پشت این شلوغی، پرسشی وجود دارد که کمتر درباره آن صحبت شده است؛ مسافری که وارد طرقبه و شاندیز می‌شود، چند ساعت در منطقه می‌ماند و تا چه اندازه از ظرفیت‌های گردشگری آن را تجربه می‌کند؟
بخش قابل توجهی از سفرها به طرقبه‌شاندیز هنوز در قالب سفرهای کوتاه تعریف می‌شود. خانواده‌ای از مشهد حرکت می‌کند، خود را به یکی از مناطق خوش‌آب‌وهوا می‌رساند، ناهار یا شام را در یکی از رستوران‌ها صرف می‌کند، گاهی سری به یک مجموعه تفریحی می‌زند و در نهایت همان روز به شهر بازمی‌گردد. برای چنین سفری، طرقبه‌شاندیز مقصدی برای تفریح است، اما لزوماً یک مقصد گردشگری کامل نیست؛ تفاوتی که شاید در نگاه نخست چندان مهم به نظر نرسد، اما در اقتصاد گردشگری اثر قابل توجهی دارد.
طرقبه‌شاندیز البته از آن دسته مقصدهایی نیست که برای شناخته شدن نیاز به تبلیغات گسترده داشته باشد. نام این منطقه برای بسیاری از مسافران مشهد و کشور شناخته شده است و در تعطیلات نیز حجم بالای رفت‌وآمد، میزان تقاضا را به خوبی نشان می‌دهد؛ بنابراین شاید مسئله امروز این منطقه، پیدا کردن گردشگر جدید نباشد؛ بلکه استفاده بهتر از گردشگرانی باشد که همین حالا به آن وارد می‌شوند.
چالش اصلی، تبدیل گردشگر عبوری به گردشگری ماندگار
اگر قرار است طرقبه‌شاندیز به عنوان یکی از قطب‌های گردشگری خراسان رضوی مطرح شود، باید تجربه‌ای فراتر از یک وعده غذا و چند ساعت گشت‌وگذار برای مسافر تعریف شود. گردشگر باید بتواند برای یک روز کامل در منطقه برنامه داشته باشد؛ صبح از یک مسیر طبیعی یا روستای هدف گردشگری بازدید کند، ظهر غذای محلی را تجربه کند، بخشی از روز را به فعالیت تفریحی اختصاص دهد، از بازار یا تولید کننده محلی خرید کند و در صورت تمایل شب را در یک اقامتگاه مناسب بگذراند.
در همین خصوص یکی از پژوهشگران و کارشناسان حوزه گردشگری خراسان رضوی با بیان اینکه طرقبه‌شاندیز از نظر جذب مسافر با کمبود تقاضا مواجه نیست، گفت: چالش اصلی این منطقه، تبدیل گردشگر عبوری به گردشگری ماندگار و افزایش سهم جوامع محلی از اقتصاد سفر است.
رضا یوسفی، در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: طرقبه‌شاندیز سال‌هاست یکی از مقاصد اصلی تفریحی مسافران و شهروندان مشهد محسوب می‌شود و در بسیاری از ایام سال، به ویژه تعطیلات، شاهد حجم قابل توجهی از ورود مسافر به این منطقه هستیم؛ اما با این حال باید پرسید این حجم از تردد تا چه اندازه به توسعه واقعی گردشگری منجر شده است.
وی بیان کرد: صرف افزایش تعداد خودروها یا بازدیدکنندگان به معنای رونق پایدار گردشگری نیست. یک مقصد زمانی می‌تواند عنوان قطب گردشگری را به خود اختصاص دهد که گردشگر برای ماندن، تجربه کردن و بازگشت دوباره به آن انگیزه داشته باشد.
