دکتر بابک فرخی - رئیس مرکز توسعه شبکه وزارت بهداشت در گفت‌وگو با ایسنا؛ با اشاره به اهمیت مکمل‌یاری در دوره‌های مختلف زندگی اظهار کرد: در طول زندگی، دوره‌هایی وجود دارد که از حساسیت ویژه‌ای برخوردارند و یکی از حساس‌ترین این دوره‌ها برای مادران، دوران بارداری است. در این دوره، نیازهای تغذیه‌ای خاصی وجود دارد و تأمین مواد مغذی لازم، نقش مهمی در سلامت مادر و رشد صحیح جنین ایفا می‌کند.
وی افزود: مادران باردار علاوه بر داشتن رژیم غذایی متعادل، باید در دوران بارداری از مکمل‌ها نیز استفاده کنند؛ چراکه با افزایش نیاز بدن به ویتامین‌ها و مواد معدنی در این دوره، دریافت کافی این مواد صرفا از طریق رژیم غذایی امکان‌پذیر نیست و لازم است مکمل‌ها نیز به برنامه تغذیه‌ای مادر اضافه شوند.
رئیس مرکز توسعه شبکه وزارت بهداشت با اشاره به مکمل‌های موثر در دوران بارداری گفت: از جمله این مکمل‌ها می‌توان به اسیدفولیک، آهن، کلسیم و ید اشاره کرد که تأثیر زیادی بر سلامت بارداری دارند. کمبود این مواد ممکن است به مشکلاتی از جمله کم‌خونی، نقص‌های مادرزادی، ضعف سیستم ایمنی و رشد ناکافی جنین منجر شود.
ضرورت مکمل‌یاری در کودکان و شیرخواران
فرخی با بیان اینکه مکمل‌یاری در کودکان نیز اهمیت دارد، افزود: در کودکان، به‌ویژه کودکان زیر دو سال، ممکن است با کمبود ریزمغذی‌ها، به‌خصوص آهن و ویتامین AD و برخی مشکلات تغذیه‌ای مواجه شویم. کمبود این مواد می‌تواند به اختلال در رشد، کاهش بهره هوشی و کاهش توانمندی‌های ذهنی و جسمی کودکان منجر شود.
وی با تأکید بر اهمیت مصرف مکمل «آهن» در دوران شیرخوارگی ادامه داد: دریافت آهن به میزان کمتر از نیاز کودک می‌تواند باعث کم‌خونی فقر آهن و بروز اختلالات دیگری در دوران شیرخوارگی شود.
رئیس مرکز توسعه شبکه وزارت بهداشت افزود: مصرف قطره آ.د یا مولتی‌ویتامین نیز در قالب برنامه مکمل‌یاری، در دوره‌هایی از زندگی شیرخوار می‌تواند مؤثر باشد و بر اساس دستورالعمل‌ها و پروتکل‌های موجود، مصرف این مکمل‌ها توصیه می‌شود.
مکمل‌یاری آهن و ویتامین D در مدارس
فرخی با اشاره به برنامه‌های مکمل‌یاری در سنین مدرسه اظهار کرد: در میان دانش‌آموزان، به‌ویژه دختران ۱۲ تا ۱۸ سال، برنامه آهن‌یاری و مصرف مکمل آهن در دستور کار قرار دارد. همچنین مکمل ویتامین D برای نوجوانان دختر و پسر در دستورالعمل‌ها و پروتکل‌های وزارت بهداشت پیش‌بینی شده است.
وی ادامه داد: در سنین بالاتر، یعنی در گروه‌های جوان، میانسال و سالمند نیز برخی مکمل‌ها، از جمله مکمل‌های کلسیم، اهمیت دارند. در سالمندان، موضوع تراکم استخوان و توجه به وضعیت استخوان‌ها نیز مطرح است و مصرف مکمل‌های کلسیم دی بر اساس نیاز و دستورالعمل‌های مربوط توصیه می‌شود.
