ایران روستاها و ایل‌ها، ایران دیگری است، جایی که زندگی هنوز بیش از هر جای دیگری با زمین، طبیعت، فصل‌ها و تلاش گره خورده است، جایی که طلوع خورشید تنها آغاز یک روز تازه نیست، بلکه شروع دوباره کار و تلاش مردمانی است که سال‌هاست زندگی خود را در پیوند با زمین و دام و طبیعت معنا کرده‌اند، در روستا، دست‌های کشاورز به خاک سپرده می‌شود تا دانه‌ای را به محصول تبدیل کند و در مسیرهای کوچ، قدم‌های عشایر راهی را طی می‌کند که برای آنان تنها یک مسیر جغرافیایی نیست، بلکه بخشی از هویت و میراث نسل‌های گذشته است.
روستا و عشایر را نمی‌توان تنها در قاب مزارع، باغ‌ها، کوهستان‌ها، سیاه‌چادرها و جاده‌های خاکی دید، پشت هر مزرعه، داستان خانواده‌ای قرار دارد که معیشتش به باران، آب و حاصل دسترنجش وابسته است و پشت هر کوچ، قصه مردمانی نهفته است که زندگی‌شان با طبیعت و جغرافیای سرزمین پیوند خورده است، آنان در دورترین نقاط از هیاهوی شهرها، سهم خود را از چرخ اقتصاد و تولید ایفا می‌کنند، از تولید محصولات کشاورزی و دامی گرفته تا حفظ صنایع‌دستی، دانش بومی، آداب و رسوم و فرهنگی که بخشی از هویت این سرزمین را شکل داده است.
روستا و عشایر، اگرچه در ظاهر دو شیوه متفاوت از زندگی را نمایندگی می‌کنند، اما در نقطه‌ای مهم به یکدیگر می‌رسند، هر دو بر پایه کار، تولید و زندگی در کنار طبیعت استوارند، روستایی با زمین می‌ماند و عشایر با کوچ ادامه می‌دهد، یکی برای آبادانی خاک تلاش می‌کند و دیگری مسیرهای سخت طبیعت را پشت سر می‌گذارد تا زندگی و دام‌هایش را به مقصد برساند و در هر دو سبک زندگی، اما یک عنصر مشترک وجود دارد؛ تلاش برای ماندن، ساختن و ادامه دادن.
با این حال پشت این تصویر زیبا و گاه نوستالژیک، واقعیت‌هایی قرار دارد که نمی‌توان از آن‌ها چشم پوشید، روستاها در سال‌های گذشته با چالش‌هایی همچون کمبود یا ضعف برخی زیرساخت‌ها، محدودیت فرصت‌های شغلی، دشواری دسترسی به برخی خدمات و مهاجرت بخشی از جمعیت جوان مواجه بوده‌اند، مهاجرتی که اگرچه گاهی پاسخی به نیازهای اقتصادی و جست‌وجوی فرصت‌های بهتر است، اما در صورت تداوم می‌تواند به کاهش جمعیت فعال روستاها و تغییر ساختار زندگی در این مناطق منجر شود.
در سوی دیگر عشایر نیز در مسیر زندگی کوچ‌نشینی با مسائل و دشواری‌های خاص خود روبه‌رو هستند، از سختی مسیرهای کوچ و دسترسی به آب و امکانات گرفته تا مشکلات مربوط به تأمین نهاده، فروش محصولات و فراهم کردن شرایط مناسب برای ادامه زندگی و فعالیت اقتصادی. برای عشایر، مسیر کوچ تنها جاده‌ای برای عبور نیست، بلکه بخشی از زندگی آنان است و هر مانعی در این مسیر می‌تواند مستقیماً بر معیشت و ادامه این شیوه زندگی تأثیر بگذارد.
