هادی دهقانی در گفت‌وگو با ایسنا، در توضیح پدیده ال‌نینو اظهار کرد: ال‌نینو یک پدیده اقیانوسی ـ جوی است که با گرم شدن غیرعادی آب‌های اقیانوس آرام استوایی آغاز می‌شود و می‌تواند الگوهای آب‌وهوایی بسیاری از نقاط جهان، از جمله ایران را تحت تأثیر قرار دهد.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم افزود: با مراجعه به آمار مربوط به دوره‌های گذشته وقوع ال‌نینو، مشاهده می‌شود که افزایش بارش‌ها در ایران بیشتر در مناطق غرب، جنوب‌غرب و شمال کشور اتفاق افتاده است، اما در مناطق مرکزی و خشک کشور، از جمله قم، افزایش بارش ناشی از این پدیده چندان قابل توجه نبوده است.
دهقانی ادامه داد: قم با توجه به اینکه در بخش خشک و مرکزی ایران قرار دارد، حتی اگر در دوره ال‌نینو احتمال افزایش بارش وجود داشته باشد، نباید انتظار داشته باشیم که ناگهان این استان به یک منطقه پربارش تبدیل شود؛ به عبارت دیگر، برای قم، ال‌نینو بیشتر به معنای افزایش احتمال بارش نسبت به شرایط عادی است، نه تضمین بارندگی زیاد.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم با بیان اینکه یکی از مسائل مهم برای این استان، نحوه آغاز فصل بارندگی است، گفت: در قم بیشتر باید بر شروع بارندگی‌ها و احتمال افزایش تعداد بارش‌ها تمرکز کرد و نه صرفاً شدت بارش‌ها.
وی افزود: این احتمال نیز وجود دارد که در برخی مقاطع بارندگی‌های شدیدتری رخ دهد و شاهد وقوع سیلاب یا بارش‌های رگباری باشیم، اما نمی‌توان صرفاً بر اساس وقوع ال‌نینو، بارندگی شدید و قابل توجه را برای استان تضمین‌شده دانست.
دهقانی درباره تأثیر احتمالی افزایش بارش‌ها بر حوزه‌های آبخیز استان قم اظهار کرد: طبیعتاً هرچه میزان بارش‌ها و همچنین احتمال افزایش شدت بارش‌ها بیشتر باشد، می‌تواند اثرات مثبتی بر حوزه‌های آبخیز استان داشته باشد.
وی ادامه داد: با توجه به اینکه در عمده حوزه‌های آبخیز استان قم سازه‌های آبخیزداری اجرا شده است، افزایش بارش‌ها می‌تواند موجب شود آب ناشی از سیلاب و رواناب در پشت این سازه‌ها جمع‌آوری و ذخیره شود و در نتیجه، میزان نفوذ آب به سفره‌های آب زیرزمینی افزایش پیدا کند.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم بیان کرد: در صورتی که شرایط بارندگی در استان قم نسبت به سال‌های گذشته بهتر شود، این موضوع می‌تواند تأثیر مطلوبی بر حوزه‌های آبخیز داشته باشد و به افزایش سطح سفره‌های آب زیرزمینی کمک کند.
وی افزود: افزایش بارش همچنین می‌تواند موجب تقویت پوشش گیاهی و مراتع استان شود و در نتیجه، تولید علوفه در حوزه‌های آبخیز افزایش پیدا کند. از سوی دیگر، ذخیره بیشتر آب در سفره‌های زیرزمینی می‌تواند به افزایش دبی قنات‌ها و چاه‌ها نیز منجر شود و از این جهت، افزایش بارش‌ها در صورت تحقق، آثار مثبتی برای حوزه‌های آبخیز استان قم خواهد داشت.
ظرفیت سازه‌های آبخیزداری قم برای مدیریت سیلاب‌های با دوره بازگشت ۱۰۰ ساله
دهقانی در پاسخ به این سؤال که در صورت وقوع بارش‌های شدید، ظرفیت سازه‌های آبخیزداری استان قم برای کنترل رواناب‌ها و سیلاب‌ها چقدر است و آیا سازه‌هایی نیازمند تقویت یا بازسازی هستند، اظهار کرد: پاسخ به این موضوع به عملکرد معاونت آبخیزداری طی نزدیک به سه دهه اجرای پروژه‌های آبخیزداری در استان قم و کشور بازمی‌گردد.
