سینمای جنگ میتوانست آیینه تمامنمای ایستادگی زنان و مردان این خطه باشد، اما ضعف تولیدات بومی و غیبت حماسههای ایلام در آثار بزرگ ملی، سکوتی سنگین و خسارتبار پدید آورده است. این شکاف، تصویری ناقص از جغرافیای دفاع مقدس به نسل تازه عرضه میکند و ضرورت بازخوانی جایگاه این دیار و مطالبهگری از مسئولان فرهنگی را به اولویتی گریزناپذیر بدل ساخته است.
سینمای دفاع مقدس در چهار دهه گذشته بیش از هر چیز در چنبره تکرار لوکیشنها و روایتهای تمرکزگرا گرفتار آمده است. بررسی تولیدات ملی و استانی نشان میدهد ایلام جایگاه شایستهای در مهمترین آثار تصویری جنگ ندارد. این استان نتوانسته است فیلمی بلند و جریانساز با استانداردهای حرفهای تولید کند که از مرزهای استان فراتر برود و مخاطبان کشور را با گستره حماسههای این سامان آشنا سازد.
آنچه از تصویر ایلام در جنگ عرضه شده، بیشتر به مستندهای محدود، گزارشهای آرشیوی و تولیدات کمهزینه تلویزیونی منحصر مانده است؛ آثاری که کمتر توانستهاند مخاطب جوان را جذب کنند یا در جشنوارههای ملی و جهانی بازتابی درخور داشته باشند.
نبود زیرساختهای حرفهای، تجهیزات مناسب و حمایت پایدار از فیلمنامهنویسان و فیلمسازان نیز بر این کاستی افزوده است. از سوی دیگر، تولیدات سینمای دفاع مقدس در کشور اغلب در جغرافیاها و روایتهایی تکرارشونده شکل گرفتهاند و ایلام، با وجود پیشینهای سرشار از سوژههای انسانی و تاریخی، کمتر در کانون توجه قرار گرفته است. مجموعه این عوامل سبب شده نقش این استان در آثار سینمایی به چند اشاره گذرا یا تصویری حاشیهای محدود بماند؛ حال آنکه ایلام یکی از مهمترین جغرافیاهای پایداری و مقاومت در دوران جنگ تحمیلی بوده است.
این غفلت در شرایطی رقم میخورد که پیشینه ایلام در هشت سال دفاع مقدس، سرشار از حماسههایی است که هر یک میتوانند دستمایه آثاری ماندگار باشند. بیستم دیماه ۱۳۵۹، در حالی که ارتش بعثی بخشهایی از مرزهای کشور را درگیر پیشروی کرده بود، رزمندگان ارتش، نیروهای مردمی و عشایر ایل خزل در عملیات میمک به پیروزی دست یافتند؛ رویدادی که از نخستین پیروزیهای مهم ایران در جنگ به شمار میآید و در تغییر روحیه نیروهای ایرانی و معادلات جبهه غرب نقشی اثرگذار داشت.
مهران نیز در سالهای جنگ بارها در معرض تهاجم قرار گرفت و به یکی از کانونهای اصلی نبرد در غرب کشور تبدیل شد. در تیرماه ۱۳۶۵، رزمندگان ایرانی در عملیات کربلای یک این شهر را آزاد کردند؛ پیروزیای که بازتابی گسترده در کشور داشت و با جمله مشهور «مهران را هم خدا آزاد کرد» در حافظه عمومی ماندگار شد.
ارتفاعات قلاویزان، کلهقندی و مناطق پیرامونی مهران نیز صحنه نبردهای سخت و عملیاتهایی چون والفجر ۳ و عاشورا بودند؛ نبردهایی که رزمندگان ایلام و دیگر یگانهای کشور در آنها با شناختی نزدیک از جغرافیای منطقه و تکیه بر ایمان و پایداری، در برابر دشمن ایستادگی کردند.
در کنار حماسههای جبهه، زندگی مردم ایلام در پشت خط مقدم نیز بخشی جداییناپذیر از تاریخ دفاع مقدس است. بسیاری از مردم، با وجود بمبارانها و ناامنی، شهرها و روستاهای خود را ترک نکردند و در دشوارترین شرایط به زندگی ادامه دادند. آنان فرزندانشان را راهی جبهه کردند و خود نیز در پشتیبانی از رزمندگان و حفظ زندگی در مناطق جنگزده سهمی بزرگ داشتند. بمباران زمین فوتبال چوار و شهادت بازیکنان، مربیان و تماشاگران در بهمنماه ۱۳۶۵ نیز از تلخترین رویدادهای جنگ و روایتی انسانی و تأثیرگذار است که ظرفیت پرداخت در سینما و دیگر هنرهای تصویری را دارد.
