سید عبدالکریم سجادی در گفت‌وگو با ایسنا درباره وضعیت فناوری نانو در کشور، اظهار کرد: زمینه فناوری نانو از قرن بیستم در دنیا وجود داشته است، اما در قرن ۲۱ و از اوایل دهه ۲۰۰۰، بشر شاهد رشد و بلوغ این فناوری بوده است. فناوری نانو می‌تواند دستاوردهای بسیار خوبی برای جهان در حوزه‌های مختلف، به ویژه صنعت و پزشکی، به همراه داشته باشد؛ فناوری نانو در این دو حوزه تأثیرگذار بوده و همچنان ظرفیت ارتقا دارد؛ این شرایط به گونه‌ای است که شاید بتوان تا سال‌ها و دهه‌های آینده نیز از پیشرفت فناوری نانو در این دو حوزه سخن گفت و انتظار داشت نیازهای فناورانه جامعه از طریق آن برطرف شود.
وی ادامه داد: با آغاز رشد و بلوغ فناوری نانو در جهان، در ایران نیز اقداماتی برای توسعه این فناوری آغاز شد. یکی از برنامه‌های مؤثری و به‌موقع در حوزه فناوری نانو که کشور اجرا شد، تشکیل ستاد توسعه فناوری نانو زیر نظر معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری در اوایل دهه ۱۳۸۰ بود. در آن زمان، ایران هنوز فاصله زیادی با تحولات جهانی در حوزه فناوری نانو نداشت و توانست در زمینه فناوری نانو به تسلط مناسبی دست پیدا کند.
زیرساخت‌های پژوهشی، زمینه‌ساز رشد فناوری نانو در ایران
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نقش زیرساخت‌های پژوهشی در توسعه فناوری نانو، بیان کرد: ستاد توسعه فناوری نانو با همکاری دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی توانست زیرساخت‌های مورد نیاز حوزه فناوری نانو را فراهم کند که از جمله این اقدامات، راه‌اندازی آزمایشگاه‌های مجهز با همکاری معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و وزارت علوم در دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌ها بود. همچنین با ایجاد شبکه‌های آزمایشگاهی مورد نیاز محققان، امکان دسترسی پژوهشگران در نقاط مختلف کشور به خدمات آزمایشگاهی دانشگاه‌ها و شهرهای دیگر و حتی شرکت‌های دانش‌بنیان فراهم شد.
سجادی افزود: ستاد توسعه فناوری نانو با همکاری دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی توانست زیرساخت‌های لازم برای توسعه این فناوری را فراهم کند. از جمله این اقدامات، راه‌اندازی آزمایشگاه‌های مناسب با همکاری این معاونت و وزارت علوم در دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌ها بود. همچنین شبکه‌های آزمایشگاهی مورد نیاز محققان این حوزه ایجاد شد؛ به گونه‌ای که پژوهشگران در هر نقطه از ایران می‌توانستند خدمات آزمایشگاهی مورد نیاز خود را از دانشگاه‌ها و مراکز مستقر در شهرهای دیگر و حتی سایر شرکت‌های دانش‌بنیان تأمین کنند.
وی با اشاره به تأثیر حمایت‌ها و توسعه زیرساخت‌ها بر رشد فناوری نانو در کشور، تصریح کرد: حمایت‌ها، توسعه زیرساخت‌ها و همچنین برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری‌های انجام‌شده در آن دوره، موجب رشد قابل توجه کشور در حوزه فناوری نانو شد. برای نمونه، در اوایل دهه ۱۳۸۰، رتبه ایران از نظر تعداد مقالات منتشرشده در این حوزه و جایگاه جهانی، حدود ۵۷ یا ۵۸ بود؛ اما در سال‌های بعد ایران توانست جایگاه خود را ارتقا داد.
