دکتر رضا شهبازی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به وضعیت کانون‌های تولید گرد و غبار در کشور، اظهار کرد: حدود ۵۰ هزار کیلومتر مربع از مساحت کشور به‌عنوان کانون‌های مستعد تولید گرد و غبار شناسایی شده است، اما همه این پهنه‌ها در طول سال به یک اندازه فعال نیستند و میزان فعالیت آنها به شرایط اقلیمی، به ویژه بارش‌های سالانه و وقوع سیلاب‌ها، بستگی دارد.
وی با تاکید بر اینکه این کانون‌ها واکنش سریعی به بارش‌های سالانه و سیلاب‌ها نشان می‌دهند، اظهار کرد: ازاین‌رو، میزان فعالیت آنها ممکن است از سالی به سال دیگر تغییر کند. در برخی سال‌ها، بخش‌هایی از این پهنه‌ها به دلیل شرایط محیطی فعال‌تر می‌شوند و در سال‌های دیگر، میزان فعالیت آنها کاهش می‌یابد.
شهبازی با اشاره به مطالعات انجام شده درباره ویژگی‌های کانون‌های گرد و غبار کشور ادامه داد: علاوه بر شناسایی و تعیین محدوده پهنه‌های مستعد تولید گرد و غبار در کشور، در قالب یک پروژه حدودا ۱۰ ساله، نمونه‌برداری‌های گسترده‌ای از ذرات گرد و غبار در سطح کشور انجام شده است که نتایج آن، اطلاعات مربوط به ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی این ذرات را نیز در بر می‌گیرد.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با بیان اینکه نتایج این مطالعات در قالب اطلس و نقشه‌های تخصصی ارائه می‌شود، گفت: اطلس‌ها با هدف ارائه اطلاعات بصری، خلاصه‌شده و طبقه بندی شده در قالب نقشه‌ها، تصاویر و نمودارها تهیه می‌شوند تا مخاطبان بتوانند تصویری روشن از وضعیت مخاطرات به دست آورند. هر یک از لایه‌های اطلاعاتی ارائه‌شده در این اطلس‌ها ممکن است پشتوانه ده‌ها گزارش، مقاله علمی و نقشه تخصصی داشته باشد که پژوهشگران می‌توانند برای بررسی‌های دقیق‌تر از آنها استفاده کنند. بنابراین، اطلس صرفاً مجموعه‌ای از نقشه‌ها نیست، بلکه ابزاری برای دسترسی نظام‌مند به اطلاعات تخصصی درباره مخاطرات طبیعی به شمار می‌رود.
خشک‌شدن دریاچه ارومیه و خطر انتشار ذرات نمکی
شهبازی در ادامه با اشاره به مخاطرات احتمالی ناشی از خشک‌شدن دریاچه ارومیه، اظهار کرد: دریاچه ارومیه به دلیل غلظت بالای نمک، در صورت خشک‌شدن می‌تواند به منشأ انتشار ذرات غبار حاوی نمک و سایر عناصر موجود در رسوبات بستر دریاچه تبدیل شود.
وی با اشاره به اینکه وضعیت دریاچه ارومیه (در زمان انجام این گفت‌وگو) نسبت به دوره‌های بحرانی بهتر شده بود، ابراز امیدواری کرد که روند احیای دریاچه با جدیت ادامه پیدا کند و یادآور شد: مدیریت منابع آب از عوامل اصلی در بهبود وضعیت این پهنه آبی است و تداوم خشک‌شدن آن می‌تواند مخاطرات محیط‌زیستی متعددی به همراه داشته باشد.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به ویژگی‌های فیزیکی ذرات نمک، گفت: ذراتی که منشأ نمکی دارند، در صورت ورود به جو می‌توانند رطوبت هوا را جذب کنند و در نتیجه، رفتار آنها از نظر ماندگاری و قابلیت انتقال با برخی دیگر از ذرات گرد و غبار متفاوت است.
وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از بزرگ‌نمایی درباره شعاع انتشار این ذرات، خاطرنشان کرد: گاهی درباره گستره انتقال ذرات ناشی از خشک‌شدن دریاچه ارومیه اظهارنظرهای اغراق‌آمیزی مطرح می‌شود، در حالی که برای تعیین دقیق دامنه انتشار باید ویژگی‌های ذرات و شرایط جوی را در نظر گرفت. با این حال، تردیدی نیست که خشک‌شدن دریاچه می‌تواند بر مناطق پیرامونی تأثیر نامطلوب بگذارد.
