به مناسبت روز خرما، ایسنا در گفتوگو با کارشناسان، هم ارزش غذایی و الگوی مصرف این محصول را بررسی کرده و هم به این پرسش پرداخته است که چگونه میتوان خرمای ایرانی را از محصولی صرفاً تولیدشده به محصولی با ارزش افزوده، برند و قدرت رقابت بیشتر در بازارهای داخلی و جهانی تبدیل کرد.
خرما؛ فقط قند نیست
مریم چایچی، محقق و مدرس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: خرما از نظر تغذیهای میوهای متراکم از نظر انرژی و کربوهیدرات است؛ یعنی حجم نسبتاً کمی از آن میتواند مقدار قابل توجهی قند طبیعی و انرژی فراهم کند.
وی افزود: خرما در عین حال تنها «قند» نیست و مقداری فیبر، پتاسیم، منیزیم و ترکیبات آنتیاکسیدانی نیز دارد. قند موجود در خرما، قند طبیعی خود میوه است و خرما همراه با فیبر و مواد مغذی مصرف میشود؛ بنابراین نباید آن را دقیقاً معادل شکر سفید دانست، اما طبیعی بودن قند به معنای بیاثر بودن مصرف نامحدود آن نیست.
چایچی ادامه داد: برای فرد سالم، خرما میتواند جایگزین مناسبی برای شیرینیها و تنقلات بسیار فرآوریشده باشد، البته به شرط مصرف متعادل. بیشترین مزیت خرما برای ورزشکاران، افراد فعال و کسانی است که به انرژی زیاد و سریع و یک میانوعده متراکم نیاز دارند؛ در مقابل، افراد مبتلا به دیابت، کسانی که رژیم کاهش وزن دارند و افراد دارای محدودیت دریافت پتاسیم باید در میزان مصرف آن دقت بیشتری داشته باشند.
وی گفت: برای یک بزرگسال سالم، بهطور معمول میتوان حدود ۲ تا ۴ عدد خرمای متوسط در روز را در قالب یک میانوعده یا همراه غذا در نظر گرفت، البته اندازه خرما بسیار متفاوت است و یک خرمای کوچک با یک خرمای درشت از نظر انرژی یکسان نیست؛ بنابراین بهتر است علاوه بر تعداد، اندازه خرما نیز مورد توجه قرار گیرد.
از میانوعده تا افطار؛ خرما را چه زمانی بخوریم؟
این محقق و مدرس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی، یکی از بهترین زمانهای مصرف خرما را میانوعده صبح یا عصر دانست و افزود: میتوان ۲ تا ۳ عدد خرما را همراه با چند عدد مغز مانند گردو یا بادام مصرف کرد تا میانوعده تنها متکی بر کربوهیدرات نباشد.
وی ادامه داد: برای افراد ورزشکار و دارای فعالیت بدنی، خرما میتواند حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پیش از فعالیت بهعنوان منبع کربوهیدرات سریعالهضم مصرف شود. همچنین مقدار محدودی خرما را میتوان در کنار صبحانه و همراه با شیر، ماست، نان سبوسدار و مغزها مصرف کرد.
چایچی با اشاره به جایگاه خرما در فرهنگ غذایی ایران، اظهار کرد: خرما در افطار جایگاه ویژهای دارد و مصرف مقدار متعادل آن میتواند انتخاب خوبی باشد، اما بهتر است خوردن تعداد زیادی خرما همراه با سایر خوراکیهای شیرین، نوشیدنیهای قندی و دسرها به یک عادت تبدیل نشود.
مسئله خرمای ایران فقط تولید نیست
مریم جعفری، عضو هیئت علمی بخش اقتصاد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی نیز در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: خرما یکی از مهمترین محصولات باغی ایران و از محصولاتی است که ظرفیت قابل توجهی برای ایجاد اشتغال، درآمد روستایی و توسعه صادرات غیرنفتی دارد.
وی افزود: برخورداری مناطق جنوبی کشور از شرایط اقلیمی مناسب برای کشت خرما، تنوع ارقام و سابقه طولانی تولید، مزیت مهمی برای کشور محسوب میشود، اما مسئله اساسی در اقتصاد کشاورزی این است که چگونه میتوان از این ظرفیت تولید، ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد کرد.
