یزد در گذشته‌ی تاریخی خود، شاهکاری از پایداری و سازگاری هوشمندانه با اقلیم سخت کویری بوده است؛ جایی که از معماری ارگانیک تا مدیریت دقیق قطره قطره آب، همه‌چیز در خدمت بقا و پویایی زیست‌بوم قرار داشته است؛ با این حال، ورود شتاب‌زده به دوران مدرن و گسترش بی‌رویه بافت شهری در دهه‌های اخیر، این ساختار کهن را دستخوش تغییرات اساسی کرده و شهر را با چالش‌های عمیقی همچون ناترازی آب، افت تراکم مؤثر و کیفیت زیست مواجه ساخته است.
در چنین شرایطی، این پرسش جدی مطرح می‌شود که آیا سیاست‌گذاری‌ها و طرح‌های اجرایی مدیریت شهری، در مسیر «یزد پایدار» حرکت می‌کنند یا ناخواسته به ورطه ناپایداری دامن می‌زنند؟
در همین راستا، مهدی دهقان‌منشادی، پژوهشگر مسائل شهری و رئیس گروه پژوهش و آینده‌نگری سازمان مدیریت یزد در گفت‌وگو با ایسنا ضمن تاکید بر این که توسعه پایدار یکی از مطرح‌ترین مسائل کنونی استان یزد است که در برنامه «یزد پایدار» نیز به آن اشاره شده، اظهار کرد: مسیر اصلی توسعه پایدار استان از شهرهای آن به خصوص شهر یزد می‌گذرد چرا که ۸۷ درصد از جمعیت استان، شهرنشین هستند و ۵۰ درصد کل این جمعیت نیز در شهر یزد زندگی می‌کنند.
وی در این رابطه با اشاره به اهمیت تمرکز مدیریت استان و شهرداری به شهر یزد، افزود: اگر این دو نهاد تمرکز پایداری را به شهر یزد معطوف کنند، می‌توان گفت تقریباً نیمی از مسیر توسعه پایدار استان طی شده است.
یزد گرفتار شهرسازی غیرمدبرانه و ابلهانه
دهقان منشادی لازمه رسیدن به این هدف را بر دو رکن «شهرسازی هوشمندانه» و «هوشمندسازی شهر» استوار دانست و گفت: مسیر توسعه پایدار، اجرای درست این دو مقوله است چرا که شهرسازی هوشمندانه باعث می‌شود شهر هم از نظر امنیت و هم از نظر بهره‌وری بهبود یابد.
این پژوهشگر با نگا هی تاریخی به روند توسعه شهر یزد، خاطرنشان کرد: در دوره سنت، شهر یزد دارای یک بافت ارگانیک و پایدار بود اما متأسفانه از سال ۱۳۰۰ و با گسترش مدرن شدن، روند توسعه به سمت ناپایداری حرکت کرد و شهر در مواجهه با موج مدرنیته و خیابان‌کشی‌های بی‌رویه، دچار ناپایداری تدریجی شد.
وی در نقد روند توسعه شهری به دوره پست‌مدرن نیز اشاره کرد و با بیان این که معمولاً در این دوره، جوامع با بازگشت به دوره سنت، ویژگی‌های مثبت را بازمی‌گیرند و با آسیب‌شناسی مدرنیته، جنبه‌های منفی آن را حذف می‌کنند تا زندگی بهتری رقم بزنند، تصریح کرد: متاسفانه یزد به جای حرکت به سمت پایداری، صرفا مدرنیته را دنبال کرد و در حال حاضر نیز به جای پیاده‌سازی شهرسازی هوشمندانه، مسیر شهرسازی غیرمدبرانه و ابلهانه در حال انجام است.
رئیس گروه پژوهش و آینده‌نگری سازمان مدیریت یزد با اشاره به این که منظور از شهرسازی هوشمندانه ساختن کلیات و ساختار شهر است، ابراز کرد: در این فرآیند، تنها شهرداری و اداره راه و شهرسازی دخیل نیستند بلکه تمامی تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌های خرد و کلانی که بر موجودیت شهر تاثیر می‌گذارند، در قالب شهرسازی هوشمندانه قرار می‌گیرند.