شهبازی با اشاره به موقعیت جغرافیایی دریاچه ارومیه گفت: دو مرکز جمعیتی مهم، یعنی «تبریز» و «ارومیه»، در دو سوی این دریاچه قرار دارند و شهرهای دیگری در محدوده پیرامونی آن، از جمله مراغه و ملکان نیز می‌توانند تحت تأثیر پیامدهای محیط‌زیستی آن قرار گیرند. تغییر شرایط محیطی دریاچه و انتشار احتمالی ذرات نمکی می‌تواند بر کشاورزی و کیفیت محیط در مناطق اطراف اثر بگذارد. ازاین‌رو، جلوگیری از تداوم خشک‌شدن دریاچه و حرکت به سمت احیای آن اهمیت زیادی دارد.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در پاسخ به پرسشی درباره شباهت مخاطرات ناشی از خشک‌شدن دریاچه ارومیه با دریاچه نمک و دریاچه سلطان، گفت: این پهنه‌ها از نظر کلی می‌توانند مخاطرات مشابهی ایجاد کنند، اما شرایط جغرافیایی و پراکندگی فعالیت‌های انسانی در اطراف آنها یکسان نیست. تراکم اراضی کشاورزی پیرامون دریاچه ارومیه بیشتر است، در حالی که در اطراف برخی دیگر از پهنه‌های نمکی، از جمله دریاچه نمک در بخش‌هایی از محدوده پیرامونی با مناطق کوهستانی مواجه هستیم و در بخش‌های دیگر نیز اراضی کشاورزی و دشت‌ها گسترش یافته‌اند.
شهبازی ادامه داد: جهت وزش باد و شرایط جغرافیایی هر منطقه در تعیین محدوده تأثیرپذیر از ذرات اهمیت دارد؛ بنابراین، ارزیابی پیامدهای احتمالی این پهنه‌ها باید با توجه به ویژگی‌های محلی و شرایط انتقال ذرات انجام شود.
کانال ۴۰ کیلومتری صالحیه، عامل تشدید خشکی و تخریب پوشش گیاهی منطقه
وی همچنین در خصوص وضعیت پهنه تالاب صالحیه استان، اظهار کرد: این پهنه در محدوده میان استان‌های تهران، البرز و قزوین قرار دارد و بخش‌هایی از آن در استان‌های البرز و قزوین واقع شده است. صالحیه در مسیری قرار دارد که با توجه به جریان باد از غرب به شرق، بررسی وضعیت آن از نظر احتمال انتقال ذرات اهمیت دارد. روند ازدست‌رفتن رطوبت و خشک‌شدن این پهنه همچنان ادامه دارد و این موضوع ضرورت پایش مستمر شرایط محیطی آن را نشان می‌دهد.
شهبازی با اشاره به تداوم مشکلات زیست‌محیطی پهنه صالحیه، یکی از مهمترین مسائل این منطقه را کانال زهکشی حدوداً ۴۰ کیلومتری دانست که در بخش‌های شمالی و شرقی صالحیه امتداد دارد و بخش قابل‌توجهی از رطوبت منطقه را تخلیه می‌کند و افزود: این کانال در گذشته با هدف توسعه اراضی کشاورزی احداث شده بود، اما در شرایط فعلی، وجود آن به یکی از عوامل تشدید خشکی منطقه تبدیل شده است؛ چراکه آب زیرزمینی را جمع‌آوری و زهکشی می‌کند و موجب پایین‌رفتن سطح آب زیرزمینی در پهنه صالحیه می‌شود.
شهبازی با توضیح سازوکار اثرگذاری این کانال بر وضعیت رطوبتی منطقه، خاطر نشان کرد: کانال با قرار دادن سطح تخلیه آب در تراز پایین‌تر، باعث می‌شود آب زیرزمینی به سمت آن حرکت کند و از محدوده پیرامونی خارج شود. در صورت نبود این کانال، آب زیرزمینی می‌تواند تحت تأثیر نیروهای هیدرولیکی در تراز بالاتری قرار گیرد و به سطح زمین نزدیک‌تر شود؛ در نتیجه، رطوبت خاک افزایش پیدا می‌کند.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با بیان اینکه تالاب صالحیه را نباید الزاما یک تالاب دائما آب‌دار یا دریاچه‌ای پرآب تصور کرد، توضیح داد: این منطقه بیشتر یک جلگه رسوبی سیلابی است که رودخانه نمکی «اشتهارد» در شکل‌گیری آن نقش داشته است. با این حال، ویژگی‌های زمین‌شناسی و شرایط تشکیل این پهنه باعث شده است که از برخی جهات، به بستر دریاچه‌های خشک شده شباهت داشته باشد.
