استان کرمان با پیشینه‌ای کهن و تنوعی کم‌نظیر در حوزه دستبافته‌های داری، پته‌دوزی و سایر هنرهای سنتی، به عنوان یکی از قطب‌های اصلی صنایع‌دستی کشور و جهان شناخته می‌شود؛ با این حال، تبدیل این مزیت فرهنگی به اقتصادی پویا و پایدار نیازمند آسیب‌شناسی دقیق و اجرای برنامه‌های هدفمند است.
۲۶ شهریورماه یادآور ثبت جهانی گلیم «شیریکی‌پیچ» سیرجان در شورای جهانی صنایع‌دستی (WCC) است؛ رخدادی تاریخی که با پیگیری‌های مستمر اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان و بر پایه ظرفیت‌های کم‌نظیر هنرمندان این خطه به ثمر نشست و نام استان کرمان را بیش از پیش در صدر جغرافیای صنایع‌دستی جهان نشاند.
به گزارش ایسنا، گلیم «شیرکی‌پیچ» (که به آن سوزنی هم می‌گویند) در واقع باارزش‌ترین و متفاوت‌ترین نوع گلیم در ایران است که مهد اصلی آن شهرستان سیرجان در استان کرمان است. این هنر آن‌قدر اصالت دارد که سیرجان به عنوان «شهر جهانی گلیم» ثبت شده است.
این نام از کلمه «شریک» گرفته شده، چون بافت این گلیم معمولاً کار یک نفر نیست. معمولاً یک نفر پشت دار می‌نشیند و نقش را اجرا می‌کند و نفر دوم (که معمولاً حرفه‌ای‌تر است یا نقش‌خوانی می‌کند) به او کمک می‌کند و در واقع بافت آن یک کار گروهی و مشارکتی است.
به مناسبت سالروز این رویداد ملی و جهانی، راهبردها و چالش‌های حوزه گلیم در پنج محور کلیدی بررسی شده است:
تفکیک خط اصالت از خط نوآوری؛ فرمول تعادل در بازار
غلامرضا فرخی معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: تجربه جهانی سیرجان نشان داده که اصالت بومی، خود بالاترین مزیت رقابتی در بازار بین‌المللی است.
وی افزود: سیاست راهبردی در حوزه بافت، اصالت در طرح، انعطاف در کاربرد تعریف شده است؛ به این معنا که نقش‌مایه‌های هویت‌بخش نظیر نقوش ثبت‌شده شیریکی‌پیچ و چهل‌ماشوله کاملاً دست‌نخورده حفظ می‌شوند، اما کاربری محصول متناسب با نیاز روز به محصولاتی چون کوسن، مبلمان، کیف، کفش و رانر گسترش می‌یابد.
فرخی گفت: همچنین استفاده از رنگ‌های شیمیایی در آثار اصیل و دارای نشان ملی ممنوع بوده و نظارت مستقیم بر حفظ فرآیند رنگرزی سنتی و گیاهی اعمال می‌شود.
نوآوری بدون حذف هویت؛ پاسخ به سلیقه مدرن
وی بیان کرد: حضور گلیم در دکوراسیون معاصر به معنای غربی‌شدن طرح‌ها نیست، بلکه هدف، جهانی‌شدن فرم و کاربرد است. در همین راستا و به منظور تثبیت و جلوگیری از تحریف مواریث کهن، مجموعه پنج جلدی «دایرة‌المعارف دستبافته‌های عشایری و روستایی(گلیم) استان کرمان» تدوین و منتشر شده تا نقوش مرجع همواره در دسترس بافندگان و پژوهشگران باشد.
معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان گفت: در کارگاه‌های طراحی معاصر، تنها مقیاس و تنوع کاربردها تغییر می‌کند و پالت‌های رنگی دقیقاً در چارچوب هارمونی رنگ‌های اصیل و طبیعی منطقه بازتعریف می‌شوند.