جعفری ادامه داد: مسئله خرمای ایران تنها میزان تولید نیست، بلکه چالش اصلی، تکمیل زنجیره ارزش از نخلستان تا بازار مصرف و جلوگیری از خروج بخش مهمی از ارزش افزوده محصول در مراحل فرآوری، بستهبندی و بازاریابی است.
وی گفت: ایران با تولید متوسط سالانه حدود ۳۰/۱ میلیون تن خرما، سومین تولیدکننده جهان بوده است؛ با وجود این جایگاه، تولید کشور با مشکلاتی از جمله اصلاح و جایگزینی ارقام نامناسب، توسعه محدود کشت بافت، مکانیزه نبودن بخشی از عملیات داشت و برداشت و ضعف عملکرد تشکلهای نخلداران مواجه است.
هر کیلو خرما چقدر آب میخواهد؟
عضو هیئت علمی بخش اقتصاد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی، بهرهوری آب را یکی از مهمترین چالشهای آینده تولید خرما عنوان کرد و گفت: بیشتر نخلستانهای ایران در مناطق گرم و خشک و در شرایط محدودیت منابع آب قرار دارند؛ بنابراین توسعه خرما باید با افزایش بهرهوری آب همراه باشد و صرف افزایش سطح زیرکشت نمیتواند راهبردی پایدار برای آینده باشد.
وی افزود: مطالعات درباره اقتصاد آب خرما در ایران نشان داده است که متوسط ردپای آب تولید خرما حدود ۰۲/۳ مترمکعب به ازای هر کیلوگرم محصول است و بخش عمده این ردپا به آب آبی، یعنی آب برداشتشده از منابع سطحی و زیرزمینی، مربوط میشود.
جعفری ادامه داد: ایران بخشی از خرمای تولیدی خود را صادر میکند و در واقع همراه محصول، مقدار قابل توجهی آب مجازی نیز در تجارت خارجی مبادله میشود؛ از این رو در سیاستگذاری آینده باید در کنار میزان تولید، شاخصهایی مانند ارزش اقتصادی ایجادشده به ازای هر مترمکعب آب مصرفی نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی توسعه سامانههای آبیاری کارآمد، تنظیم برنامه آبیاری متناسب با نیاز واقعی درخت و استفاده از فناوریهای نوین مدیریت آب را از ضرورتهای آینده این محصول دانست.
خرمای خوب از نخلستان خوب شروع میشود
جعفری، ساختار تولید و ترکیب ارقام را یکی دیگر از گلوگاههای زنجیره خرما دانست و گفت: اگر محصول از ابتدا با کیفیت، رقم مناسب و متناسب با بازار تولید نشود، حتی پیشرفتهترین صنایع بستهبندی و بازاریابی نیز نمیتوانند تمام ظرفیت اقتصادی آن را بالفعل کنند.
وی افزود: اصلاح و نوسازی نخلستانهای قدیمی، جایگزینی تدریجی نخلهای کمبازده با ارقام تجاری و توسعه فناوری کشت بافت باید مورد توجه قرار گیرد.
این عضو هیئت علمی همچنین با اشاره به اثرات تغییر اقلیم بر تولید اقتصادی خرما اظهار کرد: ارزیابی آینده این محصول نباید صرفاً بر اساس مناسب بودن اقلیم انجام شود و آب، خاک، دسترسی به زیرساخت، ریسکهای تولید و سایر عوامل اقتصادی و محیطی نیز باید همزمان مورد توجه قرار گیرند.
وی تأکید کرد: توسعه نخلستانهای جدید باید بر اساس پهنهبندی اقتصادی ـ اقلیمی و نه صرفاً قابلیت اقلیمی انجام شود.
حلقه مفقوده خرمای ایران؛ فرآوری
جعفری، فاصله میان تولید و فرآوری را یکی از مهمترین نقاط ضعف زنجیره خرمای ایران عنوان کرد و گفت: ظرفیت جذب خرما در صنایع فرآوری کشور، کمی بیش از یک میلیون تن است و با مقایسه این رقم با میزان تولید خرما، ضریب فرآوری خرما یا نسبت تولید خرما در کشور به میزان فرآوری آن، ۷/۷۸ درصد است.