وی افزود: طی این حدود ۳۰ سال، در استان قم عمده حوزه‌های آبخیز مهم، از جمله حوزه آبخیز پایین‌دست ۱۵ خرداد که همان حوزه آبخیز قمرود است، حوزه‌های آبخیز کهک تقرود، دشت مسیله و بخش‌هایی از حوزه آبخیز قره‌چای، تحت اجرای پروژه‌های آبخیزداری قرار گرفته‌اند.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم با اشاره به ظرفیت سازه‌های آبخیزداری استان گفت: به نظر می‌رسد ظرفیت این سازه‌ها به اندازه‌ای است که بتواند سیلاب‌ها و بارش‌هایی با دوره بازگشت تا ۱۰۰ سال را مدیریت کند.
وی ادامه داد: در پروژه‌های آبخیزداری، هدف این نیست که به‌طور کامل جلوی رواناب گرفته شود یا مانع رسیدن رواناب‌ها به پایین‌دست شویم، بلکه هدف اصلی، مدیریت رواناب‌ها است. سازه‌های آبخیزداری نیز بر همین اساس طراحی و اجرا می‌شوند.
دهقانی بیان کرد: در حوزه‌های مهمی مانند پردیسان، ونارچ و سلمان‌زواریان که در نهایت بارش‌ها و رواناب‌های آنها به سمت شهر قم و رودخانه قمرود می‌رسد، عمده پروژه‌های آبخیزداری در بالادست اجرا شده است.
وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای نگهداری این سازه‌ها گفت: طی سال‌های اخیر، با توجه به اینکه از زمان اجرای برخی پروژه‌ها مدت زیادی گذشته بود، تعدادی از سازه‌ها نیازمند مرمت و بازسازی بودند که این اقدامات نیز انجام شده است.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم تصریح کرد: در مجموع، حجم مخازن سازه‌های آبخیزداری استان گنجایش مناسبی برای مدیریت سیلاب‌ها و رواناب‌ها دارد و می‌تواند از ورود ناگهانی حجم بالای سیلاب به شهر قم و پردیسان جلوگیری کند؛ موضوعی که در سال‌های گذشته نیز شاهد آن بوده‌ایم.
وی افزود: با وجود این، اگر بارش‌هایی با دوره بازگشت بیش از ۱۰۰ سال، برای مثال بارش‌های با دوره بازگشت ۲۰۰ ساله، رخ دهد، طبیعتاً شرایط متفاوت خواهد بود؛ اما حتی در چنین شرایطی نیز با توجه به وجود سازه‌های آبخیزداری، وضعیت نسبت به گذشته بهتر خواهد بود.
دهقانی درباره نیاز برخی سازه‌های آبخیزداری به تقویت و بازسازی نیز گفت: طبیعی است که با گذشت زمان از احداث یک سازه، نیاز به مرمت و بازسازی آن ایجاد شود. برخی سازه‌هایی که در سال‌های گذشته اجرا شده‌اند نیز ممکن است در جریان سیلاب‌های گذشته دچار آسیب‌هایی شده باشند و به مرمت نیاز داشته باشند.
وی تأکید کرد: البته این موارد به‌گونه‌ای نیست که در حال حاضر سازه‌ای با شرایط خطرناک داشته باشیم که به دلیل نیاز به مرمت، خطر جدی برای مردم ایجاد کند و خوشبختانه وضعیت سازه‌های استان از این نظر مناسب است.
دهقانی اضافه کرد: با این حال، مرمت و بازسازی بخشی از سازه‌ها، ذات و ضرورت پروژه‌های اجرایی آبخیزداری است و پس از گذشت چند سال از اجرای پروژه‌ها، باید اقدامات لازم برای نگهداری، مرمت و بازسازی آنها انجام شود.
دهقانی در پاسخ به این سؤال که چه تعداد سازه آبخیزداری در استان قم وجود دارد و وضعیت فعلی این سازه‌ها از نظر آمادگی در برابر بارش‌های شدید و سیلاب چگونه ارزیابی می‌شود، اظهار کرد: اگر تمام سازه‌های آبخیزداری استان، از جمله سازه‌های خشکه‌چین را در نظر بگیریم، بیش از ۲۵۰۰ سازه آبخیزداری در استان قم اجرا شده است.
