طبیعت نهاوند را نمی‌توان تنها در یک قاب خلاصه کرد؛