روز ادب فارسی فرصتی برای توجه به ظرفیتهای ادبی و فرهنگی شهرهایی مانند یزد است که شعر و ادب فارسی در شکلگیری هویت تاریخی و فرهنگی آن نقش داشته و میتواند از این ظرفیت در توسعه گردشگری ادبی بهره بگیرد؛ گردشگریای که با پیوند دادن ادبیات، تاریخ، معماری، هنر و روایتهای بومی، امکان طراحی مسیرهای موضوعی در بافت تاریخی شهر را فراهم میکند و غیاثالدین نقشبند یزدی، شاعر و هنرمند دوره صفوی که در کنار شعر در هنرهایی همچون زریبافی، مخملبافی، نقشبندی و طراحی پارچه فعالیت داشته، یکی از چهرههایی است که میتواند بخشی از این ظرفیت کمتر شناختهشده گردشگری ادبی و هنری یزد را روایت کند.
سید علیرضا سالارحسینی معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان یزد، در گفتوگو با ایسنا، غیاثالدین علی نقشبند یزدی را از چهرههای شاخص هنر نساجی و نقشبندی دوره صفوی دانست و اظهار کرد: غیاثالدین در حوزههایی همچون نقشبندی، طراحی پارچه، زریبافی، مخملبافی، نقاشی و شعر فعالیت داشت و مجموعه این تواناییها، در کنار ارتباط او با دربار شاه عباس اول و باقی ماندن شماری از بافتههای منسوب به او، ظرفیت مناسبی برای معرفی این هنرمند در قالب گردشگری فرهنگی و ادبی ایجاد کرده است.
وی افزود: اهمیت غیاثالدین برای گردشگری ادبی از این جهت است که او در میان عموم مردم کمتر شناخته شده، در حالی که زندگی و آثارش امکان پیوند میان ادبیات، هنرهای سنتی، نساجی، تاریخ اجتماعی و معماری تاریخی یزد را فراهم میکند.
سالارحسینی ادامه داد: بر همین اساس میتوان زندگی و آثار غیاثالدین را بهعنوان محور یک مسیر گردشگری ادبی ـ هنری در بافت تاریخی یزد معرفی کرد.
آشنایی با غیاثالدین از مسیر زریبافی
معاون گردشگری استان با اشاره به این که شناخت غیاثالدین میتواند از مسیر هنر بافندگی و زریبافی آغاز شود و در ادامه به تاریخ هنر و ادبیات یزد و دوره صفوی برسد، افزود: غیاثالدین تنها یک بافنده نبود، بلکه در طراحی و نقشبندی پارچه، نقاشی و شعر نیز مهارت داشت و منابع تاریخی او را از استادان برجسته نقشبندی دوره صفوی معرفی کردهاند.
سالارحسینی چندوجهی بودن شخصیت غیاثالدین را یکی از مهمترین ظرفیتهای او برای گردشگری ادبی دانست و تصریح کرد: گردشگر میتواند در یک مسیر واحد با تاریخ ادبیات، هنرهای سنتی، نساجی، معماری و بخشی از زندگی اجتماعی یزد در دوره صفوی آشنا شود.
وی درباره جایگاه ادبی غیاثالدین ضمن تاکید بر اینکه منابع تذکرهای از او بهعنوان شاعری توانا و بدیههگو یاد کردهاند و دیوانی از اشعار او نیز در دوره معاصر گردآوری و منتشر شده است، ادامه داد: روایتهای مربوط به زندگی غیاثالدین، ارتباط او با دربار شاه عباس، فعالیتهای هنری و حضور او در یزد و اصفهان، امکان ایجاد یک روایت داستانی برای
گردشگران را فراهم میکند و میتواند این هنرمند را از یک نام در منابع تاریخی و هنری، به شخصیتی قابل لمس در یک مسیر گردشگری تبدیل کند.
غیاثالدین در دوره صفوی
سالارحسینی با اشاره به دوره تاریخی فعالیت غیاثالدین گفت: او از هنرمندان دوره صفوی و معاصر شاه عباس اول بود؛ دورهای که با رونق هنرهای وابسته به نساجی و تولید منسوجات نفیس همراه شد.