وی شرایط اقلیمی را از ج مله مواردی خواند که در شهرسازی هوشمندانه باید به آن توجه کرد و گفت: با توجه به شرایط کویری و بیابانی یزد، شهرسازی و مدیریت شهری باید به گونه‌ای انجام شود که در هنگام بارندگی، هر قطره آب به سمت زیر زمین هدایت شود اما متاسفانه در سال‌های اخیر، فرصت بهره‌برداری از نعمت باران به دلیل شهرسازی اشتباه و مدیریت نادرست، به معضل بزرگی برای شهر تبدیل شده است.
این پژوهشگر مسائل شهری با اشاره به اهمیت مدیریت شهری در اقلیم‌های مختلف، بیان کرد: در کشورهای استوایی مانند مالزی شهرسازی به گونه‌ای انجام شده که به‌رغم بارش‌های سیل‌آسا، پس از وقوع باران‌ها مشکل جدی مشاهده نمی‌شود اما در یزد به دلیل مدیریت غلط شهری، بارش‌های متوسط به بالا منجر به بروز مشکلات متعدد برای شهروندان در معابر و منازل مسکونی شده است.
فاضلاب شهری؛ یک اشتباه تاریخی در یزد
دهقان‌منشادی در ادامه به آسیب‌های زیست‌محیطی ناشی از تصمیم‌های نادرست اخذ شده برای شهر یزد اشاره کرد و گفت: در یزد نه تنها از سیلاب شهری برای ذخیره‌سازی و تقویت منابع آب زیرزمینی استفاده نمی‌شود بلکه اجرای سیستم فاضلاب شهری، روند نابودی اکوسیستم یزد را تسریع کرده است.
وی تصریح کرد: این سیستم برای شهرهایی با بارندگی زیاد و سطح آب زیرزمینی بالا طراحی شده و این در حالیست که ایجاد این سیستم در یزد با سطح آب‌های زیرزمینی بسیار پایین، باعث اخلال در چرخه طبیعی آب شده و پایداری محیط زیست را با چالش مواجه کرده است
دهقان‌منشادی اجرای سیستم فاضلاب شهری را یکی از اشتباه‌ترین تصمیمات تاریخی در یزد خواند و با بیان این که سیستم مذکور، علاوه بر فشار بر پایداری یزد، هزینه‌های سنگین مالی نیز به استان تحمیل کرده است، متذکر شد: با توجه به تبخیر بالقوه ۳ هزار و ۲۰۰ میلی‌متری آب طی هر سال در یزد، نتیجه این مدیریت، تبخیر و از دست رفتن حجم قابل توجهی از آب تصفیه و انباشته شده در دریاچه پساب است.
وی خاطرنشان کرد: آبی که در یزد، کیمیا محسوب می‌شود و باید برای تقویت سفره‌های زیرزمینی حفظ شود به دلیل اجرای این سیستم، به راحتی از کف می‌رود.
این پژوهشگر از دیگر معضلات جدی شهر یزد را کاهش تراکم مؤثر شهری به دلیل گسترش افقی و بدون فکر بافت شهری دانست و تاکید کرد: این روند توسعه، مدیریت شهری را با چالش‌های پیچیده‌ای مواجه کرده است. بیشتر بخوانید؛ «زخم کچلی شهری بر چهره شهر میراث جهانی»
دهقان‌منشادی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به نقص زیرساخت‌های شهری پرداخت و با بیان این که علارغم گسترش بی‌رویه شهر، پیاده‌راه‌های مناسب و مسقف به درستی طراحی و اجرا نشده است، ابراز کرد: برای نمونه، اگر در محدوده بلوار دانشجو که مجتمع ادارات و برخی از دانشگاه‌های استان در آن واقع است، پیاده‌راه‌های مسقف و ایمن اجرا شده بود بسیاری از مردم سفرهای روزانه خود در این محدوده را با پای پیاده یا دوچرخه انجام می‌دادند و حجم ترافیک و آلودگی و ناپایداری یزد به میزان زیادی کاهش می‌یافت.