ساماندهی زنجیره تأمین مواد اولیه و احیای پشم‌ریسی سنتی
وی افزود: نوسانات قیمتی پشم و مواد اولیه رنگرزی، ریسک گرایش برخی بافندگان به الیاف غیراستاندارد را بالا می‌برد. با توجه به اینکه استان کرمان از مرغوب‌ترین پشم و غنی‌ترین پوشش گیاهان رنگزا برخوردار است، اجرای طرح‌هایی نظیرخرید تضمینی پشم محلی و راه‌اندازی کارگاه‌های مشترک پشم‌ریسی و رنگرزی طبیعی و کاهش وابستگی به واسطه‌های تأمین متریال خارج از استان در دستور کار قرار گرفته تا هزینه تمام‌شده تولید، کنترل شده و ارزش افزوده واقعی به بافنده بازگردد.
توانمندسازی زنان بافنده؛ از تولیدکننده تا حافظ میراث ناملموس
فرخی اظهار کرد: ثبت جهانی یک عنوان است، اما بقای آن در گرو انتقال سینه‌به‌سینه دانش بومی نهفته در دستان زنان بافنده است. بر این اساس، رویکرد نظام‌مند به این حوزه تداوم آموزش‌های میدانی و احیاء نظام استاد – شاگردی در قطب‌های سیرجان از جمله دارستان، بیدکردوئیه، بردسیر و سایر مناطق روستایی و عشایری؛ گسترش چتر بیمه‌ای هنرمندان صنایع‌دستی؛ صدور پروانه‌های تولید انفرادی و کارگاهی و تقویت تعاونی‌های محلی به منظور هویت‌بخشی به بافنده به عنوان مالک معنوی دانش بومی است .
حذف دلالان غیرضروری با شناسنامه‌دار کردن دستبافته‌ها
معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان بیان کرد: واسطه‌گری زمانی به هنر بومی آسیب می‌زند که فاصله قیمت کارگاه تا مصرف‌کننده نهایی شکافی ناعادلانه پیدا کند. راهکار اصلی برای حل این معضل، توسعه زیرساخت‌های فروش مستقیم شامل بازارچه‌های دائمی صنایع‌دستی، تقویت پاویون‌های صادراتی و بسترهای تجارت الکترونیک است.
وی افزود: همچنین باثبت نشان جغرافیایی و صدور شناسنامه و برچسب اصالت برای هر تخته گلیم، زنجیره ارزش شفاف شده و خریدار داخلی و خارجی با اطمینان از اصالت اثر و پرداخت قیمت منصفانه به تولیدکننده واقعی، اقدام به خرید می‌کند.
تجاری‌سازی و بازار؛ حلقه مفقوده توسعه صنایع‌دستی و گلیم
وی اظهار کرد: در یک ارزیابی واقع‌بینانه، کرمان با کمبود مواد اولیه، مهارت یا تنوع رشته‌های صنایع دستی روبه‌رو نیست، بلکه بازاریابی، تبلیغات و دسترسی به بازار هدف، بزرگ‌ترین مانع است.
فرخی گفت: پیوند میان تولیدکننده روستایی و عشایری با مصرف‌کننده شهری و بین‌المللی ضعیف بوده و اولویت نخست، تبدیل هنر موجود به محصول استاندارد، برند معتبر و بازار پایدار است.
گذار از تسهیلات مقطعی به زنجیره کامل اشتغال پایدار
وی بیان کرد: برای رفع چالش‌های معیشتی هنرمندان، رویکرد مدیریتی از حمایت‌های موقت به سمت ایجاد اقتصاد پایدار صنایع‌دستی تغییر یافته است. این راهبرد شامل یک زنجیره کامل از جمله آموزش هدفمند و استانداردسازی، پوشش بیمه تأمین اجتماعی هنرمندان، اعطای تسهیلات کم‌بهره کارگاهی، خرید تضمینی محصولات شاخص و ثبت‌شده و انعقاد قراردادهای فروش بلندمدت با فروشگاه‌های زنجیره‌ای گردشگری با هدف کاهش دست واسطه‌ها است.
