حمیدرضا سهیلی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) در ادبیات معاصر و چگونگی بازنمایی شخصیت ایشان در آثار شاعران و نویسندگان، اظهار کرد: حضرت زهرا(س) شخصیتی با ابعاد بسیار گسترده دارند و نباید ایشان را تنها در وفات و شهادت خلاصه کرد. اگر آثار ادبی صرفاً به سوگواری و بیان مصائب ایشان بپردازند، در واقع بخش عمده‌ای از وجود و ویژگی‌های شخصیتی ایشان نادیده گرفته می‌شود.
وی ادامه داد: همان‌طور که در گفت‌وگوهای دیگر و در نقد ادبیات آیینی نیز بارها بر آن تأکید کرده‌ام، روایت‌های دینی اگر تنها در احساسات شعاری و مناسبت‌محور محدود بمانند، نمی‌توانند ارتباط واقعی و عمیقی با مخاطب امروز، به‌ویژه نسل جوان، برقرار کنند. ادبیات دینی زمانی می‌تواند اثرگذار باشد که از سطح بیان احساسات فراتر برود و زمینه شناخت و درک عمیق‌تر شخصیت‌های دینی را فراهم کند.
این نویسنده با بیان اینکه شخصیت حضرت زهرا(س) تنها به بعد معنوی و عاطفی محدود نمی‌شود، اضافه کرد: زندگی روزمره، نقش‌های اجتماعی، رفتارهای انسانی و ایستادگی فکری ایشان، همگی ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند در آثار ادبی مورد توجه قرار گیرند. حضرت زهرا(س) در کنار جایگاه معنوی خود، در زندگی خانوادگی و اجتماعی نیز الگویی قابل تأمل ارائه می‌دهند و پرداختن به این ابعاد می‌تواند شناخت مخاطب را از شخصیت ایشان کامل‌تر کند.
سهیلی بیان کرد: ادبیات باید از سوگواری محض به سمت بازآفرینی انسان‌محور حرکت کند. منظور از این رویکرد آن است که نویسنده به جای تکرار توصیف‌ها و عبارت‌های آشنا، به سراغ ابعاد چندلایه زندگی حضرت زهرا(س) برود و تلاش کند تصویری زنده و قابل درک از ایشان ارائه دهد. تنها در این صورت می‌توان از کلیشه‌های رایج فاصله گرفت و شخصیتی واقعی، چندبعدی و ماندگار را به مخاطب معرفی کرد.
وی درباره چگونگی بازآفرینی ادبی شخصیت حضرت فاطمه(س) و راه‌های فاصله گرفتن از روایت‌های تکراری، خاطرنشان کرد: نویسنده امروز اگر بخواهد حضرت زهرا(س) را برای مخاطب معاصر زنده و باورپذیر کند، باید در شیوه روایت خود تجدیدنظر کند. یکی از نخستین گام‌ها، فاصله گرفتن از سوگ صرف و حرکت از مرثیه‌سرایی به سمت روایت لحظه‌های تصمیم، مسئولیت و کشمکش‌های انسانی است.
این نویسنده ادامه داد: به جای آنکه همواره درباره ویژگی‌های کلی شخصیت حضرت صحبت کنیم، می‌توانیم به موقعیت‌هایی بپردازیم که ایشان در آن‌ها تصمیم می‌گرفتند و مسئولیت‌های مختلفی را بر عهده داشتند. توجه به لحظه‌های انسانی و موقعیت‌های زندگی، می‌تواند زمینه شناخت عمیق‌تری را فراهم کند. گاهی حتی سکوت‌ها و موقعیت‌هایی که در روایت مستقیم کمتر به آن‌ها توجه شده است، ظرفیت بیشتری برای انتقال معنا دارند و می‌توانند از توصیف‌های صریح و تکراری گویاتر باشند.
سهیلی با تأکید بر اهمیت توجه به جزئیات در نگارش آثار ادبی آیینی، اضافه کرد: یکی دیگر از راه‌های فاصله گرفتن از کلیشه‌ها، جایگزین کردن جزئیات حسی و روزمره به جای صفت‌های انتزاعی است. برای نمونه، به جای آنکه تنها از مفاهیمی مانند عصمت و ایثار سخن بگوییم، می‌توانیم به دست‌های خسته از کار، نگاه نگران به مردم و رفتار حضرت با فرزندان توجه کنیم.
وی بیان کرد: وقتی شخصیت‌های مقدس تنها از طریق مجموعه‌ای از صفت‌های کلی معرفی می‌شوند، ممکن است مخاطب نتواند ارتباط ملموسی با آن‌ها برقرار کند، اما زمانی که زندگی و رفتارهای روزمره آن‌ها در متن روایت قرار می‌گیرد، امکان درک بهتر ویژگی‌های انسانی و شخصیتی‌شان فراهم می‌شود. شخصیت حضرت زهرا(س) نیز زمانی در ذهن مخاطب باورپذیرتر خواهد شد که در کنار جایگاه معنوی، در دل خانه و در ارتباط با مردم نیز به تصویر کشیده شود.
