سمانه صومعلو در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به تفاوت‌های کودکی امروز با نسل‌های گذشته، اظهار کرد: کودکی امروز بیش از هر چیز از نظر محیط رشد با کودکی نسل‌های گذشته متفاوت شده است، کودکان امروز علاوه بر دنیای واقعی، از سال‌های ابتدایی زندگی با دنیای دیجیتال مواجه هستند؛ دنیایی که بازی، آموزش، سرگرمی و ارتباط با دیگران در آن از طریق صفحات نمایش و گوشی‌های همراه اتفاق می‌افتد.

روانشناس و پژوهشگر حوزه سلامت روان افزود: در گذشته بخش قابل توجهی از تجربیاتی که کودکان به دست می‌آوردند، از طریق بازی‌های فیزیکی و گروهی، ارتباط با همسالان، حضور در فضای باز و تعامل با اعضای خانواده شکل می‌گرفت، کودکان از همین تجربه‌های واقعی، مهارت‌هایی مانند صبوری، همدلی، تحمل شکست و ناکامی و نحوه گفت‌وگو با کوچک‌ترها، بزرگ‌ترها و همسالان خود را یاد می‌گرفتند و امروز بخشی از این تجربه‌ها در کنار فناوری شکل می‌گیرد.

صومعلو تصریح کرد: نمی‌توان ذات فناوری و تلفن همراه را مثبت یا منفی دانست؛ زیرا فناوری فرصت‌هایی برای یادگیری و خلاقیت فراهم می‌کند، اما زمانی می‌تواند مسئله‌ساز شود که جای تجربه‌های مهم دوران کودکی را بگیرد، بنابراین بهتر است به جای اینکه صرفا بگوییم کودک چند ساعت از موبایل استفاده کند، بپرسیم موبایل چه جایگاهی در زندگی او پیدا کرده و آیا استفاده از آن باعث شده است کودک فرصت‌های مهمی را از دست بدهد یا خیر.

وی ادامه داد: سن کودک، محتوایی که دریافت می‌کند، هدف استفاده، نحوه استفاده و میزان همراهی والدین در استفاده از گوشی‌های همراه اهمیت زیادی دارد. ممکن است دو کودک هر دو زمان زیادی از موبایل استفاده کنند، اما تجربه و پیامدهای متفاوتی داشته باشند و در نهایت مسئله؛ حذف فناوری از زندگی کودک نیست، بلکه فناوری باید در کنار تجربه‌های کودکی قرار بگیرد و جایگزین فعالیت‌های دوران کودکی نشود.

نباید کودکان را از دنیای دیجیتال محروم کرد

این روان‌شناس درباره تأثیر استفاده مداوم کودکان از موبایل و شبکه‌های اجتماعی بر روابط خانوادگی و رشد مهارت‌های اجتماعی نیز گفت: رشد مهارت‌های اجتماعی تا حد زیادی در رابطه و تعامل با دیگران اتفاق می‌افتد، کودک در بازی و ارتباط با والدین و همسالان یاد می‌گیرد خواسته خود را چگونه بیان کند، نوبت را رعایت کند، «نه» بشنود، با اختلاف‌نظرها کنار بیاید، در صورت لزوم عذرخواهی کند و واکنش دیگران را ببیند و درک کند.

وی افزود: اگر استفاده از موبایل و شبکه‌های اجتماعی به شکلی باشد که فرصت‌های واقعی تعامل را از کودک بگیرد، طبیعی است که فرصت تمرین این مهارت‌ها نیز کاهش پیدا کند، بنابراین مسئله خود گوشی و شبکه‌های اجتماعی نیست، بلکه میزان تعاملات انسانی مورد نیاز کودک است که ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد.

صومعلو با اشاره به اهمیت رابطه کودک و والد ادامه داد: هر کودکی برای رشد عاطفی به حضور و توجه واقعی والدین نیاز دارد و اگر والد و کودک از نظر فیزیکی کنار یکدیگر باشند، اما هرکدام در گوشی خود مشغول باشند، کیفیت رابطه کاهش پیدا می‌کند، همچنین رفتار والدین نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا والدین الگوی رفتاری کودکان هستند.