در شرایط فعلی، بخش قابل توجهی از افرادی که از مشهد به سمت طرقبه و شاندیز حرکت می‌کنند، برنامه‌ای چندساعته دارند. یک وعده غذا، گشت کوتاه در طبیعت یا بازدید از یکی از مجموعه‌های تفریحی و سپس بازگشت به مشهد، بخش عمده‌ای از این سفرها را تشکیل می‌دهد. این مدل سفر برای اقتصاد منطقه بی‌اهمیت نیست، اما نمی‌تواند تمام ظرفیت گردشگری شهرستان را نمایندگی کند.
این فعال حوزه گردشگری با اشاره به آمار سفرها به شهرستان طرقبه‌شاندیز گفت: گرچه سالیانه میلیون ها نفر وارد شهرستان طرقبه شاندیز می شوند و از جاذبه‌های گردشگری منطقه بازدید دارند اما تعداد اقامت رسمی مسافران اندک اعلام شده است.
وی تصریح کرد: همین فاصله میان حجم ورود و تعداد اقامت نشان می‌دهد که با یک جمعیت گردشگر شناور و عمدتاً کوتاه‌مدت روبه‌رو هستیم؛ بنابراین اگر قرار است درباره آینده گردشگری طرقبه‌شاندیز تصمیم بگیریم، نباید فقط به تعداد ورودی‌ها نگاه کنیم؛ مدت حضور، میزان هزینه کرد، نوع فعالیت گردشگر و میزان درآمدی که به جامعه محلی می‌رسد نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
یوسفی خاطرنشان کرد: این منطقه از نظر جاذبه کمبودی ندارد. طبیعت، روستاهای گردشگری، غذا، محصولات محلی، صنایع دستی و مجموعه‌های تفریحی در کنار یکدیگر می‌توانند یک محصول گردشگری کامل ایجاد کنند، اما هنوز این ظرفیت‌ها به اندازه کافی در قالب یک تجربه منسجم به مسافر معرفی نشده‌اند.
وی با تأکید بر اینکه افزایش اقامتگاه به تنهایی مشکل ماندگاری گردشگر را حل نمی‌کند، اظهار کرد: ابتدا باید دلیل ماندن ایجاد کنیم و بعد درباره افزایش ظرفیت اقامتی صحبت کنیم. گردشگری که ساعت ۱۰ صبح وارد منطقه می‌شود باید بتواند برای تمام روز خود برنامه داشته باشد.
می‌توان برای گردشگر مسیرهای مشخص طراحی کرد؛ از بازدید از یک روستای تاریخی و طبیعت‌گردی گرفته تا تجربه غذای محلی، خرید مستقیم از تولیدکنندگان، حضور در بازارهای بومی و استفاده از برنامه‌های فرهنگی. اگر چنین زنجیره‌ای شکل بگیرد، حتی گردشگری که در ابتدا برای چند ساعت وارد منطقه شده است، ممکن است زمان بیشتری در طرقبه‌شاندیز بماند.
این فعال حوزه گردشگری ادامه داد: باید از این نگاه که گردشگر خودش می‌داند کجا برود فاصله بگیریم. مقصد حرفه‌ای برای مسافر برنامه و انتخاب ایجاد می‌کند و اجازه نمی‌دهد تمام گردشگری در چند نقطه شناخته‌شده خلاصه شود.
وی یکی دیگر از مسائل مهم گردشگری طرقبه‌شاندیز را تمرکز بازدیدها در تعدادی از جاذبه‌های شناخته‌شده دانست و گفت: وقتی بخش عمده گردشگران در چند نقطه متمرکز می‌شوند، هم فشار بر زیرساخت‌های همان مناطق افزایش پیدا می‌کند و هم بسیاری از روستاها و ظرفیت‌های دیگر از منافع اقتصادی گردشگری بی‌بهره می‌مانند.
این فعال گردشگری افزود: توسعه گردشگری روستایی می‌تواند بخشی از این مشکل را برطرف کند. البته این توسعه باید با برنامه انجام شود تا هم منافع اقتصادی آن به ساکنان برسد و هم هویت و محیط روستاها تحت تأثیر توسعه بی‌ضابطه قرار نگیرد.