اختصاص ۲ همت اعتبار برای تأمین متمرکز مکمل‌ها
رئیس مرکز توسعه شبکه وزارت بهداشت با اشاره به شرایط اقتصادی، تحریم‌ها و هزینه‌های تأمین دارو و مکمل‌ها گفت: با توجه به این شرایط، در برنامه پزشکی خانواده در حوزه روستایی، شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر و جمعیت عشایری، در قالب تفاهم‌نامه مشترکی که با سازمان بیمه سلامت داشتیم، امسال تصمیم گرفتیم تأمین و توزیع مکمل‌ها را به‌صورت متمرکز و از طریق سازمان بیمه سلامت انجام دهیم.
وی افزود: برای این برنامه، مبلغی حدود ۲ همت در نظر گرفته‌ایم تا مکمل‌های مورد نیاز گروه‌های هدف در جمعیت یادشده تأمین شود. برای گروه‌های مختلف نیز پوشش‌های متفاوتی محاسبه کرده‌ایم و در برآورد اولیه، تأمین مکمل‌ها در قالب پوشش‌های سه‌ماهه برای گروه‌های هدف در نظر گرفته شده است.
فرخی با اشاره به سازوکار تأمین منابع این برنامه اظهار کرد: منابع از طریق وزارت بهداشت به سازمان بیمه سلامت منتقل می‌شود؛ چراکه از نظر قانونی نیز ملزم هستیم برای تأمین این مکمل‌ها، سازوکار بیمه‌ای داشته باشیم. منابع این برنامه از محل یک درصد مالیات بر ارزش افزوده تأمین می‌شود.
وی ادامه داد: مکمل‌های مشخصی برای گروه‌های سنی مختلف تعیین شده و به سازمان بیمه سلامت اعلام کرده‌ایم که چه مکمل‌هایی باید برای چه گروه‌های سنی تأمین شود. مرحله نخست این برنامه نیز توسط سازمان بیمه سلامت آغاز شده است.
آغاز توزیع مکمل‌ها با اولویت مناطق محروم جنوب کشور
رئیس مرکز توسعه شبکه وزارت بهداشت با اشاره به اولویت‌بندی مناطق تحت پوشش گفت: با توجه به میزان محرومیت در نقاط مختلف کشور، در مرحله نخست ۱۰ دانشگاه علوم پزشکی در مناطق جنوبی و محروم کشور را در اولویت قرار دادیم. از جمله این مناطق می‌توان به هرمزگان، سیستان و بلوچستان، خوزستان و بوشهر اشاره کرد.
وی افزود: این مناطق به‌ویژه استان‌های هرمزگان و سیستان و بلوچستان، درگیر شرایط و پیامدهای جنگ نیز بوده‌اند؛ بنابراین در مرحله نخست، این دانشگاه‌ها به‌صورت ویژه در نظر گرفته شدند و توزیع مکمل‌ها با همکاری سازمان بیمه سلامت میان آن‌ها انجام شده است.
فرخی با تأکید بر ادامه‌دار بودن این برنامه تصریح کرد: در مراحل بعدی نیز بر اساس گروه‌های هدف هر دانشگاه، نیازها برآورد می‌شود و تلاش می‌کنیم در هر مرحله سه‌ماهه، مکمل‌های مورد نیاز این گروه‌ها را تأمین کنیم. مرحله نخست بر دانشگاه‌های جنوب کشور متمرکز بود و پس از آن، دانشگاه‌های دیگر نیز تحت پوشش قرار می‌گیرند. در مجموع، هر ۶۴ دانشگاه علوم پزشکی برای پوشش مناطق روستایی، عشایری و شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر در این برنامه در نظر گرفته شده‌اند. جمعیت این مناطق نزدیک به ۳۰ میلیون نفر از جمعیت کشور را شامل می‌شود.
رئیس مرکز توسعه شبکه وزارت بهداشت خاطرنشان کرد: با همکاری سازمان برنامه و بودجه، سازمان بیمه سلامت، وزارت بهداشت، معاونت توسعه و سایر بخش‌های مرتبط، توانستیم این برنامه را آغاز کنیم. بخش اصلی کار فنی نیز توسط معاونت بهداشت انجام شده است و خوشبختانه مرحله نخست برنامه به جریان افتاده است.
