حاجی کریمی در گفتوگو با ایسنا با بیان اینکه النینو یکی از فازهای پدیده بزرگتر ENSO یا «نوسان جنوبی النینو» است که میتواند الگوی دما، بارش و گردش جو را در بخشهای بزرگی از جهان تغییر دهد، اظهار کرد: در شرایط عادی، بادهای تجاری در استوای اقیانوس آرام، آب گرم سطحی را از شرق به سمت غرب میرانند، اما در زمان وقوع النینو این الگوی باد ضعیف شده و آب گرم به سمت مرکز و شرق اقیانوس آرام استوایی گسترش پیدا میکند.
استاد آبهای زیرزمینی دانشگاه ایلام گفت: در پی این تغییر، دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی افزایش مییابد، گردش جوی و موقعیت جریانهای جتی تغییر میکند و در نهایت الگوی بارش در مناطق مختلف جهان جابهجا میشود؛ بنابراین احتمال وقوع برخی خشکسالیها، سیلابها و موجهای گرما نیز میتواند افزایش یا کاهش پیدا کند.
معیار تشخیص النینو؛ افزایش دمای آب
کریمی تشریح کرد: یکی از معیارهای مهم برای تشخیص النینو، دمای سطح آب در منطقه « nino ۳.۴» است و معمولاً ناهنجاری مثبت حدود ۰.۵ درجه سانتیگراد یا بیشتر، نشاندهنده شرایط النینو محسوب میشود. که بر اساس اطلاعات مطرحشده در متن، سازمان جهانی هواشناسی در سپتامبر ۲۰۲۶ احتمال تداوم النینو تقریباً ۱۰۰ درصد است و انتظار میرود این پدیده تا اواخر سال ۲۰۲۶ به اوج خود برسد و تا فوریه ۲۰۲۷ تداوم داشته باشد.
دبیر اندیشکده حکمرانی و قانونگذاری استان ایلام خاطر نشان کرد: اهمیت بررسی النینو برای استان ایلام از آن جهت است که تغییر در الگوی بارش میتواند به صورت همزمان بر منابع آب، کشاورزی، صنایع، تولید انرژی و میزان آمادگی مناطق شهری و روستایی در برابر سیلاب اثرگذار باشد.
سدهای ایلام؛ افزایش بارش، فرصتی همراه با ریسک سیلاب
وی درباره وضعیت سدهای استان ایلام گفت: بیشتر سدهای استان در بارشهای بهاری تا حد قابل توجهی آبگیری شدهاند، اما با گذشت فصل تابستان و ورود به دوره خشک، بخشی از ذخیره آنها مصرف شده و اکنون ظرفیت خالی برای دریافت بارشهای جدید وجود دارد.
کریمی افزود: تداوم بارشهای مناسب میتواند به بهبود ذخیره مخازن کمک کند، اما النینو از این منظر میتواند مانند یک تیغ دولبه عمل کند؛ از یک سو افزایش بارش موجب افزایش ورودی سدها و جبران بخشی از کمبود منابع آب میشود و از سوی دیگر، بارشهای شدید و سیلابی میتواند مدیریت منابع آب را با چالش مواجه کند.
این استاد دانشگاه ایلام تصریح کرد: بارشهای شدید میتوانند حجم زیادی از رسوبات را وارد مخازن کنند و با کاهش تدریجی حجم مفید سد، ظرفیت ذخیرهسازی آن را کاهش دهند؛ همچنین پیشبینی دقیق میزان و زمان ورود سیلاب دشوار است و همین موضوع مدیریت مخزن را پیچیدهتر میکند.