در این میان، نسل جوان نیز در نقطه‌ای تعیین‌کننده ایستاده است، نسلی که از یک سو با امکانات و سبک زندگی شهرها روبروست و از سوی دیگر میراث‌دار زندگی و فرهنگی است که نسل‌های پیش از او ساخته‌اند، پرسش مهم این است که آیا می‌توان شرایطی فراهم کرد که ماندن در روستا و ادامه زندگی عشایری نه از سر اجبار و نبود انتخاب، بلکه به عنوان یک انتخاب قابل اتکا و آینده‌دار امکان‌پذیر باشد؟ آیا می‌توان با تقویت زیرساخت‌ها، ایجاد فرصت‌های شغلی، حمایت از تولید، توسعه خدمات و فراهم کردن بازار مناسب برای محصولات روستایی و عشایری، زمینه‌ای ایجاد کرد که جوان روستایی برای ساختن آینده خود ناچار به ترک زادگاهش نباشد؟
روز روستا و عشایر، از همین منظر، تنها یک مناسبت تقویمی برای قدردانی و بیان جملات زیبا درباره روستا و عشایر نیست، بلکه فرصتی است برای دوباره دیدن مردمانی که گاهی در فاصله‌ای نه‌چندان دور از شهرها زندگی می‌کنند، اما مسائل و دغدغه‌هایشان کمتر در مرکز توجه قرار می‌گیرد، فرصتی برای شنیدن صدای روستا، دنبال کردن مسیر کوچ، دیدن دست‌های پینه‌بسته کشاورز و دامدار و شنیدن روایت خانواده‌هایی که با وجود دشواری‌ها هنوز به زمین، ایل و زادگاه خود وفادار مانده‌اند.
روستا و عشایر را اگر تنها با واژه‌هایی مانند سنت، اصالت و میراث توصیف کنیم، بخشی از واقعیت را نادیده گرفته‌ایم، آن‌ها فقط گذشته این سرزمین نیستند، بلکه بخشی از امروز و آینده آن نیز هستند، تولید، اشتغال، امنیت غذایی، حفظ منابع طبیعی، گردشگری، صنایع‌دستی، فرهنگ و هویت محلی، همگی به نوعی با زندگی روستایی و عشایری پیوند خورده‌اند.
از همین رو، سخن گفتن از روستا و عشایر، سخن گفتن از بخشی از ایران است که هنوز ریشه‌هایش را محکم در خاک نگه داشته، ریشه‌هایی که برای ماندگاری به شعار نیاز ندارند، بلکه به توجه، برنامه‌ریزی، زیرساخت، فرصت و شنیده شدن نیاز دارند
اشتغال مهمترین عامل مهاجرت از روستاها به شهر
محمد کهرانی، مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری چهارمحال و بختیاری با اشاره به وضعیت جمعیتی و زیرساختی روستاهای استان، اظهار کرد: در چهارمحال و بختیاری ۸۱۲ روستای دارای سکنه وجود دارد که از این تعداد، ۵۶۵ روستا دارای دهیاری هستند و مابقی روستاها، جمعیت زیر ۲۰ خانوار جمعیت دارند.
وی افزود: بر اساس قانون، روستاهای دارای بیش از ۲۰ خانوار و ۱۰۰ نفر جمعیت می‌توانند انتخابات شورای اسلامی روستا را برگزار کنند و متعاقب آن دارای دهیاری شوند، اما روستاهای زیر ۲۰ خانوار و ۱۰۰ نفر جمعیت امکان برگزاری انتخابات شورای اسلامی روستا و تشکیل دهیاری را ندارند و به عنوان روستاهای فاقد دهیاری شناخته می‌شوند.
مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری چهارمحال و بختیاری بیان کرد: حدود ۳۵۰ هزار نفر از جمعیت استان را جمعیت روستایی و ۱۲۵ هزار نفر را جمعیت عشایری تشکیل می‌دهند و مابقی جمعیت در شهرها سکونت دارند.
کهرانی در خصوص وضعیت زیرساخت‌های روستایی چهارمحال و بختیاری، گفت: در روستاهای بالای ۲۰ خانوار و دارای دهیاری، نزدیک به ۹۹ درصد روستاها از زیرساخت‌هایی همچون برق، آب شرب، راه دسترسی، تلفن، خدمات مخابراتی و صداوسیما برخوردار هستند و ۹۵ درصد این روستاها نیز از نعمت گاز بهره‌مندند.
وی با اشاره به نقش روستاها در اقتصاد چهارمحال و بختیاری، اظهار کرد: از نظر علمی، روستا یک نقطه جمعیتی است که بیش از ۷۵ درصد مشاغل آن در حوزه کشاورزی، دامپروری و زیربخش‌های این دو بخش قرار دارد.
مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری چهارمحال و بختیاری ادامه داد: روستاهای استان در تولیدات کشاورزی، دامپروری، بومگردی و گردشگری نقش بسیار مهمی دارند و سهم مهمی نیز در تولید گوشت قرمز دارند.
وی با تأکید بر نقش روستاها در حفظ هویت فرهنگی چهارمحال و بختیاری افزود: روستاها حافظ فرهنگ اصیل، هویت فرهنگی، تاریخی و سنتی استان هستند.
کهرانی درباره عوامل مؤثر بر مهاجرت روستاییان به شهرها تصریح کرد: یکی از عوامل مهم در مهاجرت از روستا به شهر، اشتغال است و اگر اشتغال پایدار در روستاها ایجاد شود، می‌توان نرخ مهاجرت را کاهش داد.
وی ادامه داد: طی یک دهه اخیر اقدامات مطلوبی در سطح روستاهای چهارمحال و بختیاری انجام شده و اکنون شاهد بازگشت معکوس جمعیت از شهرها به روستاها هستیم، پیش‌بینی می‌شود نرخ رشد جمعیت روستایی افزایش پیدا کند که این موضوع نشان‌دهنده افزایش خدمات در سطح روستاها است.
مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری چهارمحال و بختیاری با اشاره به وضعیت امکانات و زیرساخت‌های روستاهای بالای ۲۰ خانوار، گفت: در این روستاها امکانات و زیرساخت‌های مناسبی ایجاد شده است، در سال ۱۴۰۴ اعتباری بالغ بر ۱۳۱۷ میلیارد تومان به روستاهای دارای دهیاری تزریق شده و اقدامات عمرانی بسیاری در روستاهای استان صورت گرفته است.
کهرانی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در حوزه بهسازی معابر روستایی چهارمحال و بختیاری، اظهار کرد: از مجموع حدود ۴.۵ میلیون مترمربع معابر سطح روستاها، یک میلیون و ۱۷ هزار مترمربع در سال گذشته بهسازی، زیرسازی و آسفالت شده است، اجرای این اقدامات با همکاری دستگاه‌های مختلف انجام شده است
مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری چهارمحال و بختیاری تأکید کرد: روستاها می‌توانند یکی از عوامل ثبات جمعیت در استان باشند.
هر سیاه چادر عشایری، یک کارگاه تولیدی است
نوید غریب‌شاهی، نماینده عشایر چهارمحال و بختیاری، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جمعیت و نقش عشایر در کشور اظهار کرد: عشایر ایران با حدود ۲۵۱ هزار خانوار، یک میلیون و ۱۱۵ هزار نفر جمعیت کشور را شامل می‌شوند و حدود ۱.۴ درصد جمعیت کشور هستند، اما باوجود جمعیت کم نقش مهمی در حوزه‌های مختلف در کشور ایفا می‌کنند.
وی افزود: عشایر کشور حدود ۲۸ میلیون و ۵۰۰ هزار رأس دام در اختیار دارند که ۴۰.۷۱ درصد دام سبک کشور را شامل می‌شود و بین ۲۵ تا ۳۵ درصد گوشت قرمز کشور را تولید می‌کنند.
غریب‌شاهی بیان کرد: عشایر حدود ۹۶۳ هزار کیلومتر مربع اراضی مرتعی در کشور را در اختیار دارند که حدود ۵۹ درصد مناطق ایران را شامل می‌شود، همچنین حدود ۴۵۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی و حدود ۲۰ هزار هکتار باغ در اختیار عشایر قرار دارد.
نماینده عشایر چهارمحال و بختیاری تصریح کرد: عشایر حدود ۱۷۸ هزار کیلومتر کوچ می‌کنند و با وجود مشقت‌ها و سختی‌های زندگی، همچنان به تولید و فعالیت خود ادامه می‌دهند، جامعه عشایری دارای سه مؤلفه اصلی شامل ساختار اجتماعی، معیشت متکی بر دامداری و شیوه زندگی مبتنی بر کوچ است.