وی ادامه داد: در بازه سال‌های ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۰ و همچنین از سال ۱۴۰۰ الی ۱۴۰۵، ایران توانست در رتبه‌های چهارم تا ششم قرار بگیرد. این جایگاه در برخی سال‌ها دارای نوسان و تغییر بوده است مانند رتبه چهارم و در برخی سال‌ها رتبه پنجم یا ششم، اما همچنان در همین محدوده قرار دارد. این وضعیت با جایگاه ایران در سال‌های ۵۷ یا ۵۸ ایران در اوایل دهه ۱۳۸۰، پیش از تشکیل ستاد توسعه فناوری نانو و فراهم شدن حمایت‌ها و زیرساخت‌های مورد نیاز، تفاوت قابل توجهی دارد. این حمایت‌ها، توسعه زیرساخت‌ها و همچنین برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری‌هایی که در آن دوره انجام شد، موجب رشد قابل توجه کشور در حوزه فناوری نانو شد.
از نانودارو تا محصولات صنعتی؛ کاربرد و استفاده فناوری نانو در زندگی روزمره
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به وضعیت تبدیل پژوهش‌ها و تحقیقات گسترده در حوزه نانو به کاربردهای قابل استفاده در صنعت و زندگی روزمره مردم، عنوان کرد: یکی از مهم‌ترین کاربردهای فناوری نانو، نانوداروها است که می‌توانند در زندگی مردم نقش ایفا کنند؛ برای نمونه، تشخیص بیماری‌هایی مانند سرطان با کمک نانوداروها می‌تواند مستقیماً بر زندگی و سلامت مردم و همچنین تشخیص به‌موقع و درمان بیماری خطرناکی مانند سرطان تأثیر بگذارد. این کاربرد با کمک فناوری نانو تا حدودی محقق شده است و امکان پیشرفت بیشتر آن نیز وجود دارد.
سجادی به ظرفیت‌های موجود در کشور در زمینه فناوری نانو اشاره کرد و ادامه داد: این فناوری در زمینه کاتالیست‌ها نیز می‌تواند تأثیرگذار باشد. کاتالیست‌ها در صنایع مختلف، از جمله پتروشیمی، گاز و پالایشگاه‌ها، مورد استفاده قرار می‌گیرند و فناوری نانو می‌تواند کیفیت آن‌ها را افزایش دهد. کاتالیست‌های نانوساختار امروزه از مواد پیشرفته و پرکاربرد در صنایع مختلف به شمار می‌روند.
وی با اشاره به دیگر کاربردهای فناوری نانو اضافه کرد: پوشش‌هایی که روی قطعات مختلف توربین‌های گازی اعمال می‌شوند و حتی پوشش‌های مورد استفاده در صنایعی که در دمای محیط فعالیت می‌کنند، از دیگر کاربردهای فناوری نانو است. پوشش‌های آب‌گریز، رنگ‌های نانویی و پاک‌کننده‌های نانویی نیز از جمله محصولاتی هستند که با استفاده از فناوری نانو تولید می‌شوند و به صورت مستقیم یا غیرمستقیم می‌توانند در زندگی مردم نقش داشته باشند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد یادآور شد: این موارد بخشی از ظرفیت‌های موجود در زمینه فناوری نانو است و در آینده نیز می‌توان کاربردهای دیگری برای فناوری نانو تعریف کرد. فعالیت‌های کنونی در حوزه فناوری نانو در جنبه‌های مختلف رشته‌های گوناگون انجام می‌شود؛ لازم به ذکر است اغلب از این فناوری در زمینه های پزشکی و مهندسی استفاده می‌شود به ویژه در حوزه مواد پیشرفته، از فناوری نانو برای سنتز و تولید مواد و بهینه‌سازی خواص آن‌ها استفاده می‌شود که نانو داروها یکی از کاربردهای این فناوری است.
سجادی با اشاره به کاربرد فناوری نانو در تجهیزات پزشکی اظهار کرد: لازم به ذکر است فناوری نانو در ساخت تجهیزات پزشکی و ایمپلنت‌های مورد استفاده در بدن نیز کاربرد دارد؛ همچنین این عامل می‌تواند کمک کند تا پوشش‌های سطحی که روی ایمپلنت‌ها استفاده کرد طول عمر آن‌ها در بدن انسان افزایش یابد. همه این موارد از جمله کاربردهای مختلف فناوری نانو به شمار می‌روند.