وی ضمن بیان اینکه در دوره صفوی، شهرهایی مانند یزد، کاشان و اصفهان از مراکز مهم تولید منسوجات نفیس بودند و پارچههای ابریشمی ساده، زربفت و مخمل ابریشمی در کارگاههای این دوره تولید میشد، ادامه داد: این منسوجات در پوشاک و تزئینات درباری و اشرافی کاربرد داشتند و نمونههایی از آنها نیز بهعنوان هدیه و خلعت به بزرگان و فرمانروایان دیگر سرزمینها فرستاده میشد.
معاون گردشگری استان یزد با اشاره به حمایت شاه عباس از هنرهای وابسته به نساجی اظهار کرد: در دوره او کارگاههای زریبافی و مخملبافی در اصفهان توسعه یافت و غیاثالدین نیز پس از شهرت در یزد، به اصفهان رفت و اداره کارگاه سلطنتی را بر عهده گرفت.
غیاثالدین و هنر زریبافی
سالارحسینی با تاکید بر اینکه غیاثالدین در طراحی و نقشبندی پارچه مهارت ویژهای داشت و در اصفهان کارگاه سلطنتی زریبافی و مخملبافی را اداره میکرد و علاوه بر نقشبندی، در بافت پارچه نیز مشارکت داشت، تصریح کرد: در آثار منسوب به غیاثالدین، استفاده از نقوش گیاهی، جانوری، انسانی و صحنههای روایی دیده میشود و توانایی او در انتقال طرحهای پیچیده به سطح پارچه از ویژگیهای مهم آثار اوست.
او ادامه داد: منابع هنری، شیوه طراحی غیاث را دارای ویژگیهای مشخصی دانستهاند و او را از هنرمندان صاحبسبک در نساجی و نقشبندی دوره صفوی معرفی کردهاند.
معاون گردشگری استان یزد درباره پارچههای چندتابی نیز توضیح داد: در این شیوه، چند لایه یا پارچه ساده بهگونهای با یکدیگر ترکیب میشوند که در عین حفظ ساختار خود، زمینه ایجاد نقشهای برجسته و مشخص را فراهم میکنند و امکان اجرای طرحهای پیچیده را افزایش میدهند.
آثار باقیمانده از غیاثالدین
سالارحسینی با بیان اینکه اهمیت غیاثالدین تنها به روایتهای تاریخی محدود نیست، گفت: شماری از بافتههای دارای رقم یا امضای او در مجموعههای موزهای باقی مانده و پژوهشگران تعداد آنها را حدود هشت قطعه دانستهاند؛ در کنار این آثار، نمونههایی نیز وجود دارد که بدون امضا به دلیل ویژگیهای فنی و هنری به او نسبت داده شدهاند.
وی با اشاره به اینکه یکی از آثار شناختهشده، پوشش زری اطلسی با طرح محرابی در موزه ملی ایران است که نام غیاث نقشبند در آن بافته شده است، ادامه داد: این اثر دارای طرح محرابی، کتیبه و نقوش گیاهی است و در بخش بالایی آن کلمه «الله» و درون حروف آن سوره فاتحه و عبارت «عمل غیاث نقشبند» بافته شده است. حاشیه میانی نیز با صلوات بر چهارده معصوم به خط ثلث تزئین شده است.
معاون گردشگری استان یزد تصریح کرد: این اثر در موزه دوران اسلامی موزه ملی ایران نگهداری میشود و بر اساس اطلاعات موزه، متعلق به سده یازدهم هجری قمری و دارای ابعاد ۱۲۴ در ۲۴۲ سانتیمتر است.
وی با تاکید بر اینکه از دیگر آثار منسوب به غیاثالدین، پارچهای با موضوع لیلی و مجنون است که در آن لیلی در کجاوهای بر پشت شتر و مجنون در میان جانوران تصویر شده است، خاطرنشان کرد: چنین آثاری نشاندهنده پیوند میان ادبیات، تصویرپردازی و هنر بافندگی در دوره صفوی است و همین ویژگی میتواند در طراحی یک مسیر گردشگری ادبی ـ هنری مورد استفاده قرار گیرد.
غیاثالدین؛ هنرمند و شاعر
سالارحسینی وجه دیگری از اهمیت غیاثالدین را شاعری او دانست و گفت: منابع تاریخی و تذکرهها از غیاثالدین بهعنوان شاعری خوشقریحه و بدیههگو یاد کردهاند و دیوانی از اشعار او نیز در دوره معاصر گردآوری و منتشر شده است.