وی افزود: عشایر ایران حدود ۳۵ درصد صنایع دستی و ۳۵ درصد محصولات لبنی ارگانیک کشور را تولید می‌کنند و محصولاتی مانند کشک، کره، ماست و دوغ را از تولیدکننده به مصرف‌کننده می‌رسانند.
غریب‌شاهی در ادامه با اشاره به وضعیت عشایر چهارمحال و بختیاری اظهار کرد: عشایر استان حدود ۲۵ هزار و ۱۱۰ خانوار و ۱۲۴ هزار و ۱۷۳ نفر جمعیت دارند، بر اساس هویت‌گذاری دام، حدود یک میلیون و ۹۱۰ هزار و ۹۵۶ رأس دام سبک و ۳۵۴ هزار دام سنگین در اختیار عشایر استان قرار دارد، البته آمارهای دیگری نیز در خصوص تعداد دام عشایر استان اعلام شده است.
نماینده عشایر چهارمحال و بختیاری افزود: عشایر استان حدود ۱۲ درصد عشایر کشور و ۱۴ درصد جمعیت استان را تشکیل می‌دهند، ۳۸.۸ درصد گوشت تولیدی استان را تأمین می‌کنند، نیاز استان به گوشت قرمز حدود ۱۲ هزار و ۵۰۰ تن و میزان تولید استان حدود ۲۷ هزار تن اعلام شده است که ۸۴ درصد نیاز استان توسط عشایر پوشش داده می‌شود.
وی ادامه داد: در صورت توجه به مسائل و ظرفیت‌های موجود عشایر در چهارمحال و بختیاری، امکان افزایش تولید تا تأمین کامل نیاز چهارمحال و بختیاری توسط عشایر استان وجود دارد، در سطح کشور نیز حدود ۹۰۰ هزار تن گوشت تولید می‌شود که حدود ۲۰۰ هزار تن آن توسط عشایر تولید می‌شود.
غریب‌شاهی با اشاره به نقش اجتماعی عشایر بیان کرد: در هر موقعیتی که موضوعاتی از جمله حل مسائل، سرمایه اجتماعی و توانمندسازی مطرح می‌شود، باید به ساختار اجتماعی عشایر توجه شود، در بحث وحدت ملی نیز عشایر نمونه‌ای کامل از این امر محسوب می‌شوند.
وی افزود: اگر بخواهیم نقش عشایر را در یک عبارت خلاصه کنیم، می‌توان گفت هر سیاه چادر عشایر یک کارگاه تولیدی متشکل از واحدهای تولیدی مختلف، یک قرارگاه امنیتی و مرزبانی، پایگاه حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست، خاستگاه سرداران و شهدا، خاستگاه تمدن ایرانی، آموزشگاه دانش سنتی و دانشگاهی برای ارزش‌آفرینی هستند.
وی با اشاره به نقش عشایر در تاریخ و دفاع از کشور اظهار کرد: در طول تاریخ بر وفاداری عشایر به اسلام، قرآن و میهن تأکید شده است و عشایر هر زمان که کشور به حضور آنان نیاز داشته، با تکیه بر دانش سنتی، نقش مرزبانی و ظرفیت‌های امنیتی خود، برای دفاع از خاک ایران وارد میدان شده‌اند.
غریب‌شاهی تصریح کرد: نقش عشایر تنها به حوزه اقتصادی محدود نمی‌شود و این جامعه در حوزه‌های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و زیست‌محیطی نیز حضور دارد، در حوزه محیط زیست نیز عشایر به دلیل وابستگی زندگی‌شان به مراتع، از منابع طبیعی حفاظت می‌کنند و در زمان وقوع حریق، حوادث و همچنین در حوزه کاشت و احیا محصولات کشاورزی، بر اساس دانش سنتی خود نقش‌آفرینی می‌کنند.
وی خاطرنشان کرد: با وجود این نقش‌های متعدد، خدماتی که باید متناسب با نقش عشایر در جامعه و توسعه ملی و اقتصادی به آنان ارائه شود، به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است، همچنین به میراث ناملموس عشایر از جمله دانش، آیین‌ها و موسیقی توجه کافی نشده است، در حالی که می‌توان با کنار هم قرار دادن این ظرفیت‌ها، به تقویت انسجام اجتماعی کمک کرد.