فرسودگی تجهیزات آزمایشگاهی؛ مانعی برای توسعه فناوری نانو
وی در رابطه با نقش فناوری نانو در حل مسائل و چالش‌های کشور تصریح کرد: در کشور در نیروی انسانی متخصص و افرادی که در حوزه فناوری نانو فعالیت می‌کنند، با مشکل جدی مواجه نیستیم؛ استادان برجسته‌ای در رشته‌های فیزیک، شیمی، مهندسی مواد، مکانیک و حوزه‌های مرتبط در این زمینه فعالیت می‌کنند یا همچنین در حوزه پزشکی، متخصصانی داریم که در زمینه نانوداروها فعالیت می‌کنند.
سجادی ادامه داد: ممکن است مواد اولیه مورد نیاز این متخصصان با کمک یک شیمی‌دان، فیزیک‌دان یا مهندس مواد تأمین شود، اما استفاده از این مواد در حوزه پزشکی به دانش تخصصی نیاز دارد و چنین متخصصانی در کشور به تعداد قابل‌توجهی حضور دارند و از توانمندی بالایی برخوردارند. انتشار مقالات متعدد در این حوزه طی سال‌های گذشته نیز نشان‌دهنده توانمندی‌های علمی آنان است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به جایگاه ایران در رتبه‌بندی‌های علمی حوزه فناوری نانو، ادامه داد: ارتقای جایگاه کشور از رتبه ۵۷ یا ۵۸ در اوایل دهه ۱۳۸۰ به رتبه‌های چهارم تا ششم در سال‌های بعد، بر اساس سه معیار کیفیت مقالات منتشرشده در نشریات بین‌المللی، کمیت مقالات و تعداد اختراعات ثبت‌شده ارزیابی شده است. این جایگاه بیانگر توانمندی متخصصان کشور در دستیابی به کشفیات، ثبت اختراعات و تولید محصولات در این حوزه است.
سجادی با اشاره به چالش‌های موجود در عرصه فناوری نانو بیان کرد: علاوه بر نیروی انسانی متخصص، به زیرساخت‌های مناسب نیز نیاز داریم. زیرساخت‌هایی که در دهه‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ تا حدودی فراهم شدند و آزمایشگاه‌های دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و تحقیقاتی کشور بر پایه آن‌ها تجهیز و راه‌اندازی شدند، اکنون تا حدودی فرسوده و قدیمی شده است؛ به این دلیلی لازم است سرمایه‌گذاری‌های جدیدی صورت گیرد و دستگاه‌های جدیدتر، بهتر، دقیق‌تر و بروزتر خریداری یا در داخل کشور ساخته شوند و مورد استفاده قرار گیرند.
وی افزود: جنگ و تحریم قطعاً بر روند توسعه فناوری نانو و فعالیت‌های پژوهشی این حوزه تأثیر می‌گذارند؛ با این وجود، مسئولان باید راهکارهایی برای جبران فرسودگی و قدیمی شدن تجهیزات پیدا کنند تا تجهیزات آزمایشگاه‌های کشور به‌روز شوند. همچنین حمایت‌هایی که پیش‌تر از محققان انجام می‌شد، از جمله تأمین هزینه‌های پروژه‌ها و پرداخت پاداش به پژوهشگران این حوزه، باید توسعه یابد تا جوانان به ورود و فعالیت در این فناوری تشویق شوند.
یک عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نقش حمایت‌های مالی و ایجاد انگیزه در توسعه فناوری نانو خاطرنشان کرد: حمایت‌هایی که در دهه ۱۳۸۰ از محققان انجام شد، تأثیر بسزایی در گسترش فناوری نانو در ایران داشت. در آن دوره، سرمایه‌گذاری مناسبی برای حمایت از پژوهشگران، تکمیل زیرساخت‌ها و پرداخت پاداش با هدف ایجاد انگیزه در محققان صورت گرفت که نتایج مؤثری به همراه داشت.