ایلام با چنین پیشینهای نباید اسیر فراموشی دفاع مقدس یا روایتهای سطحی و زودگذر شود. بهرهگیری از قالبها و ابزارهای نوین رسانهای ضرورتی انکارناپذیر است، اما این ابزارها باید در خدمت بازگویی صادقانه و هنرمندانه تاریخ و حفظ پیوند نسلها با گذشته باشند.
در روزگاری که رسانهها نقشی تعیینکننده در شکلدادن به حافظه جمعی دارند، بیتوجهی به حماسههای ایلام میتواند زمینه گسست نسلی و کمرنگشدن شناخت نسل جوان از ایثار و جانفشانی مردم این دیار را فراهم کند. ایلام باید راوی این حماسهها باشد؛ نه فقط برای ثبت گذشته، بلکه برای شناساندن معنای پایداری و دفاع از سرزمین به نسل امروز و آینده.
ایلام گنجینهای از روایتهای رزمی، اجتماعی و انسانی در اختیار دارد؛ گنجینهای که بازشناسی و پرداخت هنری به آن میتواند هم به غنای سینمای ایران بیفزاید و هم جایگاه این استان را در تاریخ تصویری کشور تثبیت کند.
اکنون نوبت مسئولان و متولیان فرهنگ و هنر است که از سطح وعده و یادبود فراتر بروند و برای جبران این کمتوجهی برنامهای روشن ارائه دهند. وزارت فرهنگ و سازمان سینمایی باید سهمی مشخص و پیوسته برای تولید آثار مرتبط با حماسههای ایلام در نظر بگیرند. بنیاد سینمایی فارابی و مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی نیز میتوانند با حمایت از پژوهش، تشکیل کارگاههای حرفهای فیلمنامهنویسی در استان و سفارش آثار بر پایه منابع معتبر تاریخی، زمینه تولید فیلمهای مستند و داستانی اثرگذار را فراهم کنند.
سرهنگ علی مرغزاری مدیرکل حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس استان ایلام در گفتگو با ایسنا در این خصوص اظهار کرد: ما بهدنبال حمایت از یک فیلمنامه خوب در خصوص جنگ تحمیلی در استان ایلام هستیم تا به یک اثر فاخر تبدیل شود و یک فیلم سینمایی از سلحشوری و فداکاری رزمندگان استان ایلام و مقاومت مردم استان ساخته شود.
وی خاطرنشان کرد: ایلام در دوران جنگ تحمیلی سوژههای ناب و بیمانندی داشته است که نیاز به روایتگری حرفهای دارد، ما در حوزه فیلمسازی و سینما، نیازمند همکاری گروههای توانمند و نامآشنای کشوری هستیم تا این حماسهها و ازخودگذشتگیها را با زبان هنر به تصویر بکشند.
حسن ولیپور دانشآموخته رشته سینما نیز در این خصوص به ایسنا گفت: استانداری و سازمان مدیریت و برنامهریزی ایلام نیز باید با تعیین اعتبارات روشن، از زیرساختهای تولید سینمایی، فیلمسازان بومی و حضور گروههای حرفهای در استان پشتیبانی کنند.
وی بیان کرد: صداوسیمای جمهوری اسلامی و شبکههای سراسری هم لازم است تولید مجموعههای نمایشی و مستندهای باکیفیت درباره شهدای ایلام، عملیاتهای مهم منطقه و حماسه زمین فوتبال چوار را در برنامههای خود قرار دهند.
ولیپور اضافه کرد: مطالبه مردم و هنرمندان ایلام روشن است؛ این استان نباید در روایت سینمایی دفاع مقدس غایب بماند. خاک ایلام سهم خود را در دفاع از میهن ادا کرده است؛ اکنون مسئولان و اصحاب هنر باید برای ثبت و بازنمایی شایسته ایثار و جانفشانی مردم این دیار اقدام کنند.
انتهای پیام
