حمیدرضا محمودی قوژدی، در گفت‌وگو با ایسنا با تأکید بر ابعاد اجتماعی و مدیریتی قنات قصبه این سازه تاریخی اظهار کرد: قنات قصبه فقط شاهکاری از دانش مهندسی ایرانیان نیست، بلکه نمونه‌ای ارزشمند از سازمان‌دهی کار جمعی، تقسیم مسئولیت و مدیریت مشترک منابع آب به شمار می‌رود.
وی با بیان اینکه بررسی این الگو می‌تواند در شناخت تجربه تاریخی ایرانیان در مواجهه با کم‌آبی و حفاظت از منابع مشترک مؤثر باشد، اظهار کرد: قنات قصبه گناباد از جمله آثار شاخص میراث تاریخی ایران است که اهمیت آن تنها به ویژگی‌های فنی، عمق مادرچاه‌ها و گستردگی شبکه زیرزمینی محدود نمی‌شود، بلکه ساختار اجتماعی شکل گرفته پیرامون آن نیز بخشی مهم از ارزش‌های این اثر را تشکیل می‌دهد.
این پژوهشگر میراث جهانی قنات قصبه گناباد، افزود: ایجاد و نگهداری چنین سازه‌ای در منطقه‌ای با اقلیم خشک و محدودیت منابع آبی، مستلزم همکاری گروه‌های مختلف، تأمین منابع مالی، تقسیم کار تخصصی و تدوین قواعدی برای بهره‌برداری از آب بوده است. از این رو، قنات قصبه را می‌توان نمونه‌ای قابل توجه از پیوند میان دانش مهندسی، سازمان اجتماعی و مدیریت مشارکتی منابع طبیعی دانست.
محمودی قوژدی با اشاره به پیشینه تاریخی قنات قصبه بیان کرد: حفر یک شبکه گسترده زیرزمینی برای دستیابی به منابع آب، عملیاتی نبود که با توان یک فرد یا یک گروه محدود انجام شود. این کار به نیروی انسانی متخصص، سرمایه، برنامه‌ریزی و هماهنگی مستمر نیاز داشت و همین ضرورت‌ها زمینه شکل‌گیری نوعی همکاری سازمان یافته میان افراد و گروه‌های مختلف را فراهم می‌کرد.
وی ادامه داد: مقنیان به عنوان متخصصان حفر و نگهداری مجاری زیرزمینی، نیروهای فعال در عملیات خارج کردن خاک و جابه‌جایی مصالح، مالکان و تأمین‌کنندگان هزینه‌ها و همچنین مسئولان تنظیم و توزیع آب، هر یک در بخشی از فرایند ایجاد و بهره‌برداری از قنات نقش داشتند. استمرار فعالیت این مجموعه بدون شناخت وظایف، رعایت حقوق متقابل و هماهنگی میان عوامل مختلف امکان‌پذیر نبود.
این پژوهشگر میراث جهانی قنات قصبه خاطرنشان کرد: آنچه در این تجربه تاریخی اهمیت دارد، شکل‌گیری نظمی مشترک برای دستیابی به هدفی مشخص است. در چنین نظامی، عملکرد هر بخش بر فعالیت بخش‌های دیگر تأثیر می‌گذاشت و حفظ منبع آب، منفعتی مشترک محسوب می‌شد که تحقق آن به مشارکت بهره‌برداران وابسته بود.
وی خاطرنشان کرد: بررسی این ویژگی‌ها می‌تواند به شناخت بهتر ریشه‌های تاریخی همکاری اقتصادی و اجتماعی در جوامع ایرانی کمک کند؛ هرچند برای معرفی قنات قصبه به عنوان نخستین تعاونی تاریخ بشر، باید میان شباهت‌های ساختاری این نظام با تعاونی‌های امروزی و شواهد تاریخی مربوط به شکل‌گیری تعاونی‌های رسمی تمایز قائل شد.