تداوم برنامه تا پایان سال و توزیع مکمل‌ها بر اساس میزان مصرف
فرخی با اشاره به برنامه وزارت بهداشت برای ادامه تأمین مکمل‌ها تا پایان سال گفت: این برنامه ادامه‌دار خواهد بود و امیدواریم تا پایان سال بتوانیم مکمل‌های مورد نیاز گروه‌های سنی مختلف، از جمله مادران باردار، شیرخواران، نوجوانان در مدارس و سالمندان را تأمین و توزیع کنیم. توزیع مراحل بعدی بر اساس میزان مصرف و اطلاعات ثبت‌شده در سامانه سطح یک انجام خواهد شد. در مرحله نخست، نیاز پایه برآورد شده و مکمل‌ها بر اساس این نیاز در اختیار گروه‌های هدف قرار می‌گیرند.
وی افزود: پس از آن، میزان مصرف مکمل‌ها در سامانه ثبت می‌شود و توزیع مرحله بعد بر اساس مصرف ثبت‌شده انجام خواهد شد. به این ترتیب، مکمل‌ها باید به گروه هدف برسند و به‌محض تحویل و ثبت اطلاعات در سامانه، توزیع بعدی بر اساس میزان مصرف انجام می‌شود.
جلوگیری از انحراف منابع و تبدیل اعتبار به محصول قابل استفاده
رئیس مرکز توسعه شبکه وزارت بهداشت در پاسخ به این پرسش که چرا تأمین مکمل‌ها به‌صورت متمرکز و از طریق سازمان بیمه سلامت انجام می‌شود، گفت: در سال‌های گذشته، اعتبار این برنامه به دانشگاه‌های علوم پزشکی اختصاص پیدا می‌کرد. نمی‌توان گفت که این منابع به‌طور کامل محقق نمی‌شد، اما دانشگاه‌ها با چالش‌ها و مشکلات زیادی، به‌ویژه در زمینه مسائل پرسنلی و پرداخت حقوق کارکنان، مواجه بودند و به‌طور طبیعی، هزینه‌های پرسنلی در اولویت قرار می‌گرفت.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی ممکن بود برخی از بسته‌های خدماتی ما به‌طور صددرصد محقق نشوند. برای اینکه از این ردیف اعتباری صیانت کنیم، منابع را به محصول تبدیل کنیم و محصول به گروه‌های مورد نیاز برسد، تصمیم گرفتیم تأمین مکمل‌ها را به‌صورت متمرکز و از طریق سازمان بیمه سلامت انجام دهیم. از طرف دیگر، قانون نیز ما را به این سازوکار مکلف کرده بود.
وی افزود: هدف این است که مکمل‌ها به محروم‌ترین نقاط کشور و گروه‌هایی برسند که واقعا به آن‌ها نیاز دارند. در شرایطی که هزینه تأمین مواد غذایی، از جمله منابع پروتئینی، بسیار افزایش پیدا کرده است، تلاش می‌کنیم مکمل‌های مورد نیاز این گروه‌ها را به دست‌شان برسانیم.
رئیس مرکز توسعه شبکه وزارت بهداشت با تأکید بر اهمیت حمایت از مادران باردار گفت: با توجه به اینکه موضوع جمعیت و فرزندآوری از اولویت‌های ماست، تلاش می‌کنیم مادران باردار دغدغه تأمین هزینه مکمل‌های مورد نیاز خود را نداشته باشند و این مکمل‌ها به‌صورت رایگان در اختیار گروه‌های هدف قرار گیرد.
نقش سازمان بیمه سلامت در تامین و توزیع مکمل‌ها
فرخی در پاسخ به این پرسش که متولی تأمین مکمل‌ها کدام نهاد است، توضیح داد: منابع این برنامه از طریق سازمان برنامه و بودجه و در قالب یک درصد مالیات بر ارزش افزوده تامین می‌شود و سازمان بیمه سلامت نقش واسطه اجرایی و سازوکار بیمه‌ای را بر عهده گرفته است تا منابع به محصول تبدیل شود.