وی خاطرنشان کرد: اگر گردشگر از یک روستا عبور کند اما هیچ محصول، فعالیت، خدمت یا تجربه‌ای برای ارائه به او وجود نداشته باشد، طبیعی است که فقط از یک نقطه به نقطه دیگر حرکت کند و سهم جامعه محلی از این سفر بسیار محدود باشد.
یوسفی با بیان اینکه توسعه گردشگری را نباید با تعداد پروژه‌های ساخته شده سنجید، اظهار کرد: ساخت رستوران، مجموعه تفریحی، پارکینگ و اقامتگاه ضروری است، اما اینها ابزار هستند، نه هدف نهایی. اگر مقصد فاقد برنامه گردشگری و هویت مشخص باشد، افزایش ساخت‌وساز صرفاً تعداد بیشتری از مسافران را برای چند ساعت جذب خواهد کرد.
وی افزود: طرقبه‌شاندیز برای تبدیل شدن به یک مقصد قدرتمند، به یک برنامه مشخص برای مدیریت گردشگر نیاز دارد؛ برنامه‌ای که مشخص کند گردشگر از کجا وارد شود، چه تجربه‌ای داشته باشد، کجا توقف کند، چه چیزی بخرد، کجا اقامت کند و چگونه با فرهنگ و زندگی مردم منطقه ارتباط برقرار کند.
آینده گردشگری در گرو عبور از الگوی سفرهای کوتاه و یک‌روزه
پرسش اصلی درباره آینده طرقبه‌شاندیز این نیست که سالانه چه تعداد مسافر وارد منطقه می‌شود؛ پرسش این است که چه تعداد از آنها با تجربه‌ای متفاوت منطقه را ترک می‌کنند و چند نفر برای سفر بعدی دوباره طرقبه‌شاندیز را انتخاب خواهند کرد. اگر هدف فقط افزایش تردد باشد، طرقبه‌شاندیز همین امروز هم مقصدی شناخته شده و پرتردد است؛ اما اگر هدف ایجاد یک قطب گردشگری پایدار باشد، باید شاخص‌هایی مانند افزایش ماندگاری، توزیع درآمد میان کسب‌وکارهای محلی، تنوع تجربه گردشگری، رضایت مسافر و بازگشت دوباره گردشگر در مرکز تصمیم‌گیری قرار گیرد.
فرماندار طرقبه‌شاندیز گفت: آینده گردشگری این شهرستان در گرو عبور از الگوی سفرهای کوتاه و یک‌روزه و حرکت به سمت ایجاد تجربه‌ای کامل، متنوع و ماندگار برای گردشگران است؛ این رویکرد می‌تواند گردشگری را به یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد محلی و اشتغال پایدار در شهرستان تبدیل کند.
یداله بشکنی با اشاره به ظرفیت‌های گسترده گردشگری طرقبه‌شاندیز اظهار کرد: این شهرستان از معدود مناطق خراسان رضوی است که در یک محدوده جغرافیایی، مجموعه‌ای متنوع از ظرفیت‌های طبیعی، روستایی، فرهنگی، تفریحی، اقامتی و پذیرایی را در کنار یکدیگر دارد و همین تنوع، مهم‌ترین مزیت رقابتی طرقبه‌شاندیز در حوزه گردشگری به شمار می‌رود.
وی افزود: در بررسی ظرفیت‌های گردشگری طرقبه‌شاندیز نباید تنها به چند جاذبه شناخته شده یا مجموعه‌های تفریحی و پذیرایی توجه کرد، چراکه بخش مهمی از ظرفیت‌های این شهرستان در روستاها، مسیرهای طبیعی، باغ‌ها، تولیدات محلی، فرهنگ مردم، سبک زندگی بومی و جاذبه‌های کمتر شناخته شده نهفته است؛ این ظرفیت‌ها می‌توانند در قالب بسته‌های جدید گردشگری به مسافران معرفی شوند.