وی بیان کرد: در مورد شبکه‌های اجتماعی، موضوع دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، قرار گرفتن کودکان و به‌ویژه نوجوانان در معرض مقایسه‌های اجتماعی، فشار همسالان، نیاز به تأیید دیگران و محتوای نامتناسب با سن آنها است، بنابراین فقط مدت استفاده اهمیت ندارد و نوع محتوا و تجربه‌ای که کودک در فضای مجازی دارد نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

صومعلو تصریح کرد: نباید هر مشکل رفتاری یا اجتماعی کودک را به موبایل و شبکه‌های اجتماعی نسبت داد، رشد اجتماعی حاصل تعامل مجموعه‌ای از عوامل از جمله ویژگی‌های فردی کودک، خانواده، مدرسه، همسالان، محیط اجتماعی و اتفاقاتی است که کودک مشاهده و تجربه می‌کند و هدف باید این باشد که ارتباطات مجازی جای ارتباط انسانی را نگیرد.

وی درباره نگرانی والدین از میزان استفاده کودکان از فناوری اظهار کرد: این نگرانی کاملا قابل درک است، فناوری بخش مهمی از زندگی کودکان امروز را تشکیل می‌دهد و نمی‌توان و نباید کودکان را از دنیای دیجیتال محروم کرد و در عین حال، استفاده بی‌قاعده از فناوری می‌تواند به تدریج جای بخش‌هایی از زندگی اصلی کودک مانند تحرک، خواب، بازی و ارتباط با همسالان و خانواده را بگیرد.

صومعلو افزود: والدین به جای تمرکز صرف بر میزان ساعت استفاده کودک، بهتر است به کیفیت و کارکرد این استفاده توجه کنند، باید ببینند کودک با موبایل چه کاری انجام می‌دهد، چه محتوایی می‌بیند و استفاده او از موبایل و شبکه‌های اجتماعی برای یادگیری، ارتباط یا فعالیت خلاقانه است یا صرفا برای پر کردن زمان انجام می‌شود، همچنین باید بررسی کنند که آیا استفاده از موبایل باعث کاهش فعالیت بدنی، ارتباط کودک با دنیای بیرون و بازی‌های او شده است یا خیر.

چگونگی نظارت والدین بر فعالیت مجازی فرزندان

وی ادامه داد: خانواده باید قواعد روشن و قابل پیش‌بینی برای استفاده از موبایل هوشمند و فضای مجازی داشته باشد؛ برای مثال، زمان غذا خوردن، گفت‌وگوی خانوادگی، ساعاتی که اعضای خانواده برای یکدیگر در نظر گرفته‌اند، زمان خواب و انجام تکالیف مدرسه می‌تواند از زمان‌هایی باشد که موبایل باید کنار گذاشته شود. باید توجه داشت که صرفا کم کردن زمان استفاده از موبایل کافی نیست و اگر قرار است بخشی از زمان استفاده از گوشی و شبکه‌های اجتماعی کاهش پیدا کند، باید در مقابل آن فرصت‌هایی برای بازی، ورزش، فعالیت‌های هنری، ارتباط با خانواده و فعالیت‌های خانوادگی وجود داشته باشد، نمی‌توان سرگرمی کودک را گرفت و هیچ سرگرمی دیگری جایگزین آن نکرد؛ باید میان این بخش‌ها تعادل ایجاد شود.

صومعلو یادگیری استفاده مسئولانه از فناوری را نیز ضروری دانست و گفت: کودک باید به تدریج مهارت استفاده مسئولانه از فناوری را یاد بگیرد، والدین باید متناسب با سن کودک درباره حریم خصوصی، ارتباط افراد ناشناس با کودک، محتوای نامناسب با سن و نحوه رفتار در فضای مجازی با او صحبت کنند و به تدریج بخشی از این مسئولیت‌ها را به خود کودک واگذار کنند.