سجادی ادامه داد: همچنین شرکت‌های دانش‌بنیانی که با همکاری جوانان متخصص در این زمینه شکل می‌گرفتند، زمینه تبدیل دانش به محصول را فراهم می‌کردند. این شرکت‌ها باید بیش از گذشته مورد حمایت قرار گیرند؛ به خصوص در شرایط اقتصادی کنونی که فعالیت آن‌ها به حمایت و سرمایه‌گذاری مالی بیشتری نیاز دارد.
وی با اشاره به احتمال رکود در فعالیت‌های مرتبط با فناوری نانو ادامه داد: این شرایط از جمله چالش‌های پیش روی توسعه فناوری نانو است و ممکن است در یکی دو سال آینده به رکود یا افت در این زمینه منجر شود؛ زیرا فعالیت‌های پژوهشی و فناورانه به شدت از شرایط اقتصادی، سیاسی، امنیتی و جنگ تأثیر می‌پذیرند. این عوامل همچنین می‌توانند بر تأمین مواد اولیه و ارتباط فناوران کشور با متخصصان خارج از کشور اثر بگذارند. این موارد از جمله چالش‌هایی هستند که ممکن است اکنون یا حتی در یکی دو سال آینده با آن‌ها روبه‌رو شویم. البته سیاست‌گذاران و مسئولان نیز باید برای مقابله با این چالش‌ها برنامه‌ریزی کنند که قطعا این سیاست‌گذاران و مسئولد برای این مقاله و رسیدگی به این چالش به فکر برنامه‌ریزی هستند.
توسعه فناوری نانو در گرو سفارش صنایع و استفاده از محصولات دانش‌بنیان
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد درباره تأثیر تحریم‌ها و محدودیت‌های اقتصادی بر فعالیت‌های فناورانه گفت: محدودیت‌ها و تحریم‌ها می‌توانند رفت‌وآمد و ارتباط متخصصان کشور با خارج از کشور را کاهش دهند و ارتباط شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی با مجموعه‌های خارجی را محدود کنند. همچنین ممکن است بر سفارش‌های خارجی برای محصولات شرکت‌ها، مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌های کشور تأثیر بگذارند. از سوی دیگر، محدودیت‌های اقتصادی می‌توانند میزان حمایت از فناوران را کاهش دهند یا تأمین منابع مالی مورد نیاز دولت برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های آزمایشگاهی را با مشکل مواجه کنند.
سجادی ادامه داد: این موارد از جمله چالش‌هایی هستند که ممکن است که اکنون یا حتی در یکی دو سال آینده در کشور با آن‌ها روبه‌رو خواهیم شد؛ لازم به ذکر است سیاست‌گذاران و مسئولان نیز باید برای مقابله با این چالش‌ها برنامه‌ریزی کنند که حتما برنامه‌ریزی برای مقابله و پیگیری از این چالش‌ها، برنامه دارند.
وی در رابطه با به‌کارگیری فناوری نانو در حل مسائل کشور و هدایت این فناوری به سمت زندگی واقعی مردم گفت: یک محقق برای اینکه بتواند فعالیت مؤثری داشته باشد، علاوه بر مواردی که به آن‌ها اشاره شد، به سفارش نیز نیاز دارد؛ به این معنا که باید خریداری برای محصول او وجود داشته باشد. اگر یک شرکت دانش‌بنیان حتی بهترین مواد را با استفاده از بهترین فناوری تولید کند، اما مشتری نداشته باشد، پس از مدتی دچار رکود خواهد شد.
