امروزه، کیفیت آنچه از دل مزارع سبزوار به سفره‌های مردم می‌رسد، بازتابی مستقیم از سلامت تمام زنجیره تولید است. هرگونه کوتاهی در این مسیر، از ورود نهاده‌های نامرغوب و تقلبی به مزارع گرفته تا استفاده بی‌رویه و غیرعلمی از سموم، نه تنها با تخریب تدریجی و بی‌رحمانه بافت خاک، سرمایه اصلی ما را از بین می‌برد، بلکه اعتماد مصرف کننده را نیز به محصولات منطقه خدشه‌دار می‌کند. در واقع، اگر سلامت نهاده‌ها و دقت در مدیریت سموم تضمین نشود، تمام زحمات کشاورز برای مراقبت از زمین، در برابر نگاه تیزبین جامعه و استانداردهای جهانی، بی‌معنا خواهد شد.
بنابراین، چالش‌های امروز سبزوار، ما را به سمت یک انتخاب سرنوشت‌ساز سوق داده است؛ انتخاب میان ادامه دادن به روش‌های سنتی و آسیب‌پذیر، یا گذار به سوی تولیدی هوشمند و نظارت شده که در آن، سلامت خاک، سلامت محصول و سلامت مصرف‌کننده، در یک حلقه از امنیت و دقت به هم گره بخورند. این مسیر، نیازمند آن است که از لحظه ورود هر ذره کود و سم به انبار تا لحظه رسیدن محصول به دست مصرف کننده، نگاهی دقیق و امانت دارانه داشته باشیم؛ تا بتوانیم دوباره آن اعتماد اصیل میان زمین و سفره را بازسازی کنیم و از این طریق، آینده معیشت کشاورزان و امنیت غذایی منطقه را در برابر چالش‌های پیش‌رو، تضمین نماییم.
از دست رفتن ۷۰ درصد سود در فروش فله‌ای
یک متخصص گیاه‌پزشکی و رئیس انجمن محصولات کشاورزی در سبزوار در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه برتر خراسان در تولید زعفران و گسترش باغات پسته، بر دو چالش ساختاری و حیاتی در این حوزه تأکید و اظهار کرد: گرچه خراسان بر قله تولید زعفران دنیا ایستاده و با گسترش باغات پسته، بازارهای منطقه و ایران را فتح کرده است اما در حال حاضر، با دو چالش بسیار سنگین روبرو هستیم که مسیر توسعه را با مانع مواجه کرده است.
سید حسین راهنما بیان کرد: یکی از چالش‌های اصلی، وجود نهاده‌های بی‌کیفیت و تقلبی در بازار است که باعث می‌شود هزینه کشاورز چند برابر شود. کشاورزان به دلیل کمبود نقدینگی و خرید محصولات به صورت چکی، تحت تأثیر تبلیغات فضای مجازی قرار گرفته و ناچار به خرید این نهاده‌های بی‌کیفیت می‌شوند. این مواد علاوه بر اینکه هیچ ارزش افزوده‌ای به محصول اضافه نمی‌کنند، یک بار مالی سنگین بر دوش کشاورز گذاشته و با محدود کردن ظرفیت‌های زمین، سلامت تولید را به خطر می‌اندازند.
وی افزود: متأسفانه ما در سیستم فعلی، با فرآیند فروش فله‌ای روبرو هستیم که ۷۰ درصد از سود کشاورز را از بین می‌برد. این یعنی بخش اعظم ارزش افزوده محصول، از دست تولیدکننده خارج و به واسطه‌ها می‌رسد.
وی با اشاره به ضرورت الگوبرداری از مدل‌های موفق جهانی، تأکید کرد: باید از تجربیات جهانی، به ویژه مدل اسپانیا، استفاده کنیم. آن‌ها بدون نیاز به سرمایه‌گذاری خارجی کلان، با تجمیع منابع کوچک و بهره‌گیری از دانش بومی، توانستند بازار را در اختیار بگیرند. در مدل موفق آن‌ها، ایستگاه‌هایی برای جمع‌آوری محصولات ایجاد شد که وظیفه کیفیت‌سنجی را بر عهده داشتند. پس از سنجش کیفیت، محصول خریداری شده و پول آن از طریق صندوق‌های تعاونی مستقیماً به دست کشاورز می‌رسید؛ این دقیقاً همان مسیری است که ما برای حفظ سود تولیدکننده نیاز داریم.