وی افزود: بخش عمده تولید خام بدون فرآوری وارد بازار میشود و ارزش افزوده بالقوه آن تحقق نمییابد. ناکافی بودن ظرفیت فرآوری و بستهبندی، پراکنش نامناسب صنایع نسبت به قطبهای تولید، پایین بودن سطح فناوری، نوآوری محدود در محصولات و بستهبندی، مشکلات تأمین مالی و کمبود ظرفیت سردخانهای در برخی مناطق خرماخیز از جمله مشکلات این بخش است.
جعفری تشریح کرد: همه خرماها الزاماً نباید به یک شکل وارد بازار شوند؛ خرمای ممتاز میتواند برای بازارهای صادراتی با قیمت بالا عرضه شود و خرمای سالم با کیفیت پایینتر نیز میتواند به مواد اولیه صنایع فرآوری تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد: خرمای درجه دو و سه لزوماً ضایعات نیست و میتواند ماده اولیه محصولی با ارزش افزوده بالاتر باشد. تولید خمیر، شیره، عصاره، پودر و سایر فرآوردههای غذایی و همچنین استفاده از بخشهایی از محصول و ضایعات قابل استفاده در صنایع غذایی و خوراک دام میتواند بخشی از این ظرفیت مغفول را فعال کند.
عضو هیئت علمی بخش اقتصاد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی گفت: کاهش ضایعات نیز باید از مزرعه آغاز شود و تا مرحله مصرف ادامه پیدا کند؛ چراکه عملیات صحیح برداشت، درجهبندی، بستهبندی، نگهداری و فرآوری در حفظ کیفیت و ارزش اقتصادی خرما نقش دارد.
صادرات بیشتر، همیشه به معنای درآمد بیشتر نیست
جعفری درباره صادرات خرمای ایران اظهار کرد: ایران از صادرکنندگان مهم خرما در جهان است، اما صادرات بیشتر محصول الزاماً به معنای ایجاد ارزش اقتصادی بیشتر نیست.
وی افزود: بر اساس گزارش مورد استناد، ایران در سال ۲۰۲۰ حدود ۲۹۷ میلیون دلار خرما صادر کرده و از نظر ارزش صادراتی در جایگاه بالایی قرار داشته است؛ با این حال متوسط قیمت صادراتی خرمای ایران حدود ۸۸ سنت به ازای هر کیلوگرم بوده که در مقایسه با برخی کشورهای رقیب پایینتر است.
وی یکی از دلایل این مسئله را صادرات بخش قابل توجهی از خرما به شکل فلهای و در بستهبندیهای بزرگ عنوان کرد و گفت: در چنین شرایطی کشور مقصد میتواند محصول ایرانی را دوباره فرآوری، بستهبندی و با برند خود وارد بازار کند و بخش قابل توجهی از ارزش افزوده را در اختیار بگیرد.
جعفری ادامه داد: عدم توجه شرکتهای صادرکننده به الزامات، ویژگیها، سلیقهها و نیاز بازارهای هدف، بهویژه از نظر نوع بستهبندی محصول، از مهمترین دلایل ضعف نظام بازاریابی است.
وی کمبود نقدینگی و سرمایه در گردش صادرکنندگان، حضور دلالان خارجی بهخصوص هندی و پاکستانی، نبود تشکلهای تجاری صادراتی حرفهای، عدم تمایل صادرکنندگان به ایجاد ارتباط مستمر و سازمانیافته با نخلداران، مشکلات تأمین مالی و دشواری اخذ گواهیهای سلامت و بهداشت نباتی را از دیگر چالشهای تجارت خرمای ایران برشمرد.
عضو هیئت علمی بخش اقتصاد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی تأکید کرد: مسئله امروز صادرات خرما صرفاً افزایش حجم صادرات نیست، بلکه باید به سمت افزایش ارزش صادرات به ازای هر کیلوگرم حرکت کنیم؛ به عبارت دیگر، باید از صادرات محصول به سمت صادرات محصول، برند و ارزش افزوده حرکت کرد.
نسخه اقتصادی خرمای ایران چیست؟
جعفری برای حل این مسائل بر نگاه یکپارچه به زنجیره ارزش خرما تأکید کرد و گفت: این زنجیره باید از «نخلدار، برداشت استاندارد، مرکز جمعآوری، سورت و درجهبندی، سردخانه، فرآوری، بستهبندی، برند، بازار هدف و صادرات» به صورت یکپارچه دیده شود.