وی با تاکید بر اینکه وجود آب و رطوبت در این پهنه در گذشته به کاهش انتشار گرد و غبار کمک می‌کرده است، اضافه کرد: همچنین، پوشش گیاهی طبیعی منطقه در تثبیت خاک و کاهش خیزش ذرات نقش داشته است، اما کاهش رطوبت و تخریب پوشش گیاهی می‌تواند شرایط را برای فعال‌شدن کانون‌های گرد و غبار فراهم کند. متأسفانه شرایط این منطقه طی سال‌های گذشته تغییر اساسی نکرده است و به نظر می‌رسد باید درباره این مسئله تصمیمی درست و سریع اتخاذ شود.
شهبازی با اشاره به تعدد کانون‌های گرد و غبار در کشور، اظهار کرد: تالاب هامون در منطقه زابل، یکی از کانون‌های مهم و خطرناک گرد و غبار برای ساکنان دشت سیستان است. در خوزستان نیز هم گرد و غبار ورودی از عراق و هم کانون‌های داخلی این استان اهمیت دارند. منطقه جازموریان در محدوده استان‌های کرمان و سیستان و بلوچستان نیز از دیگر پهنه‌های مهم مرتبط با گرد و غبار به شمار می‌رود. هر یک از این مناطق ویژگی‌های خاص خود را دارند، اما صالحیه از این نظر اهمیت ویژه‌ای دارد که در نزدیکی یک محور بزرگ جمعیتی، یعنی محدوده تهران، کرج و قزوین قرار گرفته است.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور ادامه داد: نزدیکی صالحیه به این محدوده جمعیتی که جمعیت بسیار زیادی را در خود جای داده است، اهمیت مدیریت این کانون را دوچندان می‌کند؛ چراکه فعال‌شدن گرد و غبار در این پهنه می‌تواند شمار زیادی از مردم را تحت تأثیر قرار دهد. اقدام برای افزایش رطوبت صالحیه می‌تواند به کاهش انتشار گرد و غبار و بهبود کیفیت هوا کمک کند. این موضوع به‌ویژه برای مراکز جمعیتی بزرگی که در پیرامون این پهنه قرار دارند، اهمیت دارد.
شهبازی با بیان اینکه نباید وضعیت کانون‌های گرد و غبار را صرفاً بر اساس بارندگی‌های مقطعی ارزیابی کرد، یادآور شد: ممکن است در برخی سال‌ها بارندگی رخ دهد و منطقه به‌طور موقت مرطوب شود، اما این شرایط به معنای حل‌شدن مسئله نیست. آنچه اهمیت دارد، انجام اقدامات پایدار و مؤثر برای کنترل عوامل ایجادکننده مخاطره است. زمانی که حلقه‌های مختلف یک برنامه به‌صورت هماهنگ اجرا نشوند، نمی‌توان انتظار داشت اقدامات پراکنده نتیجه مطلوبی داشته باشند. برای مثال، اگر پوشش گیاهی در منطقه کاشته شود، اما از سوی دیگر آب زیرزمینی از طریق کانال زهکشی تخلیه شود، نمی‌توان انتظار داشت پوشش گیاهی به‌طور پایدار باقی بماند. علاوه بر این، اگر پوشش گیاهی موجود نیز به دلایلی از جمله چرای دام و شتر تخریب شود، اثرگذاری اقدامات احیایی کاهش پیدا می‌کند. بنابراین، باید عوامل مؤثر بر وضعیت منطقه به‌صورت هم‌زمان و در قالب یک برنامه منسجم مدیریت شوند.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با تاکید بر ضرورت شناخت ویژگی‌های طبیعی کشور تاکید کرد: نکته‌ای که باید بر آن تاکید کنم، این است که ایران از نظر زمین‌شناسی و اقلیمی بسیار متنوع است و برای مدیریت صحیح سرزمین، باید سازوکارهای زمین‌شناسی، شرایط اقلیمی و آثار مداخلات انسانی در طبیعت را به‌درستی بشناسیم. هرچه شناخت ما از این عوامل بیشتر باشد، بهتر می‌توانیم از گسترش مخاطرات جلوگیری کنیم و اجازه ندهیم شرایط طبیعی و مداخلات نادرست انسانی، کیفیت زندگی مردم را کاهش دهد.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به اهمیت رعایت اصول مهندسی در ساخت‌وسازها، اظهار کرد: شناخت مخاطرات طبیعی باید در تصمیم‌گیری درباره محل ساخت‌وسازها مورد توجه قرار گیرد؛ باید بدانیم کجا می‌توان ساخت‌وساز انجام داد و کجا نباید وارد توسعه عمرانی شد. این شناخت در آمایش سرزمین و تصمیم‌سازی‌های کلان اهمیت دارد؛ چرا که زمانی که ارتباط میان مخاطرات مختلف را درک کنیم، می‌توانیم تصمیم‌های دقیق‌تری بگیریم و از ایجاد یا تشدید مشکلاتی مانند فرونشست زمین، گرد و غبار و سیلاب جلوگیری کنیم.
