حسین خنیفر، استادتمام مدیریت آموزشی دانشگاه تهران، در همایش ملی «آیندهپژوهی و علوم انسانی؛ گامی به سوی توسعه و تعالی ایران» که امروز ۲۶ شهریور در سالن همایش پژوهشگاه حوزه و دانشگاه برگزار شد، با اشاره به سرعت تحولات در جهان امروز اظهار کرد: ما در عصر پرسرعتی قرار داریم و ناچار و ناگزیر هستیم خود را با دنیای در حال تغییر همراه کنیم؛ چراکه پرداختن به مسائل و مشکلات امروز، بهتر از پشیمانی فرداست.
وی با بیان اینکه در عصر تغییر قرار داریم، افزود: در این عصر تقریباً همه چیز در حال تغییر است و تنها خداوند و خود تغییر هستند که تغییر نمیکنند. در چنین شرایطی سه واژه «آینده، دنیای مجازی و علم» اهمیت ویژهای پیدا میکنند و اگر به این سه مفهوم توجه کنیم، درمییابیم که آینده و دنیای مجازی منتظر کسی نمیمانند و علوم انسانی نیز در این میان جایگاه ویژهای دارد.
خنیفر با اشاره به ضرورت توجه به علوم انسانی در آیندهپژوهی گفت: گاهی تصور میشود علوم انسانی، علوم سادهای هستند، در حالی که چنین نیست. برای نمونه، انیشتین در خاطرات خود نوشته است که برای ادامه تحصیل به سمت جامعهشناسی رفت، اما آن را بسیار دشوار یافت؛ سپس به سراغ اقتصاد و علوم اجتماعی رفت و این حوزهها را نیز دشوارتر دید. این مسئله نشان میدهد که علوم انسانی از پیچیدگی و عمق قابل توجهی برخوردار است.
علوم انسانی؛ حلقه مهم آیندهپژوهی و تصمیمگیری
استادتمام مدیریت آموزشی دانشگاه تهران با تأکید بر اینکه آینده صرفاً اتفاقی نیست که بر انسان فرود آید، اظهار کرد: آینده تا حد زیادی محصول اندیشه ماست. انسانهای موفق کسانی هستند که فقط در گذشته و امروز متوقف نمیشوند، بلکه به «پسفردا» میاندیشند.
وی با اشاره به پنج واژه «پریروز، دیروز، امروز، فردا و پسفردا» ادامه داد: انسانها در نحوه مواجهه با زمان متفاوت هستند و افراد موفق کسانی هستند که نگاهشان فراتر از امروز است و برای آینده دورتر نیز برنامه دارند.
خنیفر با اشاره به مسئولیت انسان در قبال آینده افزود: ما یک آینده داریم، اما آیندگان متعددی خواهیم داشت و باید برای آیندگان نیز فکر کنیم. دانشجو نیز در قبال فعالیت علمی خود مسئولیت دارد و نمیتواند نسبت به آینده علم و جامعه بیتفاوت باشد.
وی با تأکید بر اهمیت علوم انسانی در آیندهپژوهی اظهار کرد: علوم انسانی در آیندهپژوهی جایگاه ویژهای دارد و بسیاری از عرصههای تصمیمگیری، مدیریت، توسعه و سیاستگذاری در نهایت با انسان و رفتار او سروکار دارند.
استاد دانشگاه تهران ادامه داد: در مباحث توسعه، علاوه بر فناوری، هوش مصنوعی، مهندسی و تولید ابزار، باید انسان را نیز به عنوان سازنده و استفادهکننده این ابزارها مورد توجه قرار داد؛ زیرا فناوری بدون شناخت انسان و جامعه نمیتواند به تنهایی مسائل آینده را حل کند.
حس بسندگی و مصرف زدگی؛ مانع مهم آیندهپژوهی
خنیفر یکی از موانع مهم در مسیر آیندهپژوهی را حس بسندگی دانست و گفت: حس بسندگی در میان برخی محققان و دانشمندان بسیار خطرناک است؛ اینکه فرد تصور کند دانشی که امروز در اختیار دارد برای همیشه کافی است.
وی افزود: یکی از پیشبینیهای مهم درباره قرن بیستویکم این است که مسئله اصلی، صرفاً ناتوانی در خواندن و نوشتن یا نداشتن مدرک دانشگاهی نیست، بلکه کسانی با مشکل مواجه خواهند شد که توانایی «آموختن» را از دست بدهند؛ چراکه در آینده، بسیاری از دانستههایی که امروز میآموزیم، ممکن است کارکرد گذشته خود را نداشته باشند. بنابراین باید همواره در حال آموختن باشیم و بدانیم که دانش، روشها و نیازهای جامعه در حال تغییر است.
