به گزارش ایسنا، مرکز اسناد انقلاب اسلامی نوشت:
در میان کارگزاران پهلوی اول شاید سرنوشت هیچکس به اندازه عبدالحسین تیمورتاش وزیر دربار رضا خان اهمیت نداشته باشد. او که به در نقش بسزایی در سلطنت پهلوی داشت اولین وزیر دربار بود، پس از اینکه مورد بدبینی و سوءظن پهلوی اول واقع شد سرانجامی جز زندان و محاکمه و مرگ پیدا نکرد.
هرچند منابع تاریخی دلایل متعددی را برای طرد، محاکمه و به قتل رساندن تیمورتاش بر شمردند از جمله مسائل نفتی ایران و انگلیس، گزارش سفارتخانه‌ها و رسانه‌های خارجی، قدرت‌گیری بیش از پیش تیمورتاش به عنوان نفر دوم کشور، فساد مالی و مواردی از این دست؛ اما آنچه مهم می‌نماید سرنوشت محتوم کارگزارانی است که مورد غضب شاه واقع می‌شوند تا جایی که حق حیات نیز از آنها سلب خواهد شد.
اما اسناد و گزارش‌های سفارت انگلیس در ایران طی سال‌های ۱۳۰۹ تا ۱۳۱۳ از زاویه دیگر به روایت این ماجرا پرداخته است. بازخوانی این گزارش‌ها که در مجموعه «یادداشت‌های سیاسی انگلیس در ایران» توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی ترجمه و منتشر شده است؛ می‌تواند نمایی دیگر از این بازه سیاسی در تاریخ معاصر ایران را به تصویر بکشد.
در بخشی از گزارش‌های سیاسی سفارت انگلیس درباره تیمورتاش آمده است:
رخداد بزرگ امسال سقوط تیمورتاش بود. بلافاصله بعد از بازگشت تیمورتاش از سفر اروپا در ماه فوریه، این شایعه رواج یافت که ولخرجی‌های تیمورتاش در لندن و پاریس شاه را ناراحت کرده است. در ماه مارس و هم‌زمان با دستگیری شماری از کارکنان جزء در وزارتخانه‌های مختلف نیز چنین شایعاتی مطرح شد. با این حال، این شایعات تأثیری بر موقعیت تیمورتاش نداشت و وی تا اوایل تابستان همچنان از نفوذ و قدرت سابق برخوردار بود.
شاید بتوان گفت دوره افول قدرت تیمورتاش با اعلام کاهش حق‌السهم ایران از محل صادرات نفت توسط شرکت نفت ایران و انگلیس در ماه ژوئن آغاز شد. در نتیجه، توافقنامه‌ی منعقده بین تیمورتاش و شرکت نفت ایران و انگلیس که تا آن زمان مقبولیت داشت، مردود اعلام شد. افزون بر این، امور مربوط به شرکت نفت ایران و انگلیس از کنترل تیمورتاش خارج و در اختیار تقی‌زاده، وزیر دارایی و رقیب وی، قرار گرفت. از این زمان به بعد، اختلاف بین تیمورتاش و تقی‌زاده به یکی از موضوعات اصلی در پایتخت تبدیل شد. هم‌زمان بخشنامه‌ای صادر شد مبنی بر اینکه وزارتخانه‌های مختلف نیازی ندارند که تمام مسائل خود را از طریق وزارت دربار پیگیری کنند. این مسائل به همراه برخی مسائل دیگر به افول قدرت تیمورتاش در تابستان منتهی شد. تیمورتاش به علت بالا رفتن فشار خون مجبور بود به سواحل دریای خزر سفر کند. البته، او بعد از بازگشت از این سفر و به رغم تمام شایعات موجود هنوز قدرت سابق خود را از دست نداده بود و در بسیاری از امور اجرایی دخالت می‌کرد.
در این زمان، شایعات مزبور حول امور مربوط به بانک ملی ایران متمرکز بود. تیمورتاش همواره علاقه‌مندی زیادی به مسائل این بانک نشان می‌داد. از سوی دیگر، بانک ملی در وضعی بحرانی قرار داشت. تحقیق و تفحص انجام‌شده در فصل پاییز به تبرئه‌ی تمام افراد ذیربط در این موضوع منتهی شد. با این حال، وی به فساد مالی در ارتباط با اعطای وام شرکت نفت ایران و انگلیس به خان‌های بختیاری متهم شد.