این عضو هئیت علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: صنایع و مجموعه‌هایی که مصرف‌کننده محصولات این شرکت‌ها هستند، برای مثال مجموعه‌های فعال در حوزه پزشکی، باید بیش از گذشته وارد میدان شوند؛ به‌ویژه در شرایط اقتصادی کنونی که ممکن است وضعیت کشور چندان مطلوب نباشد. استقبال صنایع از فناوری نانو می‌تواند به ارتقای محصولات آن‌ها و رونق بازار کمک کند. شرکت‌های دانش‌بنیان در انتظار بازاری هستند که در آن برای محصولاتشان سفارش وجود داشته باشد و صنایع می‌توانند در شکل‌گیری چنین بازاری نقش مؤثری ایفا کنند.
سجادی با بیان چند توصیه و اولویت برای به‌کارگیری فناوری نانو در حل مسائل کشور و ضرورت هدایت این فناوری به سمت زندگی واقعی مردم گفت: یک محقق برای اینکه بتواند فعالیت مؤثری داشته باشد، علاوه بر مواردی که به آن‌ها اشاره کردم، به سفارش نیاز دارد؛ به این معنا که باید خریداری برای محصول او وجود داشته باشد. اگر یک شرکت دانش‌بنیان حتی بهترین مواد را با استفاده از بهترین فناوری تولید کند، اما مشتری نداشته باشد، پس از مدتی دچار رکود خواهد شد.
وی ادامه: مشتری این شرکت‌ها، صنایع و مجموعه‌هایی هستند که برای مثال در حوزه پزشکی فعالیت می‌کنند و مصرف‌کننده این محصولات به شمار می‌روند. این صنایع و مجموعه‌ها باید بیش از گذشته وارد میدان شوند؛ به‌ویژه در شرایط اقتصادی کنونی که ممکن است وضعیت کشور از نظر اقتصادی چندان مطلوب نباشد. استقبال صنایع از فناوری‌های نانو می‌تواند به ارتقای محصولات آن‌ها کمک کند و بازار را به رونق برساند. شرکت‌های دانش‌بنیان در انتظار بازاری هستند که در آن برای محصولاتشان سفارش وجود داشته باشد و صنایع می‌توانند در شکل‌گیری چنین بازاری نقش مؤثری ایفا کنند.
این عضو هئیت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به ضرورت تقویت ارتباط صنعت و دانشگاه تصریح کرد: ارتباط صنعت و دانشگاه نباید تنها به حوزه توسعه فناوری محدود شود، بلکه باید خرید دانش فنی را نیز در بر بگیرد. صنایع نباید صرفاً از شکل‌گیری یک فناوری حمایت کنند، بلکه باید محصولات تولیدشده در دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان را نیز خریداری کنند، به کار بگیرند و از آن‌ها برای ارتقای محصولات خود بهره ببرند. افزایش کیفیت محصولات از این طریق می‌تواند چرخه تولید و مصرف مواد را به جریان بیندازد و فعال کند. صنایع با استفاده از فناوری نانو می‌توانند محصولاتی با کیفیت بالاتر تولید کنند.
سجادی خاطرنشان کرد: استفاده از فناوری نانو می‌تواند عمر محصولات را افزایش دهد، استهلاک محصولات را کاهش دهد و کارایی بیشتری برای آن‌ها فراهم کند. صنایع نباید تنها به محصولاتی که اکنون تولید می‌کنند و شاید در بازار رقیبی نیز ندارند و به فروش می‌رسند، اکتفا کنند؛ بلکه باید به فکر ارتقای محصولات خود باشند و در این مسیر نیز می‌توانند از شرکت‌هایی که در زمینه فناوری نانو فعالیت می‌کنند، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی فعال در این حوزه انتظار داشته باشند که برای ارتقای محصولات آن‌ها اقدام کنند و این خواسته را به طور مشخص با این مجموعه‌ها در میان بگذارند.
وی درباره شرایط افزایش مشارکت افراد در نمایشگاه، بعنوان کرد: در چنین شرایطی محققانی که در این زمینه فعالیت می‌کنند، برای توسعه و تولید محصولات ساخت نانو انگیزه دارند و در انتظار چنین تقاضاهایی هستند؛ بنابراین، سفارش صنایع می‌تواند زمینه فعالیت بیشتر آن‌ها را نیز فراهم کند.
انتهای پیام