مدیریت همزمان سدهای بالادست و پاییندست ضروری است
کریمی با تأکید بر دوران پیش از وقوع سیلابهای سنگین و قابل پیشبینی، و در نظر گرفتن پیشبینیهای هواشناسی و هیدرولوژیکی باید بخشی از ظرفیت مخزن برای کنترل سیلاب خالی نگه داشته شود، اظهار کرد: این اقدام باید با توجه به عدم قطعیت پیشبینیها انجام شود. از یک سو نباید آنقدر از حجم آب مخزن پیش از سیلاب رهاسازی شود که در فصل تر مخزن پر نشود و در فصل خشک با کمبود آب مواجه شویم و از سوی دیگر باید فضای خالی کافی برای کنترل سیلاب ورودی وجود داشته باشد تا از سرریز کنترلنشده جلوگیری شود.
استاد دانشگاه ایلام و دبیر اندیشکده حکمرانی و قانونگذاری استان ایلام با اشاره به اهمیت موضوع در سامانههای چند سدی گفت: در چنین شرایطی مدیریت سدهای بالادست و پاییندست باید کاملاً هماهنگ باشد؛ زیرا حجم خالی مخزن، میزان ورودی پیشبینیشده، میزان رهاسازی و زمان رسیدن موج سیلاب به سد پاییندست، همگی بر یکدیگر اثر میگذارند. اگر سد بالادست در جریان یک سیلاب شدید ناچار به رهاسازی مقدار زیادی آب در مدت کوتاه شود، این جریان میتواند با رواناب طبیعی حوضه پاییندست ترکیب شده و در صورت همزمانی با بارشهای شدید، حجم ورودی به سد پاییندست را در مدت کوتاهی افزایش دهد.
کریمی افزود: اگر مخزن پاییندست نیز فضای کافی نداشته باشد یا شدت سیلاب از ظرفیت عبور ایمن و تخلیه آن بیشتر شود، فشار زیادی به سازه و تجهیزات تخلیه وارد شده و خطر سرریز کنترلنشده و آسیب به سد افزایش مییابد؛ بنابراین مدیریت سیلاب در سامانههای چندسدی نیازمند پیشبینی، پایش لحظهای و هماهنگی همزمان است.
بارش بیشتر، الزاماً به معنای جبران کسری منابع آب نیست
وی درباره میزان جبران کسری منابع آب در صورت افزایش بارش گفت: افزایش بارش میتواند بخشی از کسری منابع آب را جبران کند، اما هر مقدار بارش الزاماً به ذخیره آب تبدیل نمیشود و میزان جبران به شدت و مدت بارش، رطوبت قبلی خاک، وضعیت مخازن، میزان رواناب و نفوذ آب به زمین بستگی دارد.
وی یادآوری کرد: بارشها از نظر حجم آب، بهویژه در شرایطی که مخازن سدها با کسری مواجه هستند، میتوانند مفید باشند، اما برای منابع آب زیرزمینی شرایط متفاوت است؛ زیرا بسیاری از بارشهای شدید به صورت سیلاب از سفره خارج میشوند و فرصت کافی برای نفوذ به آبهای زیرزمینی ایجاد نمیشود.
کریمی تاکید کرد: جبران کسری منابع آب زیرزمینی بیش از هر چیز به بارشهای طولانیمدت و وقوع چندین بارش در بازه زمانی مناسب وابسته است و صرفاً افزایش مقطعی میزان بارندگی نمیتواند تضمینی برای تغذیه آبخوانها باشد. از این جهت در استان ایلام، حوضههایی که مخازن بزرگتر، سطح آبگیر مناسب و شبکه رودخانهای فعالتری دارند، ظرفیت بیشتری برای تبدیل بارش به رواناب و ذخیره آن در سدها دارند و حوضههای منتهی به مخازن مهمی مانند سیمره، ایلام، دویرج و کنگیر از این منظر اهمیت دارند.
