مهدی ارخودی قلعهنوئی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اینکه ممکن است دانشجو بداند که باید مقالهای بنویسد، پروژهای را انجام دهد یا برای امتحان آماده شود، اما انجام آن را به ساعتها یا روزهای پایانی موکول کند، اظهار کرد: اهمالکاری را نباید با تنبلی یکی بدانیم؛ دانشجویی که اهمالکاری میکند معمولاً از پیامدهای رفتار خود آگاه است و حتی میداند هرچه کار را بیشتر عقب بیندازد، فشار بیشتری متوجه او خواهد شد، اما در همان لحظه فعالیتی مانند مقالهنویسی را خستهکننده و دشوار میبیند و در مقابل، استفاده از تلفن همراه، دیدن فیلم، صحبت با دوستان یا رفتن به کافه میتواند برایش لذت و احساس خوشایند فوری ایجاد کند.
وی افزود: پژوهشهای مختلف نیز نشان میدهند افراد در بسیاری از مواقع برای دریافت پاداشهای بلندمدت صبر کمتری دارند و ترجیح میدهند پاداشهای کوتاهتر و سریعتر را دریافت کنند. اهمالکاری تا حد زیادی با اختلال در چرخه خودتنظیمی ارتباط دارد و عواملی مانند ناخوشایند بودن تکلیف، فاصله زمانی میان انجام کار و دریافت بازخورد یا پیامد آن، میزان خودکارآمدی فرد و اینکه دانشجو تا چه اندازه احساس میکند از پس انجام تکلیف برمیآید، میتوانند با این رفتار مرتبط باشند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان تصریح کرد: بنابراین اگر بپرسیم چرا دانشجویی با وجود آگاهی از پیامدهای منفی، باز هم کار خود را عقب میاندازد، پاسخ این نیست که پیامدها را نمیداند؛ بلکه مسئله این است که انجام آن رفتار برایش دشوار است، احساس خوبی ایجاد نمیکند و فرد ترجیح میدهد فعلاً از آن فاصله بگیرد. به همین دلیل، صرف دانستن برای تغییر رفتار کافی نیست.
اهمالکاری در میان دانشجویان فقط نتیجه ضعف مدیریت زمان نیست
این مشاور تحصیلی و تربیتی درباره اینکه اهمالکاری بیشتر ناشی از ضعف مدیریت زمان است یا عوامل دیگری در آن نقش دارند، بیان کرد: مدیریت زمان یکی از عوامل مهم است، اما نمیتوان اهمالکاری را صرفاً نتیجه ضعف در مدیریت زمان دانست. مهارتهای مدیریت زمان و اهمالکاری با یکدیگر ارتباط دارند، اما در کنار آن باید عواملی مانند اضطراب، کمالگرایی، انگیزه، خودکارآمدی و توانایی تنظیم هیجانات را نیز در نظر گرفت.
ارخودی قلعهنوئی ادامه داد: برای مثال، ممکن است دانشجویی بخواهد یک ارائه کلاسی داشته باشد و حتی برای آن برنامه زمانی مناسبی هم تنظیم کند، اما از اینکه در مقابل دیگران اشتباه کند بترسد و همین ترس باعث شود آمادهسازی ارائه را مرتب به تعویق بیندازد. دانشجوی دیگری نیز ممکن است به دلیل کمالگرایی تصور کند مقالهای که میخواهد بنویسد باید از همان ابتدا کاملاً بینقص باشد و هیچ اشکالی نداشته باشد؛ همین انتظار بالا میتواند باعث شود اساساً شروع نکند. بنابراین گاهی مسئله این نیست که دانشجو نمیداند چه زمانی باید کاری را انجام دهد، بلکه از انجام آن کار احساس خوبی ندارد و ترجیح میدهد فعلاً از آن فاصله بگیرد.
وی تصریح کرد: اگر با دانشجویی مواجه شویم که اهمالکاری مزمن دارد، بهتر است پیش از آنکه صرفاً برای او جدول برنامهریزی طراحی کنیم، بررسی کنیم پشت این رفتار چه عاملی قرار دارد؛ آیا اضطراب دارد، ترس از شکست در او بالاست، احساس میکند توانایی انجام کار را ندارد، خودکارآمدی پایینی دارد، کمالگراست، انگیزه کافی ندارد یا تکلیف را در ذهن خود بیش از اندازه مبهم و بزرگ کرده است. این نگاه کمک میکند به جای سرزنش فرد اهمالکار، علت رفتار را پیدا کنیم و به سمت مداخله مؤثرتر حرکت کنیم.
تلفن همراه؛ عامل اهمالکاری یا پناهگاه دانشجوی فراری از تکلیف؟
عضو هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان درباره نقش تلفن همراه و شبکههای اجتماعی در تشدید اهمالکاری گفت: در سالهای اخیر با گسترش محیط دیجیتال و حضور دائمی افراد در شبکههای اجتماعی و تلفن همراه، این موضوع نیز میتواند یکی از عوامل مرتبط با اهمالکاری باشد. تلفن همراه به شکلی طراحی شده که پاداشهای فوری مختلفی در اختیار ما قرار میدهد؛ پیام میفرستیم و پاسخ میگیریم، یک اعلان دریافت میکنیم یا محتوای جذابی میبینیم و در مدت کوتاهی توجه ما به سمت آن جلب میشود.
