوارهای برای دیدن تفاوتها و شناخت مشترکات
جشنواره بیرجند در نهایت فقط مجموعهای از بازیها را کنار هم قرار نمیدهد؛ هر گروه، بخشی از یک جغرافیای فرهنگی را با خود آورده است.
توپ دستساز کودکان نهبندان، کلاه بازی کودکان کرمان، «کلاه چلچل» سیستان و بلوچستان، بازیهای هرمزگان و دیگر نمونههایی که از استانهای منطقه پنج آمدهاند، نشان میدهند که بازیهای بومی هنوز در برخی نقاط کشور بخشی از زندگی کودکان هستند؛ هرچند حفظ و تداوم آنها به ثبت، آموزش و فراهم کردن فرصت برای دیده شدنشان نیاز دارد.
در میان هیاهوی کودکان و رفتوآمد گروهها، تفاوت اصلی این جشنواره با بسیاری از برنامههای رقابتی کودک و نوجوان، همین حضور همزمان چند فرهنگ محلی در یک میدان مشترک است؛ جایی که قرار نیست یک بازی بر دیگری غلبه کند، بلکه قرار است کودکان ببینند در فاصله صدها کیلومتری از محل زندگیشان، همسالانشان با چه بازیهایی بزرگ شدهاند و چه بخشی از فرهنگ منطقه خود را با خود به این میدان آوردهاند.
در این میان، برگزاری چنین رویدادهایی میتواند فرصتی برای تداوم ارتباط کودکان با بازیهای بومی و محلی و آشنایی آنان با فرهنگهای گوناگون کشور باشد؛ بازیهایی که در عین سادگی، بخشی از خاطرات جمعی و میراث فرهنگی مناطق مختلف را در خود جای دادهاند و زنده ماندن آنها، نیازمند توجه به ثبت، آموزش و انتقال این تجربهها به نسلهای آینده است.
انتهای پیام