روایتگری دیجیتال و ورود به تجارت الکترونیک
معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان اظهار کرد: صنایع‌دستی و خصوصا گلیم امروز بدون بازاریابی دیجیتال، عکاسی حرفه‌ای، مدیریت ارتباط با مشتری و بسته‌بندی نوین نمی‌تواند سهم واقعی خود را از بازارهای نوظهور کسب کند.
وی افزود: در معاونت صنایع‌دستی، برگزاری دوره‌های کاربردی آموزش فروش آنلاین، قیمت‌گذاری و ایجاد ویترین دیجیتال برای هنرمندان آغاز شده تا دسترسی به بسترهای فروش داخلی و صادراتی هموار شود.
تبدیل عناوین جهانی به صادرات واقعی
فرخی بیان کرد: صرف حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی کافی نیست؛ استراتژی ورود به بازارهای جهانی بر پایه برند منطقه‌ای کرمان، شناسنامه معتبر، استاندارد کیفی، روایتگری فرهنگی و کاتالوگ صادراتی استوار است.
وی ادامه داد: عنوان «سیرجان، شهر جهانی گلیم» یک سرمایه و اهرم بین‌المللی آماده است تا زمینه حضور فعال و فروش واقعی هیئت‌های هنرمند در نمایشگاه‌های تخصصی دنیا فراهم شود.
معاون اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان گفت: مرز شفاف میان یک اثر هنری اصیل و یک کالای تولید انبوه ارزان‌قیمت، در مهارت انسانی، اصالت طرح، مواد اولیه طبیعی و قابلیت ردیابی اثر نهفته است. راهکار تثبیت ارزش افزوده، ثبت نشان جغرافیایی و صدور گواهی اصالت برای هر اثر است تا مصرف‌کننده به سهولت تفاوت دستبافته اصیل را از نسخه‌های تقلیدی ماشینی تشخیص دهد.
وی اظهار کرد: فناوری‌های نوین ذاتاً تهدید به شمار نمی‌روند، بلکه ورود آن‌ها به بخش‌های جانبی زنجیره ارزش (کنترل کیفیت، رنگرزی استاندارد، طراحی گرافیکی، بسته‌بندی و مستندسازی) یک ضرورت انکارناپذیر برای بقاست اما در قلب فرآیند آفرینش هنر یعنی دستان بافنده، تکنیک دست‌ساز و اصالت سنتی بدون تغییر باقی خواهد ماند.
برندسازی ملی با محوریت ظرفیت‌های بین‌المللی کرمان
فرخی گفت: جهانی‌شدن صنایع‌دستی ایران در گرو عبور از معرفی پراکنده رشته‌ها و رسیدن به روایتی منسجم و یکپارچه با هویت بصری یکسان است. استان کرمان با اتکا به ظرفیت ثبت جهانی گلیم سیرجان و گستره دستبافته‌های روستایی و عشایری، نقشی پیشران در برندسازی ملی صنایع‌دستی در مقیاس جهانی ایفا می‌کند.
معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان در بخش دیگر سخنانش بیان کرد: در حوزه اقدامات عملی اخیر، رویداد تخصصی ترنگ(صنایع‌دستی خلاق و نوآور کرمان) با برگزاری پنل‌ها و کارگاه‌های تخصصی، گامی موثر در پیوند تولیدکنندگان با بازار و نوآوری بود. همچنین برگزاری کارگاه‌های میدانی بافت گلیم‌های شیریکی‌پیچ و چهل‌ماشوله در شهرستان‌های سیرجان، بافت و بردسیر با مشارکت گسترده هنرجویان و تکمیل پرونده‌های ثبت جهانی صنایع‌دستی استان، تداوم نسلی این مواریث کهن را تضمین کرده است.
انتهای پیام
