حسین باغگلی در گفت‌وگو با ایسنا، درباره وضعیت تاب‌آوری دانشجویان در برابر فشارها و دشواری‌های زندگی دانشگاهی اظهار کرد: بر اساس مشاهدات شخصی، به نظر می‌رسد تاب‌آوری دانشجویان در سطح بالایی قرار ندارد. برای بررسی این موضوع باید به عوامل مختلفی توجه کرد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها، الگوی تربیتی حاکم بر سال‌های رشد و شکل‌گیری شخصیت افراد است.
وی افزود: یکی از مسائل مهم در نظام تربیتی این است که گاهی تصور می‌کنیم هرچه مسائل را برای کودکان و نوجوانان شفاف‌تر کنیم و همه‌چیز را به‌طور کامل برای آن‌ها توضیح دهیم، آرامش بیشتری خواهند داشت؛ درحالی‌که زندگی انسان و پدیده‌های پیرامون او پیچیدگی‌های فراوانی دارند و همیشه نمی‌توان به پاسخی کاملاً روشن و قطعی برای همه مسائل دست یافت.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: اگر نظام تربیتی به‌جای تلاش برای روشن کردن تمام ابعاد مسائل، به پرورش قدرت تحمل ابهام در کودکان و نوجوانان توجه کند، آن‌ها می‌توانند در مواجهه با پرسش‌ها و موقعیت‌های نامشخص، کنجکاوی خود را برای شناخت پدیده‌ها حفظ کنند و بدون رسیدن فوری به یک پاسخ قطعی، به بررسی و جست‌وجو ادامه دهند. در مقابل، اگر فرد از ابتدا عادت کرده باشد که همه مسائل برایش کاملاً روشن و مشخص باشند، ممکن است با کوچک‌ترین ابهام دچار سردرگمی و آشفتگی شود.
تحمل ابهام چگونه به افزایش تاب‌آوری کمک می‌کند؟
باغگلی با تأکید بر ضرورت تقویت تحمل ابهام در دوره نوجوانی اظهار کرد: اگر بخواهیم یکی از دلایل احتمالی پایین بودن تاب‌آوری دانشجویان را توضیح دهیم، باید به الگوهای آموزشی و تربیتی دوره‌های پیشین زندگی آن‌ها توجه کنیم. فردی که فرصت کافی برای تمرین مواجهه با ابهام و مسائل حل‌نشده نداشته، ممکن است در دوره دانشجویی نیز هنگام روبه‌رو شدن با دشواری‌ها، توان کمتری برای مدیریت شرایط داشته باشد.
وی افزود: راهکار این مسئله آن است که نظام آموزشی و تربیتی به سمتی حرکت کند که تحمل ابهام در افراد، به‌ویژه از دوران نوجوانی، تقویت شود. افراد باید بیاموزند که پیچیدگی بخشی از زندگی است و قرار نیست همه مسائل به‌سرعت حل شوند یا همیشه شرایط مطابق انتظار پیش برود. چنین آمادگی‌ای می‌تواند به آن‌ها کمک کند در موقعیت‌های دشوار، به‌جای ناامیدی زودهنگام، برای یافتن راه‌حل تلاش کنند.
این استاد دانشگاه با اشاره به نقش تاب‌آوری در موفقیت تحصیلی و شغلی اظهار کرد: تاب‌آوری از عوامل جدی موفقیت در مسیر زندگی و حوزه‌های مختلف آن، از جمله تحصیل و اشتغال است. فردی که تاب‌آوری پایینی دارد، ممکن است زودتر به احساس ناامیدی برسد و در نتیجه، انگیزه و هیجان لازم برای ادامه تلاش و مقابله با دشواری‌ها را از دست بدهد.
باغگلی ادامه داد: هنگامی که دانشجو به‌طور مکرر شکست را تجربه می‌کند و نمی‌تواند با دشواری‌های تحصیلی کنار بیاید، ممکن است به‌تدریج به این تصور برسد که تلاش‌هایش نتیجه‌ای ندارد و اساساً توانایی موفق شدن را ندارد. در چنین شرایطی، احتمال شکل‌گیری پدیده‌ای به نام «درماندگی آموخته‌شده» وجود دارد؛ وضعیتی که در آن فرد به‌تدریج احساس می‌کند در برابر مشکلات ناتوان است و نمی‌تواند شرایط را تغییر دهد.
وی با بیان اینکه این روند می‌تواند به شکل‌گیری چرخه‌ای معیوب منجر شود، افزود: دانشجویی که ناامید می‌شود، ممکن است تلاش کمتری برای عبور از موانع انجام دهد و در نتیجه، شکست‌های بیشتری را تجربه کند. تکرار این تجربه‌ها نیز احساس ناتوانی و ناامیدی او را تقویت می‌کند. یکی از نقاطی که می‌توان این چرخه را در آن متوقف کرد، تقویت تحمل ابهام و افزایش توانایی فرد برای ایستادگی در برابر دشواری‌هاست. اگر فرد بتواند در شرایط دشوار مقاومت کند و به‌تدریج چند تجربه موفق به دست آورد، همین موفقیت‌ها می‌توانند امید او را برای ادامه مسیر افزایش دهند. بنابراین، فراهم کردن زمینه تجربه موفقیت و کمک به افراد برای عبور از موانع، در کنار تقویت تاب‌آوری، می‌تواند از تداوم چرخه شکست و ناامیدی جلوگیری کند.