بارش آرام برای آبخوانها؛ بارش شدید برای سیلاب
کریمی با اشاره به اینکه بارشهای آرام و پیوسته فرصت بیشتری برای نفوذ در خاک و تغذیه آبخوانها ایجاد میکنند، در حالی که بارشهای بسیار شدید معمولاً بخش بیشتری از آب را به رواناب سطحی تبدیل کرده و فرصت نفوذ را کاهش میدهند، ادامه داد: در بارشهای سیلابی، آب با سرعت بیشتری از حوضه خارج میشود و به همین دلیل ممکن است سهم آن در تغذیه منابع آب زیرزمینی محدود باشد؛ البته در مناطق کارستی به دلیل وجود شکافها و مجاری، نفوذ آب میتواند بسیار سریعتر انجام شود.
وی تشریح کرد: بارش شدید و کوتاهمدت میتواند از ظرفیت نفوذ خاک و حتی ظرفیت انتقال رودخانهها عبور کند و موجب شکلگیری رواناب و سیلاب شود؛ در چنین شرایطی بخشی از آب به سرعت از منطقه خارج شده و الزاماً به آبخوان یا ذخیره مخازن تبدیل نمیشود. البته بارشهای شدید میتواند موجب فرسایش خاک شود و این موضوع نیز بر میزان نفوذ آب اثر منفی دارد؛ بنابراین در مدیریت منابع آب، تنها مقدار بارش اهمیت ندارد و نوع، شدت، مدت و زمان وقوع آن تعیین میکند که چه میزان آب به سدها، آبخوانها یا رواناب و سیلاب تبدیل شود.
کشاورزی ایلام؛ النینو میان فرصت و تهدید
کریمی با بیان اینکه محصولات دیم بیشترین وابستگی را به بارش دارند و در این میان گندم، جو و حبوبات دیم از جمله محصولاتی هستند که بیشترین تأثیر را از تغییر الگوی بارش میگیرند، تصریح کرد: در محصولات آبی نیز افزایش بارش میتواند نیاز آبیاری را کاهش دهد، اما میزان این کاهش به زمان وقوع بارش و مرحله رشد محصول بستگی دارد؛ بنابراین نمیتوان صرفاً بر اساس افزایش مجموع بارش درباره کاهش نیاز آبیاری قضاوت کرد.
استاد دانشگاه ایلام با اشاره به اینکه النینو برای کشاورزی میتواند هم فرصت و هم تهدید باشد، اما بارشهای بسیار شدید و سیلابی میتوانند موجب فرسایش خاک، آبشستگی، خوابیدگی محصولات و خسارت به مزارع و باغها شوند، خاطر نشان کرد: نمونههایی از این خسارتها در سالهای ۱۳۹۵ و ۱۳۹۸ رخ داده و سیلاب خسارات سنگینی به بخشهای عمرانی، شهری، ارتباطی، کشاورزی و باغبانی وارد کرده است.
افزایش بارش، تضمینکننده افزایش تولید نیست
کریمی با بیان اینکه اگر افزایش بارش از نظر مقدار، زمان و توزیع مناسب باشد، میتواند رطوبت خاک را افزایش داده و عملکرد محصولات را بهبود دهد، خاطر نشان کرد: بارش شدید میتواند موجب سیلاب، فرسایش خاک، غرقابی شدن ریشه، آسیب به محصولات و شکستگی شاخهها شود. همچنین بارش شدید میتواند خسارت سازهای به گلخانهها وارد کند و اگر با تگرگ یا باد شدید همراه شود، میزان خسارت نیز افزایش خواهد یافت؛ بنابراین افزایش بارش به تنهایی تضمینکننده افزایش تولید نیست.