نماینده عشایر چهارمحال و بختیاری با تأکید بر ضرورت توجه به قوانین مرتبط با جامعه عشایری گفت: لازم است قوانینی که در برنامه هفتم توسعه در رابطه با عشایر وجود دارد، باید مورد توجه و اجرا قرار گیرد، همچنین لازم است دلایل کاهش جمعیت عشایری بررسی شود و مشخص شود چه عواملی موجب شده است روند جمعیت این جامعه نزولی شود.
وی افزود: در چهارمحال و بختیاری حدود ۴۹ هزار و ۴۵۰ تن تولیدات لبنی توسط عشایر تولید می‌شود و حدود ۱۰ هزار و ۳۰۰ مترمربع صنایع دستی نیز تولید می‌شود که حاصل ذهن و دانش بومی زنان عشایر است، اما تاکنون به اندازه کافی برای توانمندسازی عشایر در این حوزه‌ها اقدام نشده است،
وی در خصوص تغییر شیوه کوچ عشایر چهارمحال و بختیاری اظهار کرد: عشایر موافق کوچ ماشینی نیستند و کوچ ماشینی به اجبار و به دلایل مختلفی از جمله تغییر اقلیم شکل گرفته است، در گذشته عشایر حدود تا ۴۵ روز در مسیر بودند تا به مرتع مقصد برسند، اما امروز بخشی از کوچ عشایر با خودرو انجام می‌شود و باید دلایل شکل‌گیری این تغییر بررسی شود، در حال حاضر عشایر در سردرگمی میان تقویم کوچ چهارمحال و بختیاری و خوزستان قرار دارند و این موضوع نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
نماینده عشایر چهارمحال و بختیاری بیان کرد: در مسیرهای کوچ عشایر به مرور زمان مزاحمت‌هایی ایجاد شده است، به طوریکه در برخی موارد روستاها در مسیرهای سنتی کوچ و ایل‌راه‌ها، قرار گرفته‌اند و جاده‌کشی نیز بدون توجه به مسیرهای کوچ عشایر انجام شده است، همچنین برخی ایل‌راه‌ها و میان‌بندهایی که عشایر باید در فاصله بین دو استان از آن‌ها استفاده کنند، مورد تصرف قرار گرفته و امکان توقف عشایر در این مناطق از بین رفته است.
وی افزود: در چنین شرایطی، عشایر برای جلوگیری از مشکلات مسیر، ترجیح داده‌اند خانواده و دام خود را با خودرو جابجا کنند و به همین دلیل کوچ ماشینی به صورت اجباری شکل گرفته است.
غریب‌شاهی گفت: در جلسه مدیریت ملی کوچ و کوچ عشایر استان‌های زاگرس‌نشین برگزار شد، مقرر شد اتراقگاه‌ها و میان‌بندهای بین‌راهی احیا شوند، برای این موضوع نیز ظرفیت قانونی وجود دارد و در صورت اجرای قوانین بالادستی و احیای میان‌بندها، می‌توان امیدوار بود کوچ سنتی عشایر دوباره رونق بگیرد و دام‌ها نیز به‌موقع به مراتع مقصد برسند.
وی خاطرنشان کرد: یکی از مشکلات و موانع توسعه جامعه عشایری، ناکارآمدی نظام‌های بازاررسانی و مهجور ماندن این حوزه است، به‌گونه‌ای که بازاررسانی محصولات عشایری متولی مشخصی ندارد و اقدامات موازی در این زمینه انجام می‌شود. بنابراین، لازم است این چالش برطرف شود.
توجه به روستاها و عشایر نباید تنها به روز ۱۵ مهرماه که در تقویم به نام آنان نامگذاری شده است، خلاصه شود، روستاها و عشایر ظرفیت‌های بالقوه بسیاری دارند که می‌توان با بالفعل کردن این پتانسیل‌ها، پایه‌های اقتصاد کشور را تقویت و از مهاجرت ساکنان روستاها به شهرها جلوگیری کرد، همچنین این مسئله به کاهش آسیب‌هایی مانند حاشیه‌نشینی در شهرهای بزرگ کمک می‌کند.
انتهای پیام