خانواده و دانشگاه؛ حامی دانشجویان در مواجهه با دشواری‌ها
مدیر گروه آموزشی مبانی تعلیم و تربیت دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نقش خانواده و دانشگاه در مواجهه دانشجویان با فشارهای اقتصادی و اجتماعی گفت: به نظر می‌رسد خانواده‌ها در بسیاری از موارد تلاش می‌کنند نقش ضربه‌گیر را در برابر مشکلات و فشارهای بیرونی ایفا کنند تا این دشواری‌ها کمتر به فرزندانشان منتقل شود. دانشگاه نیز ممکن است در ساختار اداری خود تلاش کند بخشی از مشکلات را مدیریت و از انتقال مستقیم آن‌ها به محیط دانشگاه جلوگیری کند؛ بااین‌حال، بخشی از این فشارها در نهایت به جامعه دانشجویی منتقل می‌شود.
باغگلی ادامه داد: حمایت خانواده و دانشگاه از دانشجو اهمیت دارد، اما اگر این حمایت‌ها به‌گونه‌ای باشد که فرد همواره از مواجهه مستقیم با دشواری‌ها دور بماند، ممکن است آمادگی لازم برای مدیریت مستقل شرایط را پیدا نکند. در چنین وضعیتی، اگر به هر دلیلی حمایت خانواده یا نهادهای دانشگاهی کاهش یابد، فرد ممکن است به‌یک‌باره با مجموعه‌ای از مشکلات روبه‌رو شود که برای مواجهه با آن‌ها آمادگی کافی ندارد. منظور از این موضوع، کنار گذاشتن حمایت خانواده و دانشگاه نیست، بلکه این دو نهاد باید در کنار حمایت از دانشجویان، به آن‌ها کمک کنند شرایط موجود و اقتضائات آن را نیز به‌درستی بشناسند. آگاهی از محدودیت‌ها و آمادگی برای تغییر شیوه مواجهه با مشکلات، می‌تواند دانشجو را برای مدیریت دشواری‌های زندگی آماده‌تر کند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه خانواده و دانشگاه باید زمینه سازگاری دانشجویان با شرایط جدید را فراهم کنند، اظهار کرد: هر شرایطی اقتضائات خاص خود را دارد و افراد باید متناسب با آن، شیوه مواجهه با مسائل و حتی سبک زندگی خود را بازآرایی کنند. دانشجو نیز باید بیاموزد که در صورت تغییر شرایط اقتصادی و اجتماعی، نمی‌توان همواره همان انتظارات و شیوه‌های گذشته را حفظ کرد.
باغگلی با اشاره به نمونه‌هایی از شرایط عمومی جامعه افزود: هنگامی که با محدودیت‌هایی مانند کمبود آب یا چالش‌های تأمین برق و گاز مواجه می‌شویم، لازم است درباره تغییر سبک زندگی و نحوه مصرف منابع اطلاع‌رسانی شود. اگر شرایط تغییر کرده است، باید پذیرفت که شیوه زندگی نیز ممکن است به اصلاحاتی نیاز داشته باشد. این مسئله درباره زندگی دانشجویی نیز صدق می‌کند و دانشجویان باید بتوانند خود را با اقتضائات جدید تطبیق دهند.
وی ادامه داد: برای مثال، ممکن است خانواده‌ای در گذشته امکانات بیشتری برای رفت‌وآمد فرزند دانشجوی خود فراهم می‌کرده، اما با تغییر شرایط، لازم باشد دانشجو برای رفت‌وآمد از وسایل حمل‌ونقل عمومی استفاده کند یا بخشی از انتظارات خود را تغییر دهد. همچنین ممکن است امکانات تغذیه دانشجویی مانند گذشته قابل تأمین نباشد یا شرایط سکونت در خوابگاه تغییر کند. در چنین وضعیتی، دانشجو باید بتواند متناسب با امکانات موجود، شیوه زندگی خود را تنظیم کند.
لزوم توجه دانشگاه به محدودیت‌های اقتصادی دانشجویان
این استاد دانشگاه با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی بر امکان تهیه منابع درسی گفت: تغییر شرایط اقتصادی ممکن است دسترسی دانشجویان به برخی منابع آموزشی را نیز دشوار کند. برای مثال، در گذشته ممکن بود انتظار داشته باشیم همه دانشجویان یک کتاب معرفی‌شده را خریداری کنند، اما در شرایط فعلی باید پذیرفت که ممکن است برخی از آن‌ها توانایی خرید آن را نداشته باشند و ناچار شوند از نسخه الکترونیکی کتاب استفاده کنند.
باغگلی افزود: دانشگاه‌ها و خانواده‌ها باید درک کنند که شرایط زندگی دانشجویان یکسان نیست و نمی‌توان بدون توجه به محدودیت‌های اقتصادی، انتظارات مشابهی از همه آن‌ها داشت. در نظر گرفتن این تفاوت‌ها و کمک به دانشجویان برای یافتن راه‌های متناسب با امکاناتشان، می‌تواند بخشی از فشارهای واردشده بر آنان را کاهش دهد.
وی تأکید کرد: خانواده و دانشگاه باید ضمن حمایت از دانشجویان، به آن‌ها کمک کنند تا شرایط موجود را واقع‌بینانه بشناسند و برای مواجهه با آن آماده شوند. تقویت تحمل ابهام، پذیرش اقتضائات شرایط جدید و اصلاح انتظارات و سبک زندگی متناسب با امکانات موجود، می‌تواند زمینه افزایش تاب‌آوری دانشجویان را فراهم کند و به آن‌ها در عبور از دشواری‌های تحصیلی و اجتماعی یاری برساند.
انتهای پیام