مالکیت مشترک و قواعد بهره‌برداری از آب
محمودی قوژدی با تأکید بر اهمیت ساختار مالکیت و شیوه‌های تقسیم آب اظهار کرد: در نظام‌های سنتی قنات، حقوق بهره‌برداران و میزان سهم هر یک از آب، از موضوعات اساسی مدیریت منابع به شمار می‌رفت. در بسیاری از این نظام‌ها، سهم آب بر اساس قواعد مشخص و با استفاده از معیارهای زمانی تعیین می‌شد تا امکان بهره‌برداری میان صاحبان حق فراهم شود.
وی افزود: تقسیم زمانی آب، تعیین نوبت‌ها و نظارت بر اجرای توافق‌ها، نشان دهنده تلاش جوامع محلی برای ایجاد نظم در استفاده از منبعی محدود بود. هر اندازه قواعد روشن‌تر و حقوق بهره‌برداران مشخص‌تر می‌شد، امکان کاهش اختلاف‌ها و استمرار همکاری نیز افزایش می‌یافت.
این پژوهشگر میراث جهانی قنات قصبه گناباد، ادامه داد: در این میان، میراب‌ها نقش مهمی در تنظیم نوبت‌های آبیاری و نظارت بر توزیع آب داشتند. فعالیت آنان در چارچوب عرف‌ها و قواعد محلی، به اجرای توافق‌های میان بهره‌برداران کمک می‌کرد. چنین تجربه‌ای نشان می‌دهد که مدیریت منابع مشترک، افزون بر دانش فنی، به سازوکارهای نظارتی و پذیرش اجتماعی قواعد نیز نیازمند است.
وی تصریح کرد: رعایت حقوق دیگران، پایبندی به نوبت‌های تعیین‌شده و مشارکت در هزینه‌های نگهداری، از عواملی بود که می‌توانست تداوم کارکرد قنات را تضمین کند؛ بنابراین، قنات را باید مجموعه‌ای متشکل از زیرساخت فیزیکی و نظامی از روابط اجتماعی دانست که این دو بخش در ارتباط با یکدیگر فعالیت می‌کردند.
تقسیم کار و انتقال دانش میان نسل‌ها
این پژوهشگر میراث جهانی با اشاره به دانش تخصصی مورد نیاز برای احداث و نگهداری قنات گفت: حفر مجاری زیرزمینی در شرایط دشوار زمین‌شناختی، به تجربه عملی، شناخت مسیر حرکت آب، محاسبه شیب و رعایت ملاحظات ایمنی نیاز داشت. این دانش در طول زمان و از طریق تجربه‌اندوزی و انتقال مهارت میان استادکاران و نسل‌های بعدی شکل می‌گرفت.
محمودی قوژدی افزود: در کنار دانش مقنیان، مهارت افرادی که عملیات اجرایی و جابه‌جایی خاک را انجام می‌دادند و همچنین تجربه کسانی که مسئولیت تقسیم آب و تنظیم روابط میان بهره‌برداران را بر عهده داشتند، برای تداوم فعالیت قنات اهمیت داشت. هماهنگی این تخصص‌ها نشان دهنده نوعی تقسیم کار بود که در آن، انجام وظیفه هر گروه به پیشرفت و پایداری کل مجموعه کمک می‌کرد.
وی تأکید کرد: شناخت این ظرفیت‌ها برای مطالعات میراث فرهنگی اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا میراث قنات تنها در کالبد تاریخی آن خلاصه نمی‌شود. بخش مهمی از این میراث در دانش بومی، مهارت‌های فنی، اصطلاحات محلی، شیوه‌های حل اختلاف و قواعد اجتماعی نهفته است که طی نسل‌ها شکل گرفته و منتقل شده‌اند.