فرماندار طرقبه‌شاندیز ادامه داد: یکی از اهداف مهم در سیاست‌گذاری گردشگری شهرستان باید افزایش مدت ماندگاری گردشگران باشد. حضور چندساعته مسافران، اگرچه برای کسب‌وکارهای محلی اهمیت دارد، اما زمانی که گردشگر یک یا چند شب در شهرستان اقامت داشته باشد، آثار اقتصادی سفر به شکل محسوسی افزایش می‌یابد و بخش‌های بیشتری از جامعه محلی از این ظرفیت منتفع می‌شوند.
بشکنی گفت: برای تحقق این هدف، باید میان جاذبه‌های مختلف شهرستان پیوند و ارتباط ایجاد شود. گردشگر باید بتواند در قالب یک برنامه سفر، طبیعت، روستا، فرهنگ، غذا، تفریح، خرید محصولات محلی و اقامت را در کنار یکدیگر تجربه کند. چنین رویکردی، گردشگری را از بازدید صرف از یک مکان به یک تجربه سفر تبدیل خواهد کرد.
وی با تأکید بر نقش بخش خصوصی در توسعه گردشگری اظهار کرد: طرقبه‌شاندیز برای دستیابی به جایگاه واقعی خود در صنعت گردشگری، نیازمند سرمایه‌گذاری‌های جدید، هدفمند و متناسب با ظرفیت‌های منطقه است. البته این سرمایه‌گذاری‌ها باید با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی و فرهنگی انجام شود تا توسعه گردشگری به حفظ مزیت‌های اصلی شهرستان کمک کند و در بلندمدت موجب تضعیف این ظرفیت‌ها نشود.
طبیعت مهم‌ترین سرمایه گردشگری طرقبه شاندیز است و اگر از این سرمایه به درستی حفاظت نشود، سایر فعالیت‌های گردشگری نیز در آینده با چالش مواجه خواهند شد. مدیریت پسماند، حفاظت از منابع آب، جلوگیری از تخریب عرصه‌های طبیعی، توجه به ظرفیت روستاها و فرهنگ‌سازی میان گردشگران باید همزمان با توسعه زیرساخت‌های گردشگری مورد توجه قرار گیرد.
بشکنی همچنین بر ضرورت تقویت گردشگری روستایی تأکید کرد و گفت: روستاهای طرقبه‌شاندیز می‌توانند به یکی از محورهای اصلی توسعه گردشگری شهرستان تبدیل شوند. بدون شک گردشگر امروز تنها به دنبال تماشای یک منظره نیست، بلکه بسیاری از گردشگران علاقه‌مندند با فرهنگ و زندگی مردم محلی آشنا شوند، غذای بومی را تجربه کنند، محصولات منطقه را بشناسند و ساعاتی را در فضایی متفاوت از زندگی شهری سپری کنند.
فرماندار طرقبه‌شاندیز همچنین گردشگری خوراک را یکی دیگر از ظرفیت‌های مهم شهرستان دانست و اظهار کرد: نام طرقبه‌شاندیز برای بسیاری از مردم با تجربه غذا و پذیرایی گره خورده است و این مزیت می‌تواند به شکلی حرفه‌ای‌تر در برنامه‌های گردشگری شهرستان مورد استفاده قرار گیرد. معرفی غذاهای محلی، محصولات باغی و کشاورزی و ظرفیت واحدهای پذیرایی می‌تواند بخشی از هویت گردشگری منطقه را شکل دهد.
بشکنی خاطرنشان کرد: برگزاری جشنواره‌ها و رویدادهای محلی نیز باید از شکل برگزاری مقطعی خارج شده و به بخشی از تقویم گردشگری شهرستان تبدیل شود. رویدادها می‌توانند بهانه‌ای برای سفر باشند و در صورت برنامه‌ریزی مناسب، گردشگران را با مجموعه‌ای از جاذبه‌ها و ظرفیت‌های دیگر شهرستان نیز آشنا کنند.