این نویسنده تغییر زاویه دید را از دیگر راهکارهای نوآوری در ادبیات آیینی دانست و افزود: نویسندگان می‌توانند برای روایت شخصیت حضرت زهرا(س)، از زاویه دیدهای متفاوت استفاده کنند. به جای اینکه همیشه یک راوی همه‌چیزدان درباره ایشان توضیح دهد، می‌توان روایت را از زبان یک کودک همسایه، یک تاجر غیرمسلمان یا حتی یک زائر غریبه پیش برد. چنین زاویه دیدی این امکان را فراهم می‌کند که مخاطب با تجربه‌ای متفاوت از شخصیت حضرت روبه‌رو شود. در این شیوه، عظمت شخصیت ایشان نه از طریق توصیف مستقیم و بیان شعارها، بلکه از دل مشاهده رفتارها و تجربه انسانی دیگران آشکار می‌شود. این نوع روایت می‌تواند به آثار ادبی تنوع ببخشد و مخاطب را با ابعاد تازه‌ای از زندگی حضرت آشنا کند.
وی با اشاره به ضرورت تغییر ساختار روایت در آثار دینی و آیینی، ادامه داد: نویسنده باید به جای ارائه پاسخ‌های آماده و تکرار مفاهیمی که مخاطب بارها شنیده است، زمینه طرح پرسش و اندیشه را فراهم کند. برای مثال، پرسش «اگر حضرت زهرا(س) امروز حضور داشتند، چه می‌کردند؟» می‌تواند مخاطب را به تأمل درباره نسبت میان سیره ایشان و مسائل زندگی امروز دعوت کند.
این نویسنده اضافه کرد: چنین پرسش‌هایی می‌توانند حضرت زهرا(س) را از یک شخصیت صرفاً تاریخی که تنها در مناسبت‌های مذهبی درباره ایشان سخن گفته می‌شود، به شخصیتی تبدیل کنند که اندیشه و سیره‌اش همچنان برای نسل امروز قابل گفت‌وگو و تأمل است. این شیوه به‌ویژه برای ارتباط با جوانان اهمیت دارد، زیرا مخاطب امروز به دنبال فهم و کشف معناست و صرفاً با تکرار توصیف‌ها و عبارت‌های آشنا ارتباط عمیقی برقرار نمی‌کند.
سهیلی بر ضرورت پرداختن به بُعد اجتماعی و فکری شخصیت حضرت فاطمه(س) تأکید کرد و گفت: خطبه فدکیه یکی از ظرفیت‌های مهم برای بازآفرینی ادبی شخصیت ایشان است. این خطبه تنها یک سند تاریخی نیست، بلکه تصویری از زنی کنشگر در عرصه دفاع فکری از حق را نشان می‌دهد، شخصیتی که در موقعیتی حساس، با آگاهی و استدلال به بیان دیدگاه خود می‌پردازد.
وی بیان کرد: توجه به چنین بخش‌هایی از زندگی حضرت زهرا(س) می‌تواند نگاه نویسندگان را از روایت‌های صرفاً عاطفی فراتر ببرد. در این زمینه، باید به توانایی‌های فکری، شیوه استدلال، مسئولیت‌پذیری و حضور اجتماعی ایشان توجه کرد. این ویژگی‌ها ظرفیت آن را دارند که در قالب شعر، داستان، نمایشنامه و دیگر گونه‌های ادبی بازآفرینی شوند و مخاطب را با جنبه‌هایی کمتر دیده‌شده از شخصیت حضرت آشنا کنند.
این نویسنده با اشاره به اهمیت پژوهش و شناخت منابع معتبر در نگارش آثار دینی، خاطرنشان کرد: پیش از نوشتن درباره حضرت فاطمه(س)، لازم است نویسندگان سیره ایشان را از منابع معتبر بشناسند. نمی‌توان بدون شناخت کافی از زندگی و اندیشه یک شخصیت، اثری ماندگار درباره او خلق کرد. نویسنده باید با صداقت و نگاهی انسانی به سراغ روایت برود و از تکیه صرف بر شنیده‌های مجالس که گاهی با غلو و کلیشه همراه هستند، پرهیز کند.
سهیلی ادامه داد: شناخت درست منابع تاریخی و دینی، به نویسنده کمک می‌کند که میان واقعیت‌های مستند و برداشت‌های شخصی تفاوت قائل شود و روایتی قابل اعتماد ارائه دهد. در غیر این صورت، ممکن است اثر به جای معرفی ابعاد واقعی شخصیت حضرت زهرا(س)، به بازتولید تصویرهای تکراری و گاه دور از شناخت دقیق سیره ایشان منجر شود.
وی با تأکید بر اینکه ادبیات آیینی برای ارتباط با نسل جدید نیازمند نگاه تازه و پژوهش‌محور است، اضافه کرد: هدف از نوآوری در روایت شخصیت حضرت زهرا(س)، فاصله گرفتن از جایگاه و شأن معنوی ایشان نیست، بلکه باید تلاش کنیم ابعاد مختلف زندگی و اندیشه ایشان را با زبانی متناسب با نیاز مخاطب امروز بازآفرینی کنیم.
این نویسنده تصریح کرد: تنها با شناخت درست سیره حضرت زهرا(س)، توجه به ابعاد فکری، اجتماعی و انسانی ایشان و فاصله گرفتن از روایت‌های کلیشه‌ای می‌توان آثاری خلق کرد که علاوه بر حفظ جایگاه معنوی این شخصیت، برای مخاطب امروز نیز واقعی، باورپذیر و ماندگار باشند.
انتهای پیام