تعاون و پایداری منابع آب
محمودی قوژدی با اشاره به شرایط اقلیمی گناباد اظهار کرد: در مناطق خشک و نیمه‌خشک، دسترسی پایدار به آب همواره یکی از عوامل تعیین کننده در شکل‌گیری سکونتگاه‌ها و فعالیت‌های کشاورزی بوده است. قنات‌ها در چنین محیط‌هایی امکان بهره‌برداری از منابع زیرزمینی را فراهم می‌کردند، اما دوام آن‌ها به نگهداری مستمر و مدیریت مسئولانه وابسته بود.
وی ادامه داد: هرگونه آسیب به مجاری، کاهش جریان آب یا بی‌توجهی به تعمیرات می‌توانست منافع همه بهره‌برداران را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، حفاظت از قنات و مشارکت در هزینه‌های نگهداری، موضوعی فراتر از منفعت فردی بود و با امنیت معیشتی جامعه ارتباط مستقیم داشت.
این پژوهشگر میراث جهانی قنات قصبه گناباد خاطرنشان کرد: یکی از درس‌های مهم این تجربه تاریخی آن است که منابع مشترک زمانی شانس بیشتری برای تداوم دارند که بهره‌برداران نسبت به حقوق و مسئولیت‌های خود آگاه باشند و در تصمیم‌گیری‌ها و حفاظت از زیرساخت‌ها نقش داشته باشند. این اصل همچنان در مدیریت منابع طبیعی اهمیت دارد، هرچند شرایط امروز به راهکارهای علمی، مدیریتی و حقوقی متناسب با نیازهای جدید نیز نیازمند است.
وی افزود: بررسی تجربه‌های تاریخی قنات می‌تواند در کنار مطالعات تخصصی منابع آب، زمینه شناخت بهتر ظرفیت مشارکت جوامع محلی را فراهم کند. البته نمی‌توان شیوه‌های سنتی را بدون توجه به تغییرات جمعیتی، فناوری‌های جدید و وضعیت کنونی منابع آب، عیناً به شرایط امروز تعمیم داد؛ بلکه باید اصول کارآمد آن‌ها را شناسایی و متناسب با نیازهای روز بازخوانی کرد.
حفاظت از میراث اجتماعی قنات قصبه
محمودی قوژدی با اشاره به ثبت جهانی قنات قصبه گفت: ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو، مسئولیت حفاظت و معرفی ارزش‌های آن را دوچندان کرده است. این مسئولیت تنها به نگهداری کالبد تاریخی و اجزای فنی قنات محدود نیست، بلکه شناخت شیوه‌های بهره‌برداری، دانش بومی و مناسبات اجتماعی مرتبط با آن را نیز در بر می‌گیرد.
وی تصریح کرد: قنات قصبه گناباد را باید میراثی چندوجهی دانست که ارزش آن در پیوند میان آب، دانش، فرهنگ و جامعه شکل گرفته است. حفاظت از این اثر زمانی کامل‌تر خواهد بود که در کنار صیانت از ساختار فیزیکی آن، تجربه‌های اجتماعی و دانش بومی مرتبط با قنات نیز مستندنگاری و به نسل‌های آینده منتقل شود؛ زیرا آنچه این سازه تاریخی را ماندگار کرده، تنها مهارت در حفر زمین نیست، بلکه مجموعه‌ای از دانش و تجربه انسانی است که در طول زمان برای دستیابی به یک هدف مشترک به کار گرفته شده است.
قنات قصبه گناباد، با قدمتی حدود ۲۵۰۰ سال، یکی از عمیق‌ترین و پیچیده‌ترین سازه‌های آبی زیرزمینی ایران و جهان به شمار می‌رود که در ۲۵ تیرماه ۱۳۹۵، هم‌زمان با ۱۰ قنات ایرانی دیگر، در چهلمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در استانبول ترکیه به ثبت جهانی رسید و به‌عنوان نخستین اثر ثبت شده استان خراسان رضوی در فهرست میراث جهانی، جایگاهی ویژه در میراث تاریخی و مهندسی ایران دارد.
انتهای پیام