رئیس انجمن محصولات کشاورزی سبزوار بر ایجاد ایستگاه‌های سنجش کیفیت، تأمین نهاده‌های استاندارد از محل عواید تعاونی‌ها و ایجاد مجوزهای فروش مویرگی تأکید کرد و گفت: با اجرای این طرح‌ها و پیاده‌سازی سیستم کدینگ برای محصولات، می‌توان با حذف دلال‌ها و تولید محصولات ارگانیک، ارزش افزوده محصولات سبزوار را در بازارهای جهانی به شدت افزایش داد.
راهنما گفت: باید در هر شهرستان تولیدکننده، ایستگاه‌هایی ایجاد کنیم که علاوه بر جمع‌آوری محصول، دارای منابع مالی و آزمایشگاه‌های سنجش کیفیت باشند. در این سیستم، کشاورز محصول خود را به ایستگاه می‌آورد و پس از آزمایش دقیق بر روی کیفیت و رنگ‌پذیری، محصول بسته‌بندی شده و با کد اختصاصی کدینگ برای صادرات یا عرضه مستقیم آماده می‌شود. این فرآیند با دریافت کارمزد اندک توسط تعاونی، مستندات لازم را برای شفافیت مالی و تضمین کیفیت فراهم می‌کند.
وی همچنین بر تأمین نهاده‌های باکیفیت تأکید کرد و افزود: پیشنهاد ما این است که نهاده‌های باکیفیت از طریق همان تعاونی‌هایی که کشاورزان در آن سهامدار هستند، تأمین شود. با استفاده از عواید حاصل از فروش محصولات سال قبل، می‌توان نهاده‌های استاندارد را تهیه و به کشاورزان عرضه کرد. این کار باعث می‌شود کشاورز دیگر نیازی به خرید نهاده‌های تقلبی و پرهزینه نداشته باشد.
رئیس انجمن محصولات کشاورزی سبزوار به ضرورت ایجاد بسترهای فروش جدید اشاره و اظهار کرد: باید از شهرداری‌ها برای دریافت مجوزهای فروش مویرگی اقدام کنیم تا تعاونی‌ها بتوانند غرفه‌های متعددی را برای عرضه مستقیم کالا در سطح شهرستان در اختیار داشته باشند. این سیستم با تکیه‌بر کدینگ محصول، باعث می‌شود سود حاصل از فروش، به جای دلال‌ها، مستقیماً به جیب تولیدکننده برگردد.
وی بیان کرد: در شهرستان سبزوار، بیش از ۳۰۰ تعاونی در بخش‌های مختلف از جمله کشاورزی و بهداشتی فعال هستند. اگر بتوانیم این توانمندی‌ها را در قالب تعاونی‌های هوشمند سرجمع کنیم، اتفاق بزرگی خواهد افتاد.
وی، بر اهمیت استانداردهای جهانی تأکید کرد و گفت: یکی از معضلات ما در تولید زعفران، احتمال آلودگی شیمیایی است که مانع صادرات می‌شود. در حوزه پسته نیز، اگر از سموم استفاده شود، محصول در بازارهای جهانی جایگاهی نخواهد داشت. هدف ما این است که با استفاده از نهاده‌های استاندارد، محصولاتی ارگانیک تولید کنیم که ارزش افزوده چند برابری برای کشاورز ایجاد کرده و با اعتماد جهانی، بازار را فتح کند.
رئیس انجمن محصولات کشاورزی سبزوار، با توجه به وضعیت اقلیمی و تغییرات الگوی کشت در خراسان، از یک گذار اجباری در بخش کشاورزی خبر داد و تأکید کرد: به دلیل کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی و تنش‌های حرارتی، محصولاتی نظیر چغندر، هندوانه و خربزه به دلیل مصرف بالای آب در حال حذف شدن از اراضی خراسان هستند. این بحران آبی اگرچه یک چالش بزرگ است، اما فرصتی برای حرکت به سمت کشت پسته فراهم کرده است؛ محصولی که با مدیریت صحیح آب، می‌تواند جایگزین محصولات آب‌بر شده و خراسان را به قطب جهانی پسته تبدیل کند. ما در حال حاضر شاهد هستیم که در مناطق بزرگ تولید چغندر، با مدیریت بحران آب روبرو هستیم.