معاون گردشگری یزد با اشاره به اینکه در «مجمعالخواص» صادقیبیک افشار و همچنین «جامع مفیدی» به تواناییهای ادبی و هنری او اشاره شده و در منابع دیگر نیز از فصاحت بیان، لطافت طبع و توانایی او در بداههگویی سخن گفته شده است، گفت: پیوند میان شعر و هنرهای تجسمی و نساجی در شخصیت غیاثالدین، امکان روایت همزمان تاریخ هنر و ادبیات دوره صفوی را فراهم میکند.
غیاثالدین و شاه عباس
سالارحسینی با اشاره به ارتباط غیاثالدین با دربار شاه عباس اظهار کرد: بر اساس منابع تاریخی، غیاثالدین در جوانی به شهرت رسید و پس از حضور در اصفهان به دربار شاه عباس راه یافت و اداره کارگاه سلطنتی را بر عهده گرفت.
وی با بیان اینکه آثار و بافتههای او مورد توجه دربار قرار گرفت و بر اساس منابع تاریخی، پارچههای تولیدشده توسط او بهعنوان هدیه برای پادشاهان و فرمانروایان دیگر سرزمینها ارسال میشد، ادامه داد: در برخی منابع نیز به ارسال شمار قابل توجهی از پارچههای غیاثالدین در قالب هدایای شاه عباس به دربار گورکانی هند اشاره شده است.
محله دارالشفا؛ یکی از نقاط مسیر غیاثالدین
معاون گردشگری یزد محله دارالشفا را یکی از نقاط پیشنهادی در مسیر گردشگری غیاثالدین دانست و گفت: منابع تاریخی ارتباط زندگی و فعالیتهای غیاثالدین با این محدوده را نشان میدهند.
سالارحسینی با تاکید بر اینکه در «جامع مفیدی» از خانه و بناهای مربوط به غیاثالدین در محدوده دارالشفا یاد شده و همچنین گفته شده است که او در باغچه دارالشفای صاحبی بناهایی برای سکونت خود ایجاد کرده بود، تصریح کرد: از سوی دیگر، پژوهشگران درباره خانهای منسوب به غیاثالدین در محدوده خیابان مسجد جامع نیز گزارشهایی ارائه کردهاند، اما درباره وضعیت و میزان قطعیت انتساب این بنا باید با احتیاط سخن گفت.
معاون گردشگری استان یزد افزود: بنابراین میتوان بهجای معرفی یک بنای قطعی، از مجموعه مکانهای تاریخی و روایتهای مرتبط با زندگی او برای طراحی مسیر استفاده کرد.
غیاثالدین و خانواده هنرمند او
سالارحسینی با اشاره به پیشینه خانوادگی غیاثالدین گفت: منابع پژوهشی او را از نوادگان مولانا کمالالدین، مشهور به عصار، از خوشنویسان شناختهشده یزد، معرفی کردهاند.
وی با بیان اینکه مولانا کمالالدین در خطوطی مانند نسخ، ثلث، رقاع و توقیع مهارت داشت و آثاری از او در بناهای تاریخی یزد و برخی شهرهای دیگر معرفی شده است، گفت: غیاثالدین نیز از یک خاندان هنرمند برخاسته بود و بر اساس منابع موجود، شش فرزند داشت که برخی از آنان در هنر نقشبندی و بافت پارچه فعالیت کردند.
معاون گردشگری استان اظهار کرد: نام «معز» یا «معزالدین» در برخی بافتههای منسوب به خاندان غیاثالدین دیده میشود و این موضوع نیز میتواند بخشی از روایت خانوادگی این هنرمند در مسیر گردشگری باشد.
بازتاب شرایط اجتماعی یزد در آثار ادبی غیاثالدین
سالارحسینی با بیان اینکه آثار ادبی غیاثالدین تنها از منظر زیباییشناسی اهمیت ندارند، اظهار کرد: بخشی از اشعار باقیمانده از او به موضوعات اجتماعی و زندگی روزمره و شرایط زمانه توجه دارد.