وی با تاکید بر اینکه علاوه بر میزان بارش، دما، زمان وقوع بارندگی، آفات، بیماریها و نحوه مدیریت مزرعه نیز بر تولید اثرگذار هستند و مدیریت پیش از وقوع النینو میتواند در کاهش خسارات ناشی از سیلاب بهویژه در کشتهای دیم مؤثر باشد، افزود: تغییر بارش میتواند از طریق تغییر میزان تولید بر قیمت محصولات کشاورزی اثر بگذارد؛ به این معنا که افزایش تولید و عرضه میتواند فشار قیمتی را کاهش دهد، در حالی که خسارت ناشی از بارش شدید و کاهش عرضه ممکن است قیمت برخی محصولات را افزایش دهد. صنایع؛ افزایش بارش یک فرصت مشروط است
کریمی با اشاره به وابستگی صنایع به منابع آب گفت: آب برای بسیاری از صنایع یک ماده اولیه یا عامل ضروری در فرآیند تولید است و از شستوشو و خنککاری تجهیزات گرفته تا تولید بخار، فرآوری مواد و کنترل گردوغبار مورد استفاده قرار میگیرد. از این حیث میزان وابستگی صنایع به آب یکسان نیست و به نوع صنعت و فناوری مورد استفاده بستگی دارد، اما در استان ایلام علاوه بر میزان مصرف مستقیم، پایداری و اطمینان از تأمین آب اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا قطع یا نوسان در تأمین آب میتواند تولید را مختل کند.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: صنایع فرایندی و صنایع سنگین مانند صنایع نفت و گاز، پتروشیمی، نیروگاهها، صنایع معدنی و برخی واحدهای فرآوری، به طور کلی مصرف آب بیشتری نسبت به صنایع سبک دارند و در ایلام نیز با توجه به وجود صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و واحدهای معدنی و صنعتی، تأمین پایدار آب برای این بخشها اهمیت ویژهای دارد.
وی خاطرنشان کرد: برای تعیین دقیق اینکه کدام واحد صنعتی بیشترین مصرف آب را دارد، باید آمار مصرف آب واحدهای صنعتی استان بررسی شود؛ با این حال کاهش دسترسی به آب در صنایعی که آب مستقیماً در فرآیند تولید یا خنککاری استفاده میشود، میتواند موجب کاهش ظرفیت تولید یا افزایش هزینه تأمین آب شود.
سیلاب؛ تهدیدی برای شهرکهای صنعتی
کریمی با اشاره به اینکه افزایش بارش میتواند به صورت غیرمستقیم و با یک فاصله زمانی، فشار بر تأمین آب صنایع را کاهش دهد؛ زیرا ابتدا رواناب، تغذیه رودخانهها و آبگیری سدها افزایش مییابد، توضیح داد: در شرایط مناسب ممکن است تغذیه آبخوانها نیز تقویت شود با این حال نباید تصور کرد که هر بارش مستقیماً آب مورد نیاز صنعت را تأمین میکند؛ زیرا اگر بارش به صورت سیلابی باشد، بخش قابل توجهی از آب ممکن است به سرعت از منطقه خارج شود.
استاد دانشگاه ایلام دبیر اندیشکده حکمرانی و قانونگذاری استان ایلام و با بیان اینکه بارش شدید برای صنعت فقط یک مسئله تأمین آب نیست و میتواند به یک تهدید زیرساختی تبدیل شود؛ خاطر نشان کرد: سیلاب قادر است به جادههای دسترسی، ساختمانها، پلها، شبکه برق، خطوط انتقال آب و گاز، تأسیسات فاضلاب، انبارها و تجهیزات صنعتی آسیب وارد کند. از طرفی ورود گلولای و رسوبات به محوطه شهرکهای صنعتی نیز میتواند عملیات واحدها را مختل کند؛ بنابراین افزایش بارش لزوماً برای صنعت خبر خوبی نیست و موضوع اصلی، نحوه مدیریت و ذخیره آب در کنار آمادگی برای کنترل سیلاب است.
وی افزود: شناسایی مسیرهای طبیعی رواناب، احداث و نگهداری کانالها و آبراهههای هدایت سیلاب، لایروبی مسیرهای خروج آب، ایجاد زهکش مناسب، حفاظت از تجهیزات حساس و قرار دادن مواد و تجهیزات مهم در ترازهای ایمنتر از جمله اقداماتی است که باید مورد توجه واحدهای صنعتی قرار گیرد.
انتهای پیام