وی نوسازی نخلستانها و اصلاح ارقام متناسب با نیاز بازار و شرایط آب و اقلیم، افزایش بهرهوری آب، توسعه مراکز جمعآوری، سورتینگ، درجهبندی، سردخانه و حملونقل مناسب را از اقدامات اولویتدار دانست.
جعفری همچنین بر توسعه صنایع فرآوری در قطبهای تولید تأکید کرد و افزود: احداث صنایع نباید صرفاً بر اساس مجوز و ظرفیت اسمی انجام شود، بلکه محل استقرار آنها باید با مناطق تولید، دسترسی به ماده خام و بازار هدف هماهنگ باشد.
وی حرکت از صادرات فلهای به سمت بستهبندی، برندینگ و فرآوری را ضروری دانست و گفت: بستهبندی باید بر اساس ویژگیها و سلیقه بازار هدف طراحی شود، نه صرفاً بر اساس امکانات موجود در داخل کشور.
جعفری، تقویت تشکلهای نخلداران و قراردادهای پایدار میان تولیدکننده و صنایع را نیز ضروری دانست و افزود: ارتباط سازمانیافته میان نخلدار، صنعتگر و صادرکننده میتواند ضمن کاهش نقش واسطههای غیرضروری، قدرت چانهزنی تولیدکننده را افزایش دهد.
وی ادامه داد: مراکز تحقیقاتی، دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان نیز باید بیش از گذشته به سمت حل مسائل واقعی زنجیره خرما، از مدیریت آب و اصلاح ارقام تا فرآوری، بستهبندی و کاهش ضایعات حرکت کنند.
یک پیام از رقبای ایران
عضو هیئت علمی بخش اقتصاد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی با اشاره به تجربه کشورهای رقیب گفت: بررسی تجربه کشورهایی مانند امارات متحده عربی، عربستان سعودی، تونس و آمریکا نشان میدهد موفقیت در بازار جهانی خرما تنها با افزایش تولید حاصل نشده است.
وی افزود: این کشورها در کنار توسعه تولید، بر تسهیلات مناسب، صنایع تبدیلی، آبیاری نوین، کشت بافت، تشکلهای تولیدکنندگان، بازاریابی، برندسازی و توسعه بازار سرمایهگذاری کردهاند.
جعفری تأکید کرد: این تجربه برای ایران یک پیام روشن دارد؛ مزیت طبیعی به تنهایی کافی نیست و باید به مزیت اقتصادی تبدیل شود.
آینده خرما؛ تولید بیشتر یا ارزشآفرینی بیشتر؟
وی در جمعبندی سخنان خود اظهار کرد: آینده خرمای ایران فقط به میزان تولید آن وابسته نیست، بلکه به این بستگی دارد که چه مقدار از ارزش واقعی خرما در داخل کشور ایجاد و نصیب تولیدکننده ایرانی شود.
جعفری ادامه داد: اگر خرمای تولیدشده با آب محدود مناطق گرم و خشک، پس از برداشت با افت کیفیت مواجه شود، به صورت فلهای صادر و در کشور مقصد فرآوری، بستهبندی و برند شود، بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی آن از دست خواهد رفت.
وی افزود: راهبرد آینده خرمای ایران باید بر تولید باکیفیت، بهرهوری آب، کاهش ضایعات، فرآوری، بستهبندی، برندسازی و بازارمحوری استوار باشد.
جعفری تأکید کرد: هدف سیاستگذاری نباید فقط افزایش تن تولید خرما باشد، بلکه باید افزایش درآمد نخلدار، افزایش ارزش افزوده داخلی، افزایش ارزش صادراتی هر کیلوگرم و افزایش ارزش اقتصادی محصول به ازای هر واحد آب مصرفی باشد.
وی خاطرنشان کرد: اگر این تغییر رویکرد از «تولید بیشتر» به «ارزشآفرینی بیشتر» ایجاد شود، خرما میتواند بیش از گذشته به یکی از محصولات مهم در توسعه صادرات غیرنفتی، اشتغال مناطق گرم و خشک و ارتقای درآمد بهرهبرداران تبدیل شود.
انتهای پیام