وی ضمن بیان اینکه همین ویژگی میتواند دیوان غیاثالدین را در کنار منابع تاریخی و هنری، به یکی از منابع قابل استفاده برای روایت فضای اجتماعی و فرهنگی یزد در دوره صفوی تبدیل کند، گفت: در یک مسیر گردشگری ادبی میتوان از این بخش از میراث مکتوب او برای معرفی پیوند میان ادبیات و زندگی اجتماعی استفاده کرد.
چهارسوق و بازار شاهی در مسیر گردشگری غیاثالدین
سالارحسینی چهارسوق و بازار شاهی را یکی دیگر از نقاط قابل استفاده در مسیر گردشگری غیاثالدین دانست و گفت: این مجموعه در بافت تاریخی یزد قرار دارد و بازارچههای متصل به آن، ارتباط میان محدوده مسجد جامع، محله دارالشفا و محدوده کوچه یهودیان را برقرار میکنند.
وی با اشاره به اینکه چهارسوق و بازار شاهی یزد در تاریخ ۲۷ دی ۱۳۷۷ با شماره ۲۲۴۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است، ادامه داد: قرار گرفتن این مجموعه در مسیر پیشنهادی میتواند امکان معرفی ساختار شهری، فعالیتهای اقتصادی و جایگاه بازار و پیشههای وابسته به نساجی در یزد تاریخی را فراهم کند.
ثروت و جایگاه اجتماعی غیاثالدین
معاون گردشگری استان یزد با اشاره به اینکه منابع تاریخی غیاثالدین را هنرمندی موفق و برخوردار از موقعیت اجتماعی و اقتصادی قابل توجه معرفی کردهاند، افزود: بر اساس برخی منابع، او در جوانی کارگاه بافندگی بزرگی در یزد داشت و پس از حضور در دربار شاه عباس و فعالیت در اصفهان، ثروت و اعتبار زیادی به دست آورد.
وی ضمن تشریح اینکه در منابع همچنین از اشیاء، تحفهها، املاک و بناهایی که به او نسبت داده شده سخن گفته شده است و حتی از وجود مجموعهای از اشیاء و تحفهها در یزد یاد شده است، تصریح کرد: این اطلاعات میتواند در روایت جایگاه اجتماعی هنرمندان و صنعتگران در ساختار اقتصادی و فرهنگی دوره صفوی مورد استفاده قرار گیرد؛ البته جزئیات مربوط به میزان ثروت و برخی بناهای منسوب به او باید بهعنوان روایتهای تاریخی و نه واقعیتهای قطعی معرفی شود.
موزه وزیری؛ یکی از ایستگاههای پیشنهادی مسیر
وی موزه وزیری یزد را یکی از گزینههای مناسب برای پایان مسیر گردشگری غیاثالدین دانست و اظهار کرد: این موزه در مجاورت کتابخانه وزیری قرار دارد و مجموعهای از اشیای تاریخی و فرهنگی یزد را در خود جای داده است و در این موزه آثاری مانند اسناد و قبالهها، سکهها، مرقعات خط، قرآنهای قدیمی، لباسهای سنتی و پارچههای زربفت و طلا و نقرهدوزیشده نگهداری میشود.
سالارحسینی ادامه داد: حضور این موزه در مسیر پیشنهادی میتواند امکان معرفی فناوری بافندگی، طراحی پارچه و ارزش هنری منسوجات تاریخی را فراهم کند؛ بدون آنکه آثار موجود در موزه مستقیماً به غیاثالدین نسبت داده شوند.
ضرورت توجه به هنر زریبافی در یزد امروز
وی با اشاره به اهمیت حفاظت از هنرهای سنتی اظهار کرد: یکی از محورهای قابل استفاده در روایت گردشگری غیاثالدین، ارتباط میان میراث تاریخی او و هنرهای نساجی سنتی در یزد امروز است و همچین زریبافی از هنرهای پیچیده نساجی سنتی ایران است که برای اجرای آن به مواد اولیه، مهارت فنی و دانش طراحی نیاز دارد.
سالارحسینی ادامه داد: احیای چنین هنرهایی در کنار معرفی چهرههایی مانند غیاثالدین میتواند به انتقال دانش و مهارتهای مرتبط با نساجی سنتی و معرفی ظرفیتهای کمتر شناختهشده هنر یزد کمک کند.