این مسئول از نبود مکان‌یابی و آمایش مناسب برای مراکز آموزشی به عنوان یکی دیگر از عوامل ناپایداری یزد انتقاد کرد و گفت: عدم وجود مدارس استاندارد در هر محله و منطقه، یکی از بزرگ‌ترین مشکلات فعلی شهر است که خانواده‌ها را ناچار به طی کردن مسیرهای طولانی برای آموزش فرزندان خود در مدارس منتخب کرده که همین مورد مشکلات ناشی از وابستگی به سرویس مدارس و هزینه‌های سنگین آن در سایه تورم، مصرف سوخت و سلامت و افزایش نرخ چاقی را تشدید کرده است.
نمونه‌هایی از زیرساخت سنتی ناکارآمد سنتی یزد
دهقان منشادی در ادامه ضمن نقد وضعیت هوشمندسازی شهر یزد، به چند نمونه بارز از زیرساخت‌های شهری که همچنان با روش‌های سنتی و ناکارآمد مدیریت می‌شوند، اشاره کرد.
این پژوهشگر با اشاره به تداوم آبیاری فضاهای سبز یزد بر پایه سیستم‌های غرقابی و قطره‌ایِ ناکارآمد که متناسب با نیاز گیاه نبوده و باعث اتلاف منابع آب نیز می‌شود باوجود فناوری‌های جدید، افزود: همچنین، نبود سیستم هوشمند چراغ‌های راهنمایی در چهارراه‌ها که متناسب با حجم ترافیک هر طرف عمل کنند و معطلی بیهوده پشت چراغ قرمز در ساعات مختلف شبانه‌روز، ضمن کاهش بهره‌وری شهر، منجر به اتلاف بی‌رویه سوخت و استهلاک خودروها نیز شده است.
وی با انتقاد از تغییرات اعمال شده در محدوده میدان اطلسی و تبدیل آن به چهارراه اطلسی در قالب اصلاح هندسی، آن را نمونه‌ای مبرهن از تصمیمات اشتباه شهرداری و مدیریت شهری یزد عنوان کرد و گفت: در شورای شهر قبلی قرار بود با ایجاد زیرگذر مشکل ترافیکی آن را حل کنند اما استحاله میدان به چهارراه نه تنها مشکل ترافیک را حل نکرد بلکه با انباشته شدن خودروها پشت چراغ قرمز در اکثر ساعات شبانه‌روز میزان زیادی از وقت شهروندان تلف و منجر به مصرف بنزین، استهلاک خودرو و وارد کردن خسارت زیادی به شهر، اقتصاد خانواده و کشور شده است.
این کارشناس توسعه شهری با مقایسه وضعیت اقتصادی گذشته و حال یزد، هشدار داد: یزد که زمانی صادرات گسترده منسوجات، ابریشم و شکر در دوره قاجار با ارزش افزوده بالا را داشت، امروز با چالش جدی ناترازی آب و انرژی مواجه است و به‌جای تمرکز بر صادرات خدمات مشاوره‌ای و محصولات دانش‌بنیان، اکنون شاهد صادرات محصولات گلخانه‌ای به کشورهای پرآبی مانند روسیه هستیم که این امر در واقع به معنای صادرات آب و انرژی ایران به خارج از کشور است.
وی با بیان این که تاکنون هیچ نهاد نظارتی، یقه‌ی تصمیم‌گیرانی که یزد را به سوی ناپایداری کشانده‌اند را نگرفته است، از مکان‌یابی شهرک صنعتی یزد و اجرای سیستم فاضلاب شهر به عنوان نمونه‌هایی از همین نابخردی‌های مدیریت شهری نام برد و تاکید کرد: برخی از تصمیم‌گیری‌های اشتباه باعث تضییع حقوق مردم شده و به شدت بر زندگی آن‌ها تاثیر گذاشته است.
دهقان‌منشادی در پایان به اهمیت حق‌الناس اشاره کرد و از مدعی‌العموم خواست با ورود به این موضوعات، باعث شود تا گام‌های مهمتری در آینده جهت توسعه پایدار شهر یزد برداشته شود.
انتهای پیام