وی ادامه داد: وزارت بهداشت نیز نقش نظارتی خود را بر عهده دارد تا مکمل‌ها به مصرف‌کننده نهایی برسند. هدف این است که نقش واسطه‌ها در این فرایند تا حد امکان کاهش پیدا کند؛ زیرا هرچه واسطه‌های بیشتری در مسیر توزیع منابع و محصول وجود داشته باشند، احتمال اینکه محصول به هدف مورد نظر نرسد افزایش می‌یابد. با این شیوه می‌توانیم امیدوار باشیم که منابع اختصاص‌یافته به محصول مورد نیاز تبدیل شود و همان چیزی که قانون برای آن پیش‌بینی کرده است، به دست مصرف‌کننده نهایی برسد.
تأمین مکمل آهن برای دختران ۱۲ تا ۱۸ سال
فرخی در پاسخ به پرسشی درباره نحوه اجرای برنامه مکمل‌یاری دانش‌آموزان هم‌زمان با آغاز سال تحصیلی گفت: در دانش‌آموزان دختر ۱۲ تا ۱۸ سال، برنامه مکمل‌یاری آهن اجرا می‌شود. با توجه به رشد فیزیولوژیک دختران در این سنین، نیاز آن‌ها به آهن افزایش پیدا می‌کند و مکمل‌های مورد نیاز بر اساس دستورالعمل‌های مشخص‌شده برای این گروه سنی فراهم می‌شود.
وی افزود: مکمل مورد استفاده در این برنامه، فرفولیک است و این مکمل از طریق مدارس در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرد. مکمل‌ها در واحدهای ارائه‌دهنده خدمات، از جمله خانه‌های بهداشت و پایگاه‌های سلامت، آماده می‌شوند تا در اختیار گروه هدف قرار گیرند.
فرخی ادامه داد: برای دختران ۱۲ تا ۱۸ سال، قرص آهن در نظر گرفته شده و برای همین گروه سنی، شامل دختران و پسران، مکمل ویتامین D نیز پیش‌بینی شده است؛ چراکه این گروه سنی به ویتامین D نیز نیاز دارد. در مجموع قرص آهن هفته‌ای یک عدد و به مدت 4 ماه (به عبارتی 16 هفته) و مکمل ویتامین D نیز ماهانه یک عدد 50هزار واحدی دریافت می‌کنند.
مبنای علمی برنامه‌های مکمل‌یاری
رئیس مرکز توسعه شبکه وزارت بهداشت در پاسخ به پرسشی درباره شواهد علمی اثربخشی مکمل‌ها اظهار کرد: برای این برنامه‌ها مطالعات علمی، مستندات پزشکی و اسناد بین‌المللی وجود دارد. همچنین بسته خدمات سلامت وزارت بهداشت، یعنی بسته خدمات جامع سلامت، بر اساس همین مستندات علمی تدوین شده است. در همین راستا نیاز گروه‌های سنی مختلف به مکمل‌ها بر اساس مستندات علمی مشخص می‌شود. این مکمل‌ها در رشد افراد و پیشگیری از برخی اختلالات نقش دارند و برنامه‌های مکمل‌یاری نیز بر همین مبنا طراحی شده‌اند.
فرخی با اشاره به اهمیت مصرف مکمل‌ها در دوران بارداری گفت: همان‌طور که اشاره کردم، اگر مادر باردار مکمل‌های مورد نیاز را دریافت نکند، ممکن است رژیم غذایی به‌تنهایی نتواند نیاز افزایش‌یافته بدن را جبران کند. در چنین شرایطی، احتمال بروز مشکلاتی مانند کم‌خونی، ضعف سیستم ایمنی و رشد ناکافی جنین وجود دارد. به همین دلیل، مکمل‌ها را به‌صورت رایگان در اختیار گروه‌های هدف قرار می‌دهیم تا دغدغه‌ای از نظر تامین هزینه‌های آن‌ها برای این افراد ایجاد نشود.
ضرورت اطلاع‌رسانی درباره برنامه مکمل‌یاری
فرخی با تاکید بر اهمیت اطلاع‌رسانی درباره این طرح گفت: لازم است اطلاع‌رسانی مناسبی انجام شود تا افراد از وجود این خدمات آگاه شوند. همچنین باید مکمل‌ها به‌موقع تأمین شوند تا گروه‌های هدف بتوانند از خدمات پیش‌بینی‌شده استفاده کنند.
انتهای پیام