استادتمام مدیریت آموزشی دانشگاه تهران یکی دیگر از موانع موجود را مصرفزدگی دانست و اظهار کرد: گاهی منتظر میمانیم تا نظریهای از جایی ارائه شود و سپس آن را مصرف کنیم، در حالی که یکی از نیازهای مهم جامعه علمی، تولید نظریه و ارائه ایدههای جدید است.
وی افزود: نتیجه چنین رویکردی میتواند ترس از نظریهپردازی باشد؛ فرد از ارائه نظریه میترسد، زیرا نخستین پرسشی که ممکن است از او پرسیده شود این است که این حرف را چه کسی گفته است؟ در حالی که پژوهشگر باید بتواند در کنار بهرهگیری از اندیشههای دیگران، حرف و نظریه خود را نیز ارائه کند.
پژوهشها مسئلهمحور، نوآورانه و ناظر بر نیازهای آینده باشند
خنیفر با تأکید بر اینکه آیندهپژوهی به معنای دقیقتر دیدن مسائل است، اظهار کرد: در پژوهش آیندهنگر باید بتوانیم مسائل را زودتر ببینیم، دورتر ببینیم، دقیقتر ببینیم و بیشتر ببینیم و مهمتر از همه، آنها را متناسب با نیازهای جامعه و آینده ببینیم.
وی افزود: پژوهشگر آیندهنگر کسی نیست که فقط اطلاعات بیشتری از گذشته داشته باشد؛ بلکه باید بتواند از میان تحولات امروز، نشانههای آینده را شناسایی کند و موضوعاتی را مورد مطالعه قرار دهد که ممکن است هنوز به مسئله عمومی تبدیل نشده باشند.
استاد دانشگاه تهران در ادامه با اشاره به وضعیت تولید علمی در جهان گفت: در مقاطعی ایالات متحده و پس از آن کشورهای دیگری مانند چین سهم قابل توجهی از تولید علمی جهان را در اختیار داشتهاند و ایران نیز در سالهای مختلف توانسته است سهم قابل توجهی از تولید علمی منطقه را به خود اختصاص دهد. ایران در منطقه از نظر تولید علمی جایگاه قابل توجهی داشته است و این ظرفیت باید به سمت حل مسائل کشور و تولید دانش مورد نیاز آینده هدایت شود.
خنیفر تصریح کرد: صرف افزایش تعداد مقاله یا پایاننامه کافی نیست؛ مسئله مهم این است که پژوهشها تا چه اندازه مسئلهمحور، نوآورانه و ناظر بر نیازهای آینده هستند و چه میزان میتوانند در تصمیمگیری و حل مسائل جامعه اثرگذار باشند. مسئله اصلی در آیندهپژوهی، نوع نگاه ماست. باید بتوانیم آنچه را دیگران کمتر میبینند، زودتر ببینیم و با دقت بیشتری تحلیل کنیم.
دانشگاه باید از مصرف دانش به سمت تولید دانش حرکت کند
خنیفر اظهار کرد: اگر دانشگاه همچنان صرفاً مصرفکننده دانش دیگران باشد، نمیتواند نقش مؤثری در ساخت آینده ایفا کند. دانشگاه باید از مصرف دانش به سمت تولید دانش، از تکرار به سمت نوآوری و از پژوهشهای صرفاً گذشتهنگر به سمت تحقیقات آیندهنگر حرکت کند.
وی گفت: آیندهپژوهی زمانی معنا پیدا میکند که پژوهشگر بتواند نیازهای آینده را تشخیص دهد، برای آنها مسئله تعریف کند و پیش از آنکه مسائل به بحران تبدیل شوند، برای آنها راهحل علمی ارائه دهد.
استادتمام مدیریت آموزشی دانشگاه تهران در پایان بر ضرورت یادگیری مستمر تأکید کرد و گفت: انسان محدودیتی برای آموختن ندارد و باید همواره در مسیر یادگیری حرکت کند. پژوهشهای جدید، روشهای جدید پژوهش و اقدام برای تولید دانش، از ضرورتهای مهم جامعه علمی امروز است و مهمتر از همه، باید آموختن را متوقف نکنیم.
انتهای پیام