پسته در مقایسه با محصولاتی مانند چغندر، گوجه‌فرنگی، هندوانه یا خربزه، به شدت آب کمتری مصرف می‌کند. پسته در سه ماهه نخست سال که آبیاری نمی‌شود، به خوبی تحمل می‌کند و تنها در بازه‌های بسیار کوتاهی نیاز به آبیاری دارد؛ بنابراین، ناچاریم الگوی کشت را به سمت پسته سوق دهیم؛ این یک حرکت اجباری برای بقای کشاورزی در خراسان است.
رئیس انجمن محصولات کشاورزی با اشاره به تجربه موفق کشاورزان منطقه در مدیریت بحران‌ها گفت: کشاورزان خراسان توانمندی بسیار بالایی دارند. گرچه در سال‌های گذشته، خراسان رکورد تولید چغندر را در سطح کشور ثبت کرده بود، اما اکنون این توانمندی در حال انتقال به بخش پسته است. با توجه به تجربه و پشتکار کشاورزان ما، پسته می‌تواند به سرعت جایگاه خود را تثبیت کند.
وی بیان کرد: با توجه به روند فعلی، ما به سمتی می‌رویم که خراسان به قطب اصلی پسته تبدیل شود. این روند نه تنها بازار داخلی، بلکه بازارهای جهانی را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد. اگرچه بحران آب چالش بزرگی است، اما حرکت به سمت کشت پسته، راهکاری است که ما از آن گریزی نداریم و می‌تواند منجر به تسلط بر بازارهای بین‌المللی شود.
راهنما در پاسخ به چالش‌های مربوط به بازگشت محصولات ایران از بازارهای اروپایی به دلیل باقیمانده سموم، با اشاره به ضعف در کنترل آفات و فرآوری، ریشه این مشکل را در عدم استفاده از کنترل‌کننده‌های طبیعی دانست و تأکید کرد: در حالی که جهان به سمت کشاورزی ارگانیک و استفاده از حشرات شکارگر (مانند کفشدوزک و بالتوری) حرکت کرده است، بخش بزرگی از تولیدکنندگان داخلی همچنان بر سموم شیمیایی متکی هستند.
وی در ادامه افزود: کشاورز زمانی به سمت استفاده از روش‌های علمی و بیولوژیک حرکت می‌کند که حاشیه سود آن را لمس کند. اگر کشاورز بداند با استفاده از کفشدوزک برای کنترل آفاتی نظیر پسیل، می‌تواند محصولی با استاندارد ارگانیک تولید کند که به جای یک دلار، سه دلار در بازار جهانی ارزش داشته باشد، قطعاً این مسیر را انتخاب خواهد کرد. ما باید کشاورز را متقاعد کنیم که کیفیت، مستقیماً با سودآوری در ارتباط است.
وی همچنین به یکی دیگر از گلوگاه‌های صادراتی، تکنولوژی فرآوری اشاره و اظهار کرد: بسیاری از بخش‌های فرآوری پسته همچنان از تجهیزات قدیمی استفاده می‌کنند که هزینه پایین آن‌ها برای کشاورز جذاب است، اما این دستگاه‌ها عامل ورود بیماری‌های قارچی به محصول هستند. این نقص فنی باعث می‌شود محصول با وجود کیفیت اولیه خوب، در بازارهای جهانی با چالش‌های جدی مواجه شود.
راهنما، راهکار عبور از این بحران را در بازگشت به اصول علمی و استفاده از توان علمی کشور دانست و خاطرنشان کرد: ما پتانسیل‌های علمی و آزمایشگاهی بالایی داریم. باید با کمک تعاونی‌ها، تکنولوژی‌های کنترل بیولوژیک و دستگاه‌های فرآوری پیشرفته را وارد مزارع و کارخانه‌ها کنیم. هدف این است که کشاورز با استفاده از مدیریت صحیح آفات و فرآوری استاندارد، محصولی تولید کند که به جای رقابت بر سر قیمت پایین، بر مبنای کیفیت و ارزش افزوده، دلارهای بیشتری به خزانه کشور وارد کند.