وی با اشاره به ظرفیت طرقبه‌شاندیز در جذب گردشگران داخلی و خارجی گفت: نزدیکی به مشهد مقدس یک فرصت مهم برای شهرستان است، اما نباید ظرفیت گردشگری طرقبه‌شاندیز صرفاً به حضور زائران و مسافران مشهد محدود شود. این منطقه می‌تواند به عنوان یک مقصد مستقل گردشگری در خراسان رضوی معرفی شود و سهم بیشتری از بازار گردشگری کشور را به خود اختصاص دهد.
فرماندار طرقبه‌شاندیز اضافه کرد: برای حضور جدی‌تر در بازار گردشگری، معرفی حرفه‌ای ظرفیت‌های شهرستان، تولید محتوای مناسب، استفاده از ابزارهای نوین تبلیغاتی و دیجیتال، توسعه خدمات گردشگری و ارتقای کیفیت میزبانی ضروری است. گردشگر باید پیش از سفر بتواند اطلاعات دقیق و قابل اتکایی درباره جاذبه‌ها، مسیرهای دسترسی، اقامتگاه‌ها، رویدادها و خدمات شهرستان به دست آورد.
چشم‌انداز گردشگری شهرستان باید به گونه‌ای ترسیم شود که گردشگر پس از سفر، تنها خاطره‌ای از بازدید یک مکان با خود به همراه نبرد، بلکه مجموعه‌ای از تجربه‌های طبیعی، فرهنگی، غذایی و اجتماعی را در ذهن داشته باشد و طرقبه‌شاندیز را به عنوان مقصدی برای سفر دوباره به دیگران نیز پیشنهاد کند. دستیابی به چنین جایگاهی، مسیر اصلی تبدیل این شهرستان به یکی از مقاصد ماندگار گردشگری ایران است.
بشکنی با اشاره به جایگاه ویژه طرقبه‌شاندیز در صنعت گردشگری کشور اظهار کرد: این شهرستان به واسطه برخورداری از مزیت‌های طبیعی، کوهستانی و تاریخی، همواره یکی از مقاصد اصلی گردشگران در سطح استان و کشور بوده است.
وی با اشاره به ظرفیت‌های موجود در این منطقه تصریح کرد: وجود منطقه نمونه گردشگری چالیدره، روستاهای هدف گردشگری و مجموعه‌های اقامتی و پذیرایی متنوع شامل هتل‌ها، واحدهای بوم‌گردی و خانه‌مسافرها، زیرساخت مناسبی برای میزبانی از زائران و گردشگران فراهم کرده است. این ظرفیت‌ها در کنار رستوران‌ها و سفره‌خانه‌های سنتی، طرقبه‌شاندیز را به یکی از قطب‌های مهم پذیرایی در خراسان رضوی تبدیل کرده است.
بشکنی در ادامه به اهمیت رویدادمحوری در گردشگری اشاره کرد و افزود: ثبت ۱۰ جشنواره در تقویم رویدادهای گردشگری شهرستان، فرصت ارزشمندی برای معرفی آیین‌های بومی، محصولات محلی و پیوند میان اقتصاد شهرستان و فرهنگ منطقه است.
طرقبه‌شاندیز ظرفیت آن را دارد که از یک مقصد چندساعته به یک مقصد واقعی سفر تبدیل شود، اما این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که گردشگر برای ماندن در منطقه دلیل داشته باشد. امروز فرصت اصلی، جذب مسافر جدید نیست؛ فرصت اصلی این است که مسافری که به طرقبه‌شاندیز آمده، چند ساعت بیشتر بماند، تجربه بیشتری داشته باشد و بخشی از هزینه سفرش مستقیماً وارد اقتصاد محلی شود.
انتهای پیام