وی تاکید کرد: پژوهشها نیز ارتباط میان استفاده مشکلساز از تلفن همراه و اهمالکاری را گزارش کردهاند و در برخی مطالعات، رابطه مثبت و معناداری میان استفاده زیاد یا وابستگی به تلفن همراه و اهمالکاری در دانشجویان و دانشآموزان مشاهده شده است. با این حال، این یافتهها را باید با دقت تفسیر کرد و نمیتوان گفت تلفن همراه به تنهایی علت اهمالکاری است. این رابطه میتواند دوسویه باشد؛ یعنی از یک طرف استفاده نادرست و بیش از اندازه از تلفن همراه میتواند اهمالکاری را افزایش دهد و از طرف دیگر، دانشجویی که از انجام تکالیف خود فرار میکند، ممکن است به تلفن همراه و شبکههای اجتماعی پناه ببرد و خود را با آنها سرگرم کند.
ارخودی قلعهنوئی افزود: بنابراین استفاده بدون هدف، بیش از اندازه و خارج از زمان تعیینشده از تلفن همراه میتواند یکی از عواملی باشد که اهمالکاری را تشدید میکند. مشکل لزوماً خود تلفن همراه نیست، بلکه نوع استفاده از آن اهمیت دارد؛ این ابزار میتواند برای سرگرمی، اما همچنین برای استفاده آموزشی و هدفمند مورد استفاده قرار گیرد.
وی درباره پیامدهای اهمالکاری تحصیلی اظهار کرد: پیامد اهمالکاری فقط این نیست که دانشجو کاری را دیرتر انجام دهد. اگر این رفتار به صورت چرخهای تکرار شود، فرد به تدریج کارهای دیگری را نیز وارد همین چرخه میکند و مرتب آنها را به تعویق میاندازد. در یک چرخه معمول، کار در ابتدا به تأخیر میافتد، با نزدیک شدن به مهلت تحویل اضطراب افزایش پیدا میکند، فشار زیادی به فرد وارد میشود و او ناچار میشود کار را با عجله و به شکل سطحی انجام دهد.
این مشاور تحصیلی و تربیتی ادامه داد: در نتیجه کیفیت کار پایین میآید و عملکرد تحصیلی کاهش پیدا میکند و پس از آن نیز ممکن است دانشجو احساس گناه یا نارضایتی از خود و کاری که انجام داده داشته باشد. این تجربه منفی میتواند باعث کاهش خودکارآمدی و اعتماد به نفس شود و در تکلیف بعدی نیز فرد دوباره به سمت اجتناب و به تعویق انداختن کار برود.
این متخصص ارزیابی هوش و استعداد افزود: وقتی دانشجو مطالعه را به شب امتحان محدود میکند، طبیعتاً فرصت کمتری برای یادگیری، مرور و طبقهبندی اطلاعات در ذهن دارد و اگر در یادگیری خود اشتباهی داشته باشد، فرصت چندانی برای اصلاح آن نخواهد داشت. در پروژهها و فعالیتهای پژوهشی نیز وقتی کار به روزهای پایانی موکول میشود، فرصت بازبینی و اصلاح از دانشجو گرفته میشود. بنابراین اهمالکاری میتواند با افزایش استرس، احساس گناه و کاهش رضایت از وضعیت موجود همراه شود و به تدریج تنظیم هیجانی فرد را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
ارخودی قلعهنوئی با تأکید بر اینکه نباید در این زمینه اغراق کرد، گفت: هر بار به تعویق انداختن یک کار لزوماً به معنای وجود یک مشکل روانشناختی نیست. مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که این رفتار به صورت تکرارشونده درآید و عملکرد تحصیلی یا زندگی فرد را مختل کند. بنابراین صرف اینکه یک دانشجو گاهی انجام کاری را به زمان دیگری موکول میکند، به تنهایی به معنای وجود یک مشکل جدی نیست؛ آنچه اهمیت دارد تداوم الگو و پیامدهایی است که برای زندگی و عملکرد فرد ایجاد میکند.
برای شکستن چرخه اهمالکاری باید از تغییرات کوچک شروع کرد
وی درباره راهکارهای شکستن چرخه اهمالکاری بیان کرد: یکی از اشتباهات رایج این است که دانشجویی که در شروع کردن مشکل دارد، ناگهان یک برنامه پیچیده و سنگین را آغاز کند. فردی که در شروع یک کار ساده مشکل دارد، احتمالاً نمیتواند به راحتی یک برنامه ۱۰ مرحلهای را نیز اجرا کند. بهتر است تغییر را از اقدامات بسیار کوچک شروع کنیم و تکالیف بزرگ را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنیم؛ برای مثال، به جای اینکه بگوییم امروز باید مقاله را کامل تمام کنی، میتوان از دانشجو خواست بخش اول آن را شروع کند، مقدمه را تا حد مشخصی بنویسد یا سه تا چهار منبع را مطالعه کند.