وی افزود: سازه‌های خشکه‌چین، سازه‌های کوچک‌تری هستند که در آبراهه‌های بسیار فرعی و در بالاترین نقاطی که آبراهه‌ها شکل می‌گیرند، اجرا می‌شوند و عمدتاً با چیدن سنگ‌ها به‌صورت خشکه روی یکدیگر احداث شده‌اند.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم ادامه داد: در کنار این سازه‌ها، سازه‌های مهم‌تری مانند سازه‌های سنگ و ملات با ارتفاع تا پنج متر، سازه‌های خاکی شامل پخش سیلاب‌ها، بندهای خاکی، بندهای گوراب و همچنین سازه‌های توری سنگی یا گابیونی نیز در استان اجرا شده‌اند.
وی بیان کرد: اگر سازه‌های مهم‌تر و دارای حجم و ابعاد بالاتر را در نظر بگیریم، در مجموع می‌توان حدود ۶۰۰ سازه مهم آبخیزداری را در استان قم نام برد که از جمله آنها سازه‌های سنگ و ملات هستند که بخش عمده سازه‌های آبخیزداری استان را تشکیل می‌دهند.
آمادگی مناسب سازه‌های آبخیزداری قم در برابر بارش‌های شدید
دهقانی با اشاره به وضعیت آمادگی سازه‌های آبخیزداری استان در برابر بارش‌های شدید گفت: بررسی وضعیت سازه‌های آبخیزداری به‌صورت سالانه و به‌ویژه پیش از آغاز فصل پاییز انجام می‌شود و امسال نیز با توجه به اهمیت موضوع ال‌نینو و مباحث مطرح‌شده در جلسات مختلف استان، این بررسی‌ها با جدیت بیشتری دنبال شده است.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم ادامه داد: همکاران ما در منابع طبیعی شهرستان آموزش‌های لازم را برای نظارت بر سازه‌ها دیده‌اند تا وضعیت آنها را بررسی و در صورت مشاهده هرگونه مشکل یا نیاز به مرمت، موضوع را اعلام کنند.
وی تأکید کرد: خوشبختانه در استان قم سازه‌ای که در شرایط فعلی خطر جدی داشته باشد و نیازمند مرمت فوری باشد، نداریم و می‌توان گفت آمادگی سازه‌های آبخیزداری استان در برابر بارش‌های شدید، در مجموع خوب ارزیابی می‌شود.
دهقانی با اشاره به یک مورد خاص در استان گفت: البته در استان قم یکی از مجموعه‌های سازه‌های پخش سیلاب در رودخانه شور شرایط ویژه‌ای دارد که بخشی از آن طی دو سال گذشته تخریب شده و هنوز مرمت نشده است. این سازه حدود دو سال گذشته و در اسفند، بنا به دلایلی و با دستور یکی از مسئولان شهرستان‌های تهران و با حضور تعدادی از مردم یا اهالی منطقه، دچار تخریب بخشی از سازه شد و تاکنون مرمت آن انجام نشده است.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم افزود: علت تأخیر در مرمت این است که هنوز موضوع شناسایی مقصر و رسیدگی حقوقی به این مسئله تعیین تکلیف نشده و با وجود پیگیری‌های متعدد استان، تاکنون اعتباری برای مرمت این سازه اختصاص پیدا نکرده است.
وی با تأکید بر اهمیت این سازه گفت: این سازه از اهمیت بالایی برخوردار است، چراکه آزادراه گرمسار در مسیر آن قرار دارد و در صورت وقوع سیلاب با حجم یا شدت بالا، احتمال تأثیرگذاری سیلاب بر آزادراه گرمسار بسیار زیاد است.
دهقانی ادامه داد: ما این موضوع را بارها در جلسات مختلف مطرح کرده و نامه‌هایی نیز به دستگاه‌های نظارتی و دستگاه‌هایی که باید این مسئله را پیگیری می‌کردند، ارسال کرده‌ایم؛ حتی نامه‌های محرمانه نیز در این خصوص ارسال شده، اما تاکنون اقدام خاصی برای رفع این مشکل صورت نگرفته است.