ضرورت ثبت در سامانه یکتا برای تضمین سلامت محصولات و دریافت لیبل سلامت
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان سبزوار با تأکید بر ضرورت ارتقای کیفیت محصولات کشاورزی و اجرای بند خ ماده ۷۱ قانون برنامه هفتم توسعه، اظهار کرد: کشاورزان و بهره‌برداران در راستای تضمین سلامت محصولات، اطلاعات اولیه خود را از طریق سامانه یکتا ثبت نمایند و در این مسیر، کارشناسان نظام مهندسی نظارت‌های مستمری را از مراحل اولیه کاشت تا انتهای تولید محصول انجام می‌دهند تا از طریق مدیریت تلفیقی، میزان مصرف سموم و کودهای ریز مغذی کاهش یافته و از انجام مبارزات بیهوده که منجر به افزایش باقیمانده سموم در محصول می‌شود، جلوگیری گردد و در نهایت محصولات با کیفیت و دارای لیبل سلامت به جامعه عرضه شوند.
ابراهیم رودسرابی در گفت‌وگو با ایسنا افزود: مدیریت جهاد کشاورزی در تمامی مراحل کاشت تا برداشت، به صورت هفتگی از سطح مزارع و باغات توسط کارشناسان بخش‌های زراعت، باغبانی و حفظ نباتات بازدیدهای میدانی انجام می‌دهند تا از نزدیک بر روند تولید نظارت کنند.
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان سبزوار با اشاره به نقش آموزشی سازمان تأکید کرد: در این بازدیدها، روش‌های مدیریت تلفیقی به کشاورزان یادآوری و آموزش داده می‌شود تا تولید محصول سالم تضمین گردد؛ در این راستا، کلینیک‌های گیاه‌پزشکی نیز به عنوان بخش خصوصی، به‌عنوان کمک‌کار در اجرای این برنامه‌ها و ارتقای سطح فنی مزارع ایفای نقش می‌کنند.
وی در ادامه به تشریح اقدامات نظارتی سازمان برای کنترل کیفیت نهاده‌ها پرداخت و اظهار کرد: کارشناسان به همراه نهادهای نظارتی، بازدیدهای مستمری را از فروشگاه‌های سموم انجام می‌دهند که در این بازدیدها، مواردی نظیر تاریخ انقضای سموم و لیبل کودهای ریز مغذی به دقت بررسی می‌شود و تمامی اطلاعات مربوط به این بازدیدها به‌صورت ماهانه در سامانه حفظ نباتات کشور بارگذاری و مشکلات احتمالی ثبت می‌گردد و در صورت مشاهده تخلفات مکرر، مجوز فعالیت واحدهای متخلف ابطال خواهد شد.
وی همچنین در خصوص پایش سلامت سموم گفت: جهت بررسی وضعیت مقاومت سموم، آزمایش‌های کنترل کیفی به صورت دوره‌ای انجام می‌شود و نتایج حاصله بر اساس بخشنامه‌های رسمی به داروخانه‌ها اطلاع‌رسانی می‌گردد که از طریق سامانه مانیتورینگ سموم، تمامی مراحل از ورود سم به انبار تا خروج و رسیدن به دست مصرف‌کننده در عرصه، به طور مستمر ثبت و بررسی می‌شود تا در صورت مواجهه با سموم تقلبی یا مشکل‌دار، برخورد قانونی با عاملین صورت گیرد.
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان سبزوار، به بررسی وضعیت تأمین نهاده‌ها پرداخت و اظهار کرد: با توجه به نیاز فصل، میزان موجودی سموم و کودهای ریز مغذی در فروشگاه‌ها به‌صورت مستمر بررسی می‌شود و در صورت نیاز، هماهنگی‌های لازم جهت تأمین سریع آن‌ها انجام می‌گیرد؛ در سال گذشته هیچ‌گونه کمبودی در تأمین این اقلام تجربه نشده است. در شهرستان سبزوار، سالانه بیش از ۴۰۰۰ تن کود شیمیایی یارانه‌ای شامل کودهای ازته، فسفاته و پتاسه جهت تأمین نیاز کشاورزان توزیع می‌شود.