وی بیان کرد: والدین باید الگوی مناسبی برای کودکان باشند، کودک از نحوه استفاده والدین از گوشی الگوبرداری می‌کند و سپس می‌تواند به توصیه‌های آنان عمل کند و در نهایت هدف باید تربیت کودکی باشد که فناوری و دنیای دیجیتال را بشناسد، آگاهانه از آن استفاده کند و خطرات این فضا را متناسب با سن خود بشناسد، بدون اینکه فناوری جای زندگی واقعی را برای او بگیرد.

صومعلو درباره نقش والدین در نظارت بر فعالیت کودکان در فضای مجازی افزود: والدین بهتر است نقش همراه و راهنما را داشته باشند، نه صرفا کنترل‌کننده، البته همراه و راهنما بودن به معنای رها کردن کودک نیست و والدین همچنان مسئول تأمین امنیت کودک هستند و باید متناسب با سن و شرایط او بر فعالیت‌هایش در شبکه‌های مجازی نظارت داشته باشند.

وی تصریح کرد: میزان نظارت و استقلال کودک باید متناسب با سن او و سطح خطرهایی باشد که ممکن است با آن‌ها مواجه شود، کودکان خردسال طبیعتا به نظارت مستقیم‌تری نیاز دارند و والد باید بداند فرزندش از چه برنامه‌ای استفاده می‌کند، چه محتوایی می‌بیند و با چه افرادی در فضای مجازی ارتباط دارد. با افزایش سن کودک، این نظارت باید از کنترل مستقیم به سمت آموزش، مسئولیت‌پذیری و خودنظارتی حرکت کند.

صومعلو ادامه داد: می‌توان مرز نظارت والدین را در یک اصل ساده خلاصه کرد؛ هرچه سن کودک کمتر و احتمال خطر بیشتر باشد، نظارت والدین باید مستقیم‌تر باشد، اما با افزایش سن و مسئولیت‌پذیری کودک، این نظارت باید به تدریج کاهش پیدا کند و با احترام به حریم خصوصی او همراه باشد. والدین باید بدانند فرزندشان در فضای مجازی چه فعالیت‌هایی دارد و با چه خطراتی ممکن است مواجه شود، اما قرار نیست برای اطمینان از رفتار کودک، تک‌تک پیام‌ها و گفت‌وگوهای او را بررسی کنند.

وی بیان کرد: نظارت مؤثر، نظارتی است که کودک در نهایت یاد بگیرد خودش از امنیت و حریم خصوصی‌اش در فضای مجازی مراقبت کند، والدین باید برای کودک توضیح دهند که در سنین پایین‌تر مسئولیت بیشتری برای مراقبت از او دارند و به همین دلیل لازم است بدانند کودک در فضای مجازی با چه چیزهایی مواجه می‌شود، اما با افزایش سن، این مسئولیت به تدریج به خود کودک واگذار خواهد شد که این شفافیت باعث می‌شود کودک نظارت والدین را بخشی از مراقبت و حمایت آنان بداند، نه محدودیت و کنترلگری.

آموزش مهارت خودتنظیمی در محیط خانواده

صومعلو افزود: در شرایطی که نشانه‌هایی از خطرهای جدی وجود دارد، میزان مداخله والدین باید افزایش پیدا کند؛ برای مثال، زمانی که کودک با فرد ناشناسی ارتباط نامناسب برقرار کرده، مورد تهدید یا آزار اینترنتی قرار گرفته، از او درخواست تصاویر خصوصی شده یا با محتوای نامتناسب با سن یا محتوای مرتبط با خودآسیب‌رسانی مواجه شده است که در چنین شرایطی حفظ امنیت کودک بر حفظ حریم خصوصی او اولویت دارد و والدین برای پیشگیری از آسیب باید مداخله مناسب داشته باشند و در صورت نیاز از متخصصان و درمانگران حوزه کودک کمک بگیرند.