با بازگشت شاه از سفر به جنوب کشور در ماه نوامبر، بحران شروع شد. گزارش‌های متعددی درباره‌ی تیمورتاش منتشر شده بود: برخی می‌گفتند او استعفا کرده است؛ برخی دیگر می‌گفتند تیمورتاش زندانی شده است؛ شماری دیگر از افراد از مجازات تیمورتاش خبر می‌دادند؛ و گروهی دیگر از انتصاب او به سمتی در خارج از کشور حکایت می‌کردند. اما وی در مراسم «سلام» مورخ ۱۶ دسامبر حضور داشت و شاه به گرمی با وی احوالپرسی کرد. این رخداد جایگاه وی را اندکی تقویت کرد. با این حال، در ۲۴ دسامبر خبر برکناری تیمورتاش مورد تأیید قرار گرفت و همه چیز روشن شد و مشخص گردید شایعات منتشرشده درباره‌ی تیمورتاش صحت داشته است. در پایان سال، وی هنوز آزاد بود، ولی به شدت تحت نظر قرار داشت.
پیش از برکناری تیمورتاش از وزارت دربار، میرزا عبدالحسین خان دیبا، خزانه‌دار دربار، از کار برکنار شد. دیبا یکی از افراد نزدیک به تیمورتاش بود. دیبا فردی نفرت¬انگیز و فاسد بود. گفته می‌شود شاه از دیبا رضایت خاطر نداشت، اما به خاطر تیمورتاش همچنان در این سمت باقی مانده بود. حکایتی نقل شده است مبنی بر اینکه یک روز دیبا در بازی ورق با مجلل‌الدوله دولتشاهی، پدر همسر دوم شاه (از خاندان قاجار)، مبلغ زیادی برنده شد. این مبلغ آن قدر زیاد بود که مجلل‌الدوله در پای میز قمار سکته کرد و مدتی بعد درگذشت. دو یا سه روز بعد، یعنی در ۱۷ نوامبر، دیبا از کار برکنار شد و در بازداشت خانگی قرار گرفت. برکناری دیبا در آن زمان ضربه‌ای بر وجهه و اعتبار تیمورتاش محسوب می‌شد. تیمورتاش عصر روز برکناری دیبا با وی و همسر دیبا به سینما رفت. شاه این اقدام تیمورتاش را نوعی دهن¬کجی به خود تلقی کرد.
دلیل اصلی برکناری تیمورتاش این بود که به همگان ثابت شود اداره‌ی امور کشور به ادامه یا توقف همکاری هیچ یک از وزیران کابینه وابسته نیست و مسائل مربوط به بانک ملی و شرکت نفت ایران و انگلیس بهانه‌هایی بیش برای برکناری وزیر دربار نبوده‌اند.
اما یادداشت دیگری از سفارت انگلیس در رابطه با امور سیاست داخلی ایران تکمیل‌کننده گزارش پیشین است:
عبدالحسین خان تیمورتاش در ۱۷ ژانویه تحت بازداشت خانگی قرار گرفت و در ۱۶ فوریه به زندان «قصر قاجار» منتقل شد. او به علت مشکل قلبی بلافاصله به بیمارستان زندان انتقال یافت.
در ماه‌های اول سال، گمانه‌زنی‌های زیادی درباره‌ی علل خشم شاه [نسبت به تیمورتاش]مطرح می‌شد. این استدلال که تیمورتاش به علت ناتوانی در حل‌وفصل مناقشه نفتی با شرکت نفت ایران و انگلیس مجازات شده است به تدریج موضوعیت خود را از دست داد. تردید درباره‌ی استدلال مزبور بعد از انتشار اتهامات وی در ماه فوریه بیشتر شد. اکثر اتهامات تیمورتاش به عملکرد وی در قبال بانک ملی ارتباط داشت. با این حال، چنین اتهاماتی، به‌رغم سنگین بودن، نمی‌توانست توجیه‌کننده خشم شدید شاه علیه دوست سابقش باشد. به طور قطع، چنین خشمی دلیل دیگری داشته است. یکی از محتمل‌ترین دلایل خشم رضاشاه به تیمورتاش نگرانی از همدستی وی با روس‌ها برای ایجاد حکومت جمهوری در ایران بعد از مرگ شاه بوده است. تیمورتاش قدرت زیادی کسب کرده بود و همین مسئله برای بدگمانی شاه نسبت به وی کافی بود. نگرانی بزرگ شاه این بود که پیش از رسیدن ولیعهد به سن قانونی مرگ به سراغش آید و نتواند قدرت را به آرامی به فرزندش منتقل کند.
حتی اگر این بدگمانی نیز وجود نداشت، درج مقاله‌ای در نشریه‌ی «تایمز» به ایجاد آن کمک کرد. این نشریه در شماره‌ی مورخ ۹ ژانویه خود مقاله‌ای تحت عنوان «ساقط‌کردن خلبان» منتشر کرد که در آن تصریح شده بود شاه در حال پیر شدن است و از بیماری رنج می‌برد. مقاله‌ی مزبور تأکید داشت مسئله‌ی جانشینی به طور قطع ذهن شاه را به خود مشغول کرده است و وی به طور حتم به این نتیجه رسیده است که با وجود افراد بلندپرواز و فریبکاری مانند تیمورتاش، ولیعهد جوان شانس زیادی برای تصدی امور ندارد.
