زهرا طهرانیان در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به دیدگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی درباره ضرورت همراهی علم با اخلاق و ایمان، اظهار کرد: از دیدگاه قائد شهید ایران و اندیشمندان اسلامی، علم صرفاً یک ابزار تکنولوژیک یا تجربی نیست، بلکه بخشی از منظومهای گستردهتر از مفاهیم انسانی به شمار میرود.
وی با بیان اینکه علم ماهیتی ابزاری دارد و توانایی ارائه راهکار برای انجام امور مختلف را در اختیار انسان قرار میدهد، افزود: علم به ما میآموزد چگونه ابزارهای قدرتمند بسازیم، مسائل پیچیده را حل کنیم و بازارهای مالی را مدیریت کنیم، اما بهتنهایی تعیین نمیکند که این تواناییها باید در چه مسیری و با چه هدفی به کار گرفته شوند. اینجاست که اخلاق نقش تعیینکنندهای پیدا میکند و به دانش جهت میدهد.
طهرانیان ادامه داد: بدون چارچوب اخلاقی، علم میتواند به ابزاری برای استثمار، تخریب محیطزیست و ایجاد نابرابریهای عمیق اجتماعی تبدیل شود. سعادت جامعه نیز صرفاً در دستیابی به فناوریهای پیشرفته خلاصه نمیشود، بلکه کیفیت زندگی، عدالت و رعایت ارزشهای انسانی از مؤلفههای مهم آن است که علم بهتنهایی قادر به تضمین آنها نیست.

اخلاق، زیربنای پیشرفت علمی پایدار
این پژوهشگر حقوق خانواده با تأکید بر ضرورت شکلگیری زیستبوم دانشی و اخلاقی در جامعه، بیان کرد: رشد علمی زمانی به پیشرفت پایدار منجر میشود که دانشمندان و نخبگان به ارزشهایی همچون صداقت علمی، مسئولیتپذیری اجتماعی و تواضع در برابر حقیقت پایبند باشند.
وی با اشاره به نقش اخلاق در سلامت فعالیتهای علمی، افزود: پایبندی به اخلاق مانع تقلب، جعل دادهها و سوءاستفاده از نتایج تحقیقات میشود و این اصول، سنگبنای پیشرفت واقعی علمی به شمار میروند. نخبگان اخلاقمدار، دانش خود را در مسیر حل مشکلات واقعی جامعه، از جمله فقر و بیماری، به کار میگیرند و به جای اولویت دادن به منافع شخصی یا کاربردهای مخرب دانش، در جهت بهبود شرایط زندگی مردم تلاش میکنند.
وی تصریح کرد: پایبندی به ارزشهای انسانی همچنین موجب میشود پیشرفت علمی با هویت و فرهنگ جامعه همسو باشد و از شکلگیری بیگانگی علمی و تضعیف ساختارهای اجتماعی جلوگیری شود. در نتیجه، علم بدون اخلاق به قدرتی بدون جهت و هدف متعالی تبدیل میشود و سعادت ماندگار زمانی حاصل خواهد شد که قدرت دانش در خدمت رضای خداوند، حکمت و ارزشهای انسانی قرار گیرد.
معاون پژوهش واحد بینالملل مکتب نرجس با اشاره به پیامدهای جدایی علم از اخلاق و ایمان، گفت: این جدایی میتواند به شکلگیری علم بیپروا و ابزاری منجر شود؛ رویکردی که به جای آنکه زمینهساز پیشرفت باشد، ممکن است تهدیدهایی برای جامعه ایجاد کند.
وی مسئولیتناپذیری و تخریب را از جمله آسیبهای این رویکرد دانست و افزود: هنگامی که فعالیت علمی از چارچوبهای اخلاقی و مسئولیتهای انسانی فاصله بگیرد، ظرفیت دانش ممکن است در مسیرهای مخرب، آسیب به محیطزیست و تهدید زندگی انسانها به کار گرفته شود؛ در چنین شرایطی، پیشرفت به جای ارتقای زندگی انسان، به تسلط ابزار بر انسان منجر خواهد شد.
طهرانیان ادامه داد: از دیگر پیامدهای جدایی علم از اخلاق، بحران اعتماد و فساد علمی است. حذف ملاحظات اخلاقی از فرایند پژوهش میتواند زمینه جعل دادهها، سوءاستفاده از منابع و بودجههای پژوهشی و ترجیح منافع تجاری بر حقیقت علمی را فراهم کند که در نهایت به اعتبار علمی کشور آسیب میزند.
وی بیگانگی فرهنگی را از دیگر پیامدهای علم جدا از ایمان دانست و اظهار کرد: فاصله گرفتن دانش از هویت فرهنگی و معنوی میتواند نخبگان را از توجه به مسائل بومی دور کند و زمینه تقلید صرف از الگوهای دیگر جوامع را فراهم آورد؛ مسئلهای که در صورت تداوم، به تضعیف سرمایههای معنوی و انسجام اجتماعی میانجامد. پیشرفتی که بر پایه بیاخلاقی بنا شود، پایدار نخواهد بود و نمیتواند مسیر مطمئنی برای توسعه و سعادت جامعه فراهم کند.

ایمان به علم جهت و معنا میدهد
طهرانیان در ادامه با تبیین مفهوم همراهی علم با ایمان، بیان کرد: این همراهی به معنای پیوند روشهای تجربی و عقلانی با ارزشهای متعالی و معارف دینی است. در چنین رویکردی، ایمان نه مانعی برای پرسشگری علمی، بلکه عاملی برای جهتدهی به دانش و قرار گرفتن آن در مسیر خدمت به انسان، عدالت و مسئولیت اجتماعی است.
وی با اشاره به ضرورت عملیاتی شدن این رویکرد در نظام آموزشی و دانشگاهی کشور، بازنگری در برنامههای درسی را یکی از راهکارها دانست و افزود: باید از نگاه تفکیکشده به حوزههای مختلف دانش فاصله گرفت و زمینه پیوند علوم تجربی با مباحث انسانی و اخلاقی را فراهم کرد. برای نمونه، آموزش اخلاق زیستی در رشتههای پزشکی با تکیه بر آموزههای اسلامی میتواند از مصادیق این رویکرد باشد.
طهرانیان تغییر در الگوی تربیت نخبگان را از دیگر الزامات دانست و اظهار کرد: تمرکز صرف بر مهارتهای فنی برای تربیت دانشجویان و متخصصان کافی نیست و دانشگاهها باید در کنار آموزش تخصصی، بر اخلاق حرفهای و مسئولیت اجتماعی نیز تأکید کنند تا دانشجویان به متخصصانی مسئولیتپذیر در قبال جامعه تبدیل شوند.
وی توسعه پژوهشهای بینرشتهای را نیز ضروری دانست و گفت: ایجاد کرسیها و ظرفیتهای پژوهشی مشترک میان دانشمندان علوم تجربی، متخصصان علوم انسانی و حوزه الهیات میتواند به بررسی و حل مسائل بنیادین و پیچیده جامعه، از جمله چالشهای مرتبط با هوش مصنوعی و مهندسی ژنتیک، کمک کند.
این پژوهشگر حقوق خانواده خاطرنشان کرد: پیوند علم با اخلاق و ایمان، زمینهای برای بهرهگیری مسئولانه از ظرفیتهای دانش و حرکت به سمت پیشرفت متوازن مادی و معنوی جامعه فراهم میکند و توجه به این اصل در تربیت نسل آینده متخصصان و نخبگان، ضرورتی اساسی است.
انتهای پیام