رودسرابی، در پاسخ به این پرسش که با توجه به نوسانات قیمت کودها و سموم، چگونه می‌توان کشاورزان را به سمت کشت محصولات استراتژیک و با ارزش افزوده بالا مانند گیاهان دارویی یا محصولات مقاوم به خشکی سوق داد، اظهار کرد: برای تغییر الگوی کشت و ترویج گیاهانی که علاوه بر نیاز کمتر به آب، در برابر آفات و بیماری‌ها نیز مقاومت بیشتری دارند، اجرای مزارع الگویی از اصلی‌ترین راهکارهاست. با ایجاد این مزارع و برگزاری کلاس‌های آموزشی یا برنامه‌های روز مزرعه، می‌توان به صورت عینی و عملیاتی، مزایای این محصولات را به کشاورزان نشان داد و آن‌ها را به سمت کشت محصولات سودآور و کم‌مصرف هدایت کرد.
رودسرابی با اشاره به چارچوب حمایت‌های دولتی افزود: سیاست‌های حمایتی وزارت جهاد کشاورزی در حال حاضر، به طور مشخص بر محصولات تعریف شده در الگوی کشت متمرکز است؛ از این رو، حمایت‌هایی نظیر تخصیص کودهای یارانه‌ای و خرید تضمینی، صرفاً شامل محصولاتی مانند گندم و دانه‌های روغنی می‌گردد.
وی در خصوص اینکه جهاد کشاورزی چه استراتژی مشخصی برای حمایت از توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی در راستای جلوگیری از فروش فله‌ای و حفظ سود کشاورز دارد، اظهار کرد: یکی از سیاست‌های محوری وزارت جهاد کشاورزی، تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی است تا از این طریق، از فرآوری محصولات در نزدیکی محل تولید اطمینان حاصل شود.
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان سبزوار بیان کرد: این سازمان از طریق تسهیلات ویژه، جذب سرمایه‌گذاران برای احداث واحدهای فرآوری و بسته‌بندی و همچنین توسعه و تکمیل واحدهای تولیدی موجود، به دنبال افزایش ارزش افزوده محصولات است که برندسازی محصولات صادراتی همچون زعفران، پسته، انگور، کشمش، فلفل و انار در خراسان رضوی، همگی در راستای جلوگیری از فروش فله‌ای و بازگشت سود واقعی به تولیدکننده اصلی است.
وی در ادامه با اشاره به پروژه‌های در حال اجرا در این حوزه گفت: در راستای توسعه زیرساخت‌های صنعتی، پروژه‌هایی نظیر تأسیس واحدهای فرآوری و بسته‌بندی محصولات خاویاری، احداث مرکز پرتودهی محصولات کشاورزی و کارخانه محصولات غذایی آماده با منشاء آبزیان در حال پیگیری است که به زودی به بهره‌برداری می‌رسند. هم‌اکنون چندین واحد فرآوری پسته نیز در مرحله ساخت و یا اخذ مجوزهای احداث قرار دارند که گامی مهم در جهت ارتقای سطح صنعتی منطقه محسوب می‌شوند.
به گزارش ایسنا، منطقه سبزوار در یک نقطه حساس میان بقا و تحول قرار گرفته است. گذار از کشاورزی سنتی و آسیب‌پذیر به سمت یک سیستم مدرن، تنها با مدیریت بحران‌های مقطعی میسر نیست؛ بلکه نیازمند یک بازنگری بنیادین در ساختار تولید و توزیع است. از یک سو، مقابله با چالش‌های زیست‌محیطی مانند تنش‌های آبی و تخریب خاک ناشی از سموم تقلبی، نیازمند جایگزینی فوری روش‌های بیولوژیک و کشت‌های استراتژیک است و از سوی دیگر، اصلاح ساختار اقتصادی برای جلوگیری از اتلاف سود کشاورزان، مستلزم ایجاد ایستگاه‌های سنجش کیفیت و تقویت قدرت چانه‌زنی تعاونی‌ها در بازارهای مستقیم است.
موفقیت سبزوار در بازارهای جهانی و تضمین امنیت معیشت تولیدکنندگان، در گروی این است که زنجیره تولید از همان نقطه ورود نهاده‌های سالم تا لحظه فروش محصول در بازارهای صادراتی، تحت نظارت دقیق و با حذف واسطه‌های سودجو، به سمت شفافیت و ارزش‌افزوده بالا حرکت کند؛ مسیری که در آن، پایداری محیط‌زیست و بازگشت سود واقعی به کشاورز، دو روی یک سکه باشند.
انتهای پیام