حدود دو هفته پیش از رسیدن این مقاله به تهران، شایعه‌ای منتشر شد مبنی بر اینکه شاه نامه‌ای از ولیعهد، که همکلاس پسر تیمورتاش در سوئیس است، دریافت کرده و در نظر دارد تیمورتاش را عفو کرده و وی را به املاکش در خراسان تبعید کند. اما بعد از رسیدن مقاله‌ی مزبور به تهران این شایعات قطع شد. وزیر جنگ، که خود نیز بعدها در کانون تردیدهای شاه قرار گرفت، بر این باور بود که انتشار این مقاله نسخه تیمورتاش را پیچیده است.
محاکمه [تیمورتاش]در ۱۶ و ۱۷ مارس در دادگاه رسیدگی به جرایم کارکنان دولت انجام شد. شریعت‌زاده، وکیل مدافع تیمورتاش می‌گوید چند روز پیش از شروع محاکمه مجبور شد از دفاع از موکلش کناره‌گیری کند. جلسه دادگاه به صورت غیرعلنی برگزار شد. متهم به جرم اخذ رشوه به سه سال زندان انفرادی و پرداخت ۲۰۰ هزار ریال جریمه محکوم شد. وی همچنین به جرم اختلاس (و معاملات غیرقانونی در بانک ملی) به دو سال حبس تأدیبی و پرداخت ۳۸۵، ۰۲۰ ریال و ۱، ۷۱۲ پوند محکوم شد. گفته می‌شود اتهام رشوه¬خواری تیمورتاش با فروش سهام «شرکت کویر خوریان» ارتباط داشته است. این شرکت به منظور بهره برداری از میدان نفتی سمنان ایجاد شده بود. شریعت¬زاده که وکیلی مشهور است تأکید داشت اتهامات وارده علیه تیمورتاش بی‌اساس است، اما به نظر می‌رسد که چنین نیست. این اتهامات، خواه درست و خواه نادرست، نمی‌توانند علت اصلی مجازات‌شدن تیمورتاش باشند.
تیمورتاش در ماه ژوئن نیز محاکمه شد. او متهم بود که ۹ هزار پوند و ۲۰۰ هزار ریال از حاجی میرزا حبیب‌الله خان امین (امین‌التجار) دریافت کرده است. حاجی میرزا حبیب‌الله خان امین امتیاز انحصاری تجارت تریاک را در اختیار دارد و تیمورتاش متهم است که در ازای کمک به وی برای دریافت این امتیاز مبالغ فوق را به عنوان رشوه دریافت کرده است. حاجی میرزا حبیب‌الله خان امین نیز به پرداخت رشوه برای کسب امتیاز انحصاری تجارت تریاک متهم بود. تیمورتاش [در دفاع از خود]تأکید کرد مبلغ فوق را به عنوان رشوه دریافت نکرده است. وی گفت این مبلغ را به عنوان وام دریافت کرده است تا بتواند جوابگوی بدهی‌ها وهزینه‌های سنگین خود باشد. اما دادگاه تیمورتاش را گناهکار شناخت و وی را به پنج سال زندان انفرادی و استرداد مبالغ دریافتی محکوم کرد. حاجی میرزا حبیب¬الله خان امین نیز به جرم رشوه دادن گناهکار شناخته شد، اما از دیگر اتهامات تبرئه شد. او به شش ماه حبس تأدیبی محکوم شد، اما ترتیباتی اتحاذ گردید که دوره زندان را طی نکند.
تیمورتاش احساس می‌کرد درخواست تجدیدنظر در احکامی که علیه وی صادر شده است فایده‌ای ندارد.
حتی پیش از سقوط تیمورتاش نیز مشخص شده بود که وضعیت جسمانی‌اش خوب نیست. از آن گذشته، باور همگانی این بود که او هیچ‌گاه زنده از زندان خارج نخواهد شد. به همین دلیل، حتی پیش از مرگ تیمورتاش در سوم اکتبر، شایعاتی درباره‌ی مرگ وی رواج یافته بود. دلیلی وجود ندارد که تصور کنیم شاه چیزی بیشتر از کمک‌کردن به تسریع روند مرگ طبیعی وی انجام داده است. شاه در آخرین باری که تیمورتاش بیمار شد به اعضای خانواده‌اش اجازه نداد با وی دیدار کنند و تمام لوازم، از جمله تختخواب، را از سلول وی خارج کرد. در بیانیه‌ای رسمی که منتشر شد علت مرگ تیمورتاش آنژین صدری اعلام شد.
انتهای پیام