این مشاور تحصیلی و تربیتی با تاکید بر اینکه در مطالعه نیز به جای اینکه از دانشجو بخواهیم سه یا چهار ساعت درس بخواند، میتوان از ۲۵ یا ۳۰ دقیقه شروع کرد و مثلاً از او خواست یک بخش مشخص از فصل را مطالعه کند، ادامه داد: در مرحله اول هدف لزوماً تمام کردن کار نیست، بلکه شکستن مقاومتی است که برای شروع کردن وجود دارد. همین که فرد شروع میکند، بخشی از مسیر را طی کرده و میتواند احساس پیشرفت داشته باشد.
این استاد دانشگاه تاکید کرد: نکته دیگر این است که دانشجو به جای برنامههای کلی، روی زمان دقیق شروع کار تمرکز کند؛ به جای اینکه بگوید «امروز درس میخوانم»، مشخص کند «امروز ساعت ۶ پشت میز مینشینم و ۲۵ دقیقه مطالعه میکنم». همچنین لازم است محیط خود را مدیریت کند. اگر تلفن همراه دائماً در دسترس باشد و اعلانها مرتب حواس دانشجو را پرت کنند، در کنار حجم زیادی از تکالیف عقبافتاده، طبیعی است که انجام کار دشوارتر شود. بنابراین میتوان تلفن همراه را پس از بررسی موارد ضروری، در اتاق دیگری قرار داد، اعلانها را خاموش کرد یا برای استفاده از آن محدودیت زمانی تعیین کرد.
ارخودی قلعهنوئی با بیان اینکه نباید منتظر ایجاد انگیزه ماند، تصریح کرد: بسیاری از افراد تصور میکنند ابتدا باید انگیزه پیدا کنند تا شروع کنند، در حالی که در بسیاری از مواقع برعکس است و خودِ شروع کردن میتواند انگیزه ایجاد کند. اگر فرد کار را در مقیاس بسیار کوچک آغاز کند، احساس پیشرفت میکند و این احساس میتواند خودکارآمدی او را افزایش دهد و در ادامه انگیزه بیشتری برای ادامه کار ایجاد کند. از طرف دیگر، باید به ارتباط میان اهمالکاری و کمالگرایی نیز توجه داشت. دانشجو باید به خودش اجازه دهد گاهی یک کار ناقص تحویل دهد و بداند اولین نسخه یک کار لزوماً نباید بهترین نسخه آن باشد. شروع ناقص بهتر از این است که فرد به دلیل انتظار برای بهترین عملکرد، اصلاً شروع نکند.
اهمالکاری یک ویژگی ثابت شخصیتی نیست
وی درباره ضرورت کمک گرفتن از متخصص در موارد شدید اهمالکاری گفت: اگر اهمالکاری شدید و مزمن باشد و نشانههایی مانند اضطراب یا افت عملکرد نیز همراه آن دیده شود، بهتر است مسئله را صرفاً به ضعف اراده نسبت ندهیم و بررسی عمیقتری انجام شود و در صورت نیاز از یک متخصص کمک گرفته شود. شواهد پژوهشی زیادی در حوزه روانشناسی وجود دارد که نشان میدهد مداخلات مختلفی برای اهمالکاری وجود دارد و رفتار افراد میتواند تغییر کند؛ بنابراین اهمالکاری یک رفتار قابل تغییر است، نه یک ویژگی ثابت شخصیتی که بتوان بر اساس آن فرد را با برچسب «تنبل» معرفی کرد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اهمیت تغییر نگرش نسبت به اهمالکاری گفت: مهم است که دانشجو به جای اینکه به خودش بگوید «من آدم اهمالکاری هستم»، بگوید «من الگویی از به تعویق انداختن کارها دارم و میخواهم این الگو را تغییر دهم». در واقع باید همان چرخهای را که باعث میشود فرد کار را عقب بیندازد، فشار زیادی را تجربه کند، کار را سطحی انجام دهد، از نتیجه ناراضی شود و اعتماد به نفس و خودکارآمدیاش کاهش پیدا کند، تغییر دهیم. تغییر نگاه فرد به مسئله اهمیت زیادی دارد و کمک میکند به جای پذیرش اهمالکاری به عنوان بخشی ثابت از شخصیت، آن را الگویی رفتاری ببیند که امکان اصلاح آن وجود دارد.
ارخودی قلعهنوئی خاطرنشان کرد: اهمالکاری را نباید صرفاً تنبلی یا ضعف اراده دانست. تعامل عوامل مختلفی مانند خودتنظیمی، مدیریت زمان، مسائل انگیزشی، اضطراب، کمالگرایی، ویژگیهای خود تکلیف و همچنین محیط دیجیتال و دسترسی دائمی به تلفن همراه میتواند در شکلگیری یا تشدید این رفتار نقش داشته باشد. بنابراین راهحل نیز فقط این نیست که به دانشجو بگوییم برنامهریزی کند، اراده داشته باشد و شروع کند؛ باید کمک کنیم شروع کار برای او آسانتر شود، از یک بخش کوچک و قابل انجام آغاز کند و انتظار بینقص بودن را کنار بگذارد.
انتهای پیام