مسیر پیشنهادی گردشگری غیاثالدین
معاون گردشگری استان یزد با بیان اینکه نبود یک بنای سالم و قطعی منتسب به غیاثالدین مانع شکلگیری مسیر گردشگری او نیست، اظهار کرد: زندگی و آثار این هنرمند ظرفیت طراحی یک مسیر گردشگری ادبی ـ هنری را دارد؛ زیرا در شخصیت او حوزههایی مانند شعر، طراحی، نقاشی، نساجی، نقشبندی و تاریخ اجتماعی دوره صفوی به یکدیگر پیوند خوردهاند.
وی افزود: در چنین مسیری میتوان گردشگر را از محدوده خیابان امام خمینی و ابتدای کوچه نقیبالاشرف به سمت محله دارالشفا، مکانهای منسوب به غیاثالدین، چهارسوق و بازار شاهی، محدوده مسجد جامع و در نهایت موزه وزیری هدایت کرد.
معاون گردشگری یزد ضمن بیان اینکه این مسیر میتواند به صورت پیاده و با استفاده از کاتالوگهای دیجیتال، تصاویر آثار، معرفی اسناد و روایتهای تاریخی اجرا شود، هدف اصلی این مسیر را بازسازی زندگی غیاثالدین از طریق مکانهای تاریخی مرتبط با او و در عین حال معرفی بخشی از تاریخ هنر و ادبیات یزد عنوان کرد و گفت: در این مسیر، گردشگر با زندگی شهری غیاثالدین، تاریخ نساجی و زریبافی، آثار هنری، خانواده و پیشینه هنری او و شرایط اجتماعی و فرهنگی دوره صفوی آشنا خواهد شد.
بازگشت غیاثالدین به یزد و سالهای پایانی زندگی
وی درباره سالهای پایانی زندگی غیاثالدین نیز گفت: بر اساس منابع تاریخی، او پس از سالها فعالیت در اصفهان به یزد بازگشت و در محدوده دارالشفای صاحبی بناهایی برای سکونت خود ایجاد کرد.
معاون گردشگری یزد با اشاره به اینکه منابع موجود همچنین از گرایش او به انزوا و زهد در سالهای پایانی زندگی سخن گفتهاند و اشعار باقیمانده از او نیز نشاندهنده توجه بیشتر به موضوعات اخلاقی و تأمل درباره زندگی در این دوره است، اظهار کرد: روایتهای مربوط به سالهای پایانی زندگی، بازگشت او به یزد و ارتباطش با محله دارالشفا میتواند بخش پایانی روایت این مسیر گردشگری را شکل دهد.
غیاثالدین؛ ظرفیتی برای روایت فرهنگی یزد
این مسئول با اشاره به اینکه غیاثالدین نقشبند یزدی را میتوان یکی از چهرههای چندوجهی فرهنگ و هنر یزد در دوره صفوی دانست؛ هنرمندی که در زریبافی، مخملبافی، طراحی و نقشبندی پارچه و همچنین شعر فعالیت داشت، افزود: اهمیت او برای گردشگری ادبی تنها به شاعری محدود نیست و زندگی و آثارش امکان روایت بخشهایی از تاریخ هنر و نساجی ایران، ارتباط یزد و اصفهان، جایگاه اجتماعی هنرمندان و بخشی از شرایط فرهنگی و اجتماعی دوره صفوی را فراهم میکند.
وی تصریح کرد: نبود یک بنای سالم و قطعی منتسب به غیاثالدین، اگرچه طراحی مسیر گردشگری او را با محدودیتهایی مواجه میکند، اما مانع شکلگیری چنین مسیری نیست و میتوان با استفاده از مکانهای منسوب به او، بافت تاریخی مرتبط با زندگیاش، آثار موجود در موزهها، تصاویر منسوجات و منابع مکتوب، یک مسیر گردشگری ادبی ـ هنری طراحی کرد.
سالارحسینی در پایان خاطرنشان کرد: چنین مسیری میتواند غیاثالدین را از چهرهای کمتر شناخته شده در منابع تاریخی و هنری، به بخشی از روایت فرهنگی یزد معاصر تبدیل کند و همزمان ظرفیتهای ادبی، تاریخی و هنری بافت تاریخی شهر را برای گردشگران آشکار سازد.
انتهای پیام