وی ادامه داد: از سوی دیگر، کودک باید مطمئن باشد اگر در فضای مجازی با اتفاقی ترسناک یا آزاردهنده مواجه شد، بدون ترس از والدین و نگرانی از قضاوت و سرزنش آنان می‌تواند موضوع را مطرح کند، اگر کودک نگران باشد که در چنین شرایطی گوشی از او گرفته می‌شود، دسترسی‌اش به فضای مجازی محدود خواهد شد یا مورد سرزنش و تنبیه قرار می‌گیرد، ممکن است مشکل خود را از والدین مخفی کند، بنابراین ایجاد یک رابطه امن و قابل اعتماد، بخشی از محافظت از کودک در فضای دیجیتال است.

صومعلو گفت: هدف از نظارت والدین این نیست که کودک همیشه تحت کنترل باشد، بلکه هدف این است که کودک امروز با حمایت و راهنمایی والدین، به تدریج مهارت مراقبت از خود، تصمیم‌گیری، استفاده ایمن از فضای مجازی و خودتنظیمی را یاد بگیرد تا در آینده بتواند بدون نظارت والدین از خود در برابر آسیب‌های احتمالی محافظت کند.

وی اظهار کرد: در عصر فناوری، به جای اینکه فقط نگران میزان استفاده کودک از موبایل و شبکه‌های مجازی باشیم، باید مراقب باشیم نیازهای اصلی او برای رشد سالم در زندگی واقعی نیز دیده شود، کودک برای رشد سالم فقط به آموزش و فناوری نیاز ندارد، بلکه به رابطه امن و محبت‌آمیز با والدین، بازی و تحرک، خواب کافی، ارتباط مناسب با همسالان، فرصت تجربه کردن و حتی فرصت اشتباه کردن و دوباره تلاش کردن نیاز دارد.

صومعلو تصریح کرد: کودکان بیشتر از توصیه‌های ما، رفتار ما را مشاهده می‌کنند، اگر به کودک می‌گوییم هنگام غذا خوردن، زمان دورهمی خانوادگی یا هنگام خواب گوشی خود را کنار بگذارد، خود ما نیز باید همین الگو را رعایت کنیم و اگر والد این موضوع را رعایت کند، کودک نیز به مرور آن را یاد می‌گیرد و نمی‌توان انتظار داشت والدین خودشان به این قواعد پایبند نباشند اما کودک آنها را رعایت کند.

وی بیان کرد: در کنار الگوی رفتاری والدین، وجود قوانین روشن و متناسب با سن کودک ضروری است. کودک باید بداند چه زمانی می‌تواند از موبایل استفاده کند، چه محتوایی برای او مناسب نیست و در چه موقعیت‌هایی باید موبایل یا هر وسیله دیجیتال دیگری را کنار بگذارد، البته هدف فقط اجرای قانون نیست، بلکه والدین باید به تدریج به کودک کمک کنند دلیل این قوانین را بفهمد تا بتواند استفاده از فناوری را مدیریت کند و این همان چیزی است که از آن به عنوان «خودتنظیمی» یاد می‌شود؛ یعنی کودک به تدریج یاد بگیرد نیازها و رفتار خود را مدیریت کند و بداند چه زمانی استفاده از موبایل برای او مناسب است و چه زمانی لازم است گوشی را کنار بگذارد.

صومعلو یادآور شد: فناوری بخشی از زندگی کودکان امروز است و هدف، حذف آن از زندگی کودک نیست؛ زیرا این نسل به فناوری نیاز دارد و بخش مهمی از زندگی آینده آن بر پایه فناوری خواهد بود. مسئله این است که مراقب باشیم فناوری جای بازی، حرکت، فعالیت‌های فیزیکی و تجربه کردن دنیای بیرون را نگیرد، خانواده‌ها به جای جنگیدن با فناوری یا رها کردن کودک در فضای مجازی، باید چارچوبی برای استفاده از این فضا مشخص کنند و خود نیز الگوی مناسبی برای فرزندانشان باشند.  

انتهای پیام