حجت‌الاسلام والمسلمین سید حسن میرمعزی در نشست خبری که امروز، یکشنبه ۲۶ مهر، برگزار شد، اظهار کرد: چشم‌انداز نخست حوزه‌های علمیه در سال گذشته به پایان رسید و ما در ابتدای سال ۱۴۰۴، به‌عنوان پژوهشکده مطالعات راهبردی، این موضوع را مطرح کردیم که باید برای سال ۱۴۰۵ چشم‌انداز جدیدی تدوین شود. بر همین اساس، درخواست کردیم این مسئله در شوراهای تصمیم‌گیر به تصویب برسد.
مدیر پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت تصریح کرد: با توجه به جنگ تحمیلی دوم این مسئله تا حدی به تعویق افتاد تا اینکه در بهمن سال گذشته، تدوین این چشم‌انداز در شورای عالی تصویب و از سوی مدیریت حوزه‌های علمیه به پژوهشکده مطالعات راهبردی ابلاغ شد.
وی با بیان اینکه نخستین اقدام برای ورود به فرایند تدوین چشم‌انداز، تشکیل شورای علمی بود، ادامه داد: این شورا متشکل از نهادهای مرتبط در درون حوزه، از جمله مدیر مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، دفتر برنامه‌ریزی و نظارت و دبیرخانه شورای عالی، همچنین تعدادی از صاحب‌نظران و متخصصان حوزه چشم‌اندازنویسی بود. نخستین موضوعی که در این شورا مطرح شد، تعیین نقشه راه تدوین چشم‌انداز بود.
میرمعزی بیان کرد: پس از برگزاری چند جلسه بحث و بررسی، نقشه راه مشخص شد و در مجموع تصمیم گرفتیم هفت پروژه تحقیقاتی در حوزه‌های آموزش، پژوهش، تبلیغ، تهذیب، بین‌الملل، ساختار و تشکیلات و رسانه انجام شود. مقرر شد در این هفت محور، مطالعات محیط‌شناسی و آینده‌پژوهی صورت گیرد و بر اساس نتایج این مطالعات، چشم‌انداز کلان حوزه و چشم‌اندازهای مربوط به هفت عرصه تدوین شود. همچنین قرار شد این چشم‌اندازها با روشی مشخص و در سامانه‌ای معین تجمیع شوند و در نهایت، سند چشم‌انداز حوزه‌های علمیه را تشکیل دهند.
وی افزود: در حقیقت، در این سند یک چشم‌انداز کلان و کلی برای حوزه‌های علمیه خواهیم داشت که در کنار آن، هفت چشم‌انداز در عرصه‌های هفت‌گانه مأموریت‌ها و فعالیت‌های حوزه‌های علمیه تدوین می‌شود. برای انجام این کار، تیمی تشکیل شد و مسئولیت این پروژه کلان را استاد بهروزی‌لک بر عهده گرفت. وی استاد تمام رشته علوم سیاسی است و گرایش تخصصی‌اش در حوزه چشم‌اندازنویسی و آینده‌پژوهی است و سال‌هاست به‌عنوان یکی از استادان شناخته‌شده این عرصه فعالیت می‌کند.
میرمعزی ادامه داد: برای هر یک از هفت پروژه، محققانی تعیین شدند. طرح‌های پژوهشی نوشته شد و محققان فعالیت خود را آغاز کردند. نخستین اقدام در این مرحله، تشکیل کمیته علمی برای هر بخش از تحقیقات بود؛ به این ترتیب که برای هر یک از هفت عرصه، کمیته علمی مستقلی تشکیل شد. برای مثال، در کمیته آموزش، معاون آموزش، مدیر مطالعات آن معاونت و پنج نفر از استادان و صاحب‌نظران این حوزه حضور داشتند.
وی با بیان اینکه طرح‌های پژوهشی در کمیته‌های مربوطه و با همکاری و هماهنگی معاونت‌ها و مسئولان بخش‌های مختلف حوزه به تصویب رسید، تصریح کرد: محققان اکنون مشغول انجام تحقیقات هستند. در این طرح‌ها، اسناد بالادستی موجود در هر یک از هفت عرصه بررسی و تحلیل مضمون می‌شوند و مطالعات پیشین انجام‌شده در این زمینه نیز مورد بررسی قرار می‌گیرند. همچنین در هر تحقیق، حداقل با ۳۰ نفر از صاحب‌نظران آن حوزه مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته انجام می‌شود و داده‌های به‌دست‌آمده مورد تحلیل مضمونی قرار می‌گیرد.
میرمعزی بیان کرد: علاوه بر این، پرسشنامه‌ای نیز در اختیار مخاطبان این چشم‌انداز، یعنی طلاب، فضلا و استادان حوزه‌های علمیه، قرار گرفته است تا نظرات آنان دریافت شود. امیدواریم این کار در زمان مقرر به پایان برسد، هرچند در این فرایند تأخیرهایی رخ داده است.
در ادامه، حجت‌الاسلام والمسلمین غلامرضا بهروزی‌لک، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با اشاره به پیشینه آینده‌نگری در حوزه‌های علمیه اظهار کرد: در میان علمای ما و در حوزه‌های علمیه، همواره روحیه آینده‌نگری وجود داشته است و این آینده‌نگری در ذات انقلاب اسلامی نیز نهفته است؛ چنان‌که در فرمایشات امام شهید به شیوه‌های مختلف شاهد آن هستیم و اوج این رویکرد را می‌توان در تدوین گام دوم انقلاب اسلامی مشاهده کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) تصریح کرد: زمانی که دشمن در سال ۱۳۹۷ نگاهی طمع‌آلود به پایان دادن به انقلاب اسلامی داشت، امام شهید چله دوم انقلاب اسلامی را ترسیم فرمودند. همچنین در منشور صدمین سالگرد تأسیس حوزه علمیه قم، پیشتازی در آینده‌نگری و توجه به اقتضائات آینده حوزه‌های علمیه مورد توجه قرار گرفت. در راستای همین رویکرد، حوزه‌های علمیه نیز همانند کلیت نظام جمهوری اسلامی، اقدام به تدوین سند چشم‌انداز برای سال ۱۴۰۴ کردند.
وی با بیان اینکه این سند، نخستین تجربه چشم‌اندازنویسی در کشور بود و به تبع آن، سند چشم‌انداز نخست حوزه‌های علمیه نیز پس از انجام مطالعات لازم تدوین شد، ادامه داد: پس از آن، لازم بود سند چشم‌انداز دوم نیز نگارش شود. شورای عالی حوزه‌های علمیه که مسئولیت سیاست‌گذاری کلان حوزه‌های علمیه را بر عهده دارد، به درخواست آیت‌الله اعرافی، این مأموریت را مطرح کرد و با مصوبه شورای عالی حوزه‌ها، مسئولیت تدوین سند به پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت واگذار شد.
بهروزی‌لک بیان کرد: برای تدوین سند چشم‌انداز دوم، طبیعتاً از تجربه نخست چشم‌اندازنویسی حوزه علمیه و استادانی که در آن مشارکت داشتند، بهره بردیم و این تجربه را مدنظر قرار دادیم؛ اما دو امتیاز ویژه نیز برای تدوین سند چشم‌انداز در دوره دوم در نظر گرفته شد که نخستین آن، تعامل و هماهنگی بیشتر با ذی‌نفعان و ذی‌ربطان حوزه‌های علمیه بود.
وی افزود: سندی که بدون تعامل با بدنه یک جامعه یا سازمان تدوین شود، طبیعتاً رغبت چندانی برای اجرای آن از سوی بخش‌ها، ذی‌نفعان و مدیران مربوطه ایجاد نمی‌کند. ما این مسئله را به‌عنوان یکی از آسیب‌های تجربه پیشین شناسایی کرده بودیم و به این نتیجه رسیدیم که در این دوره، تدوین سند باید با مشارکت بیشتر معاونت‌های مرتبط حوزه‌های علمیه انجام شود و حتی نظرات مدیران میانی نیز دریافت شود.
بهروزی‌لک یادآور شد: مشارکت ذی‌نفعان و در مرحله بعد، ذی‌ربطان، در این فرایند مورد توجه قرار گرفت. منظور از ذی‌ربطان، افرادی هستند که مسئولیت اجرای این سند را بر عهده خواهند داشت؛ در حالی که ذی‌نفعان، کسانی هستند که فعالیت حوزه‌های علمیه به آنان مربوط می‌شود و در بدنه حکومت و جامعه از آینده این حوزه‌ها تأثیر می‌پذیرند یا از دستاوردهای آن بهره‌مند می‌شوند.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) تصریح کرد: دومین ویژگی که تلاش کردیم در تدوین این سند چشم‌انداز لحاظ و برجسته کنیم، رویکرد تکمیلی مدیریت راهبردی با آینده‌پژوهی است. شاید در دهه ۱۳۸۰، به دلیل اینکه دانش آینده‌پژوهی هنوز به‌خوبی در جامعه ترویج نشده بود، از این رویکرد استفاده نشد و تدوین سند صرفاً با رویکرد مدیریت راهبردی انجام گرفت.
وی با بیان اینکه در این دوره لازم بود پیشران‌های آینده شناسایی شوند و آثار احتمالی آن‌ها از هم‌اکنون مورد توجه قرار گیرد تا برنامه‌ریزی با بصیرت و نگاه عالمانه انجام شود، ادامه داد: اقتضائات قرن بیست‌ویکم، تحولات بسیاری را به همراه دارد و لازم بود تحولاتی مانند پیشرفت‌های تکنولوژیک، فناوری‌های جدید از جمله هوش مصنوعی، تحولات جمعیتی و تغییرات اجتماعی، هویتی، دینی و مذهبی شناسایی شوند.
بهروزی‌لک بیان کرد: برای این منظور، با استادان حوزه آینده‌پژوهی رایزنی کردیم و در مرحله نخست، ۵۴ پیشران ریز و درشت شناسایی و از نظر این استادان امتیازدهی شد. سپس این پیشران‌ها در مراحل مختلف دسته‌بندی شدند و در نهایت، ۱۷ پیشران برجسته و تأثیرگذار بر آینده حوزه‌های علمیه مورد توجه قرار گرفتند. تأثیر این پیشران‌ها در سطح جهانی، ملی و در نهایت، از منظر اقتضائات و پیامدهای آن‌ها برای حوزه‌های علمیه بررسی می‌شود.
وی در پایان با اشاره به هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از پیشران‌های تحول که بر ابعاد مختلف زندگی تأثیر می‌گذارد، اضافه کرد: باید بررسی کنیم که هوش مصنوعی در بخش آموزش چه تأثیراتی بر آینده ما خواهد داشت. همچنین در بخش‌های پژوهش و تبلیغ دینی، با توجه به اینکه مخاطبان ما در جامعه بیش از گذشته به هوش مصنوعی دسترسی دارند و گاهی پرسش‌های خود را از این فناوری مطرح می‌کنند، باید بدانیم در آینده چه ابزارهایی برای پاسخ‌گویی به این نیازهای جامعه در اختیار خواهیم داشت.
انتهای پیام