رودخانه شور؛ حوزه‌ای فرامرزی که سیلاب بالادست آن قم را تحت تأثیر قرار می‌دهد
وی با اشاره به اهمیت حوزه آبخیز رودخانه شور بیان کرد: مجموعه سازه‌های پخش سیلاب رودخانه شور شرایط ویژه‌ای دارد و باید هرچه سریع‌تر مرمت شود، چراکه در صورت وقوع سیلاب شدید در بالادست، این موضوع می‌تواند پایین‌دست و به‌ویژه زیرساخت‌های موجود در مسیر را تحت تأثیر قرار دهد.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم افزود: رودخانه شور از بالادست و مناطق استان‌های دیگر آغاز می‌شود و در نهایت وارد استان قم شده و به سمت تالاب مره و دریاچه نمک جریان پیدا می‌کند.
وی تصریح کرد: با توجه به اینکه این رودخانه تقریباً جریان دائمی دارد، وقوع بارش در مناطق بالادست می‌تواند بر وضعیت جریان آب در پایین‌دست نیز اثرگذار باشد؛ بنابراین ضروری است وضعیت سازه پخش سیلاب رودخانه شور هرچه سریع‌تر تعیین تکلیف و عملیات مرمت آن انجام شود.
دهقانی تأکید کرد: با توجه به اهمیت این سازه و قرار گرفتن آزادراه گرمسار در مسیر آن، لازم است این موضوع مورد رسیدگی جدی قرار گیرد تا در صورت وقوع بارش و سیلاب شدید، شاهد ایجاد خسارت و آسیب به این زیرساخت نباشیم.
سازه‌های آبخیزداری بالادست قم و پردیسان مشکل جدی ندارند
دهقانی در خصوص شناسایی سازه‌های آبخیزداری در معرض خطر استان قم اظهار کرد: به‌طور کلی سازه‌هایی که با آب سر و کار دارند، همواره در معرض خطر هستند و به همین دلیل، طراحی این سازه‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
وی افزود: در طراحی سازه‌های آبی، کارشناسان باید تمامی احتمالات و ریسک‌های مرتبط با پایداری سازه را در نظر بگیرند و بر اساس فرمول‌ها و ضوابط مربوط به طراحی، سازه‌ها با دقت بالا و با درصد پایداری مناسب طراحی و اجرا شوند.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم ادامه داد: با این حال، تمامی سازه‌ها ممکن است در معرض خطر قرار بگیرند و به همین دلیل، وضعیت آنها به‌صورت مستمر مورد بررسی قرار می‌گیرد.
وی بیان کرد: در استان قم، سازه‌هایی که در گذشته شرایط پرخطرتری داشته‌اند، شناسایی شده و برای آنها اقدامات لازم از جمله مرمت و افزایش پایداری انجام شده است.
دهقانی افزود: این موضوع به‌صورت سالانه پیگیری می‌شود و سازه‌ها به‌طور مرتب مورد کنترل و بررسی قرار می‌گیرند تا اگر سازه‌ای دستکاری شده باشد یا در اثر رواناب‌های سال‌های گذشته دچار خسارت و ایراد شده باشد، اقدامات لازم برای مرمت آن انجام شود.
وی تأکید کرد: بررسی مستمر سازه‌ها این امکان را فراهم می‌کند که مشکلات احتمالی پیش از تبدیل شدن به یک مسئله جدی شناسایی و برای رفع آنها اقدام شود.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم با اشاره به اهمیت سازه‌های واقع در بالادست شهر قم و پردیسان گفت: سازه‌هایی که در بالادست شهر قم و شهر پردیسان قرار دارند از اهمیت بسیار بالایی برخوردار هستند، چراکه وضعیت آنها می‌تواند در مدیریت رواناب و سیلاب ورودی به مناطق پایین‌دست مؤثر باشد.
دهقانی با بیان اینکه در حال حاضر این سازه‌ها مشکل جدی ندارند و می‌توان گفت برای مقابله با سیلاب‌های شدید، آمادگی کامل دارند، اضافه کرد: پیگیری‌های لازم در این زمینه انجام شده و بررسی‌های مربوط به وضعیت سازه‌ها نیز صورت گرفته است و در حال حاضر مورد خاصی که از نظر ایمنی و پایداری نیازمند اقدام فوری باشد، در این مناطق وجود ندارد.
انتهای پیام