سیلاب واقعیت طبیعی ایران
شهبازی، پدیده «سیلاب» را یکی از واقعیت‌های طبیعی کشور معرفی کرد و یادآور شد: باید سیلاب را به‌عنوان واقعیتی در سرزمین ایران بپذیریم و به‌جای نادیده‌گرفتن آن، برای مدیریت پیامدهایش برنامه‌ریزی کنیم. حتی می‌توان با شناخت درست مناطق سیل‌گیر و مدیریت منابع آب، از بخشی از ظرفیت سیلاب‌ها برای کاهش برخی مخاطرات دیگر استفاده کرد. مدیریت صحیح آب و شناخت بهتر منابع آبی می‌تواند در کنترل مشکلاتی مانند فرونشست زمین و گرد و غبار نیز موثر باشد؛ البته این امر مستلزم شناخت دقیق شرایط هر منطقه و استفاده از راهکارهای متناسب با ویژگی‌های آن است.
وی بر ضرورت شناسایی و حفاظت از ذخایر راهبردی آب کشور تاکید و خاطر نشان کرد: در کنار شناخت مخاطرات طبیعی، باید ظرفیت‌های آبی کشور را نیز به‌درستی شناسایی کنیم و مراقب منابع و ذخایری باشیم که در تأمین آب کشور نقش مهمی دارند.
وی با اشاره به اهمیت سرچشمه‌های بختیاری و کوهرنگ، اظهار کرد: این مناطق از جمله ظرفیت‌های مهم در ارتباط با منابع آب کشور هستند و پایداری آنها اهمیت زیادی دارد؛ چراکه بخش مهمی از منابع آب کشور از چنین مناطق و سرچشمه‌هایی تغذیه می‌شود. باید مناطقی را که می‌توانند به‌عنوان ذخیره‌گاه‌های راهبردی آب مورد توجه قرار گیرند، شناسایی کنیم تا در سال‌هایی که یک منطقه با خشکسالی شدید مواجه می‌شود، بتوان از این ظرفیت‌ها برای تأمین منابع آبی استفاده کرد. شناسایی و حفاظت از ذخایر راهبردی آب می‌تواند به تامین آب مورد نیاز جامعه، دست‌کم برای عبور از دوره‌های بحرانی چندروزه یا چندماهه کمک کند. این موضوع مستلزم برنامه‌ریزی بلندمدت، شناخت ظرفیت‌های طبیعی و مدیریت اصولی منابع آب است.
شهبازی با اشاره به ضرورت توجه به منابع آب کارستی در مدیریت بحران آب، اظهار کرد: برخی مناطق کشور در حالی با چالش کم‌آبی مواجه می‌شوند که از ذخایر مناسبی از منابع آب کارستی برخوردار هستند. بخشی از این منابع نیز از کشور خارج می‌شود؛ هم در مناطق شمال شرق و هم در بخش‌های غربی کشور. البته نباید به دنبال دستکاری چرخه طبیعی آب در دو سوی مرزهای سیاسی باشیم، اما دست کم می‌توانیم با کشورهای همسایه روابط و همکاری‌های مناسبی برقرار کنیم تا اطلاعات دقیق‌تری درباره میزان آب خروجی از کشور و حجم آب ورودی از کشورهای همسایه در اختیار داشته باشیم.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با تأکید بر اهمیت دسترسی به اطلاعات دقیق درباره منابع آب، ادامه داد: شناخت این جریان‌های آبی و آگاهی از میزان آب ورودی و خروجی کشور می‌تواند در برنامه‌ریزی و مدیریت منابع آب بسیار مؤثر باشد.
وی با اشاره به ضرورت فراهم‌کردن امکان دسترسی گسترده به اطلاعات تخصصی، گفت: تلاش ما این است که اطلاعات و داده‌های تولیدشده به‌گونه‌ای ارائه شوند که پژوهشگران، استادان دانشگاه، استانداران، فرمانداران، شهرداران و حتی دهیاران نیز بتوانند در صورت علاقه‌مندی و نیاز، از آنها استفاده کنند. هدف اصلی این رویکرد، ارتقای دسترسی به اطلاعات و فراهم‌کردن زمینه استفاده از داده‌های تخصصی در سطوح مختلف تصمیم‌گیری و مدیریت کشور است.
انتهای پیام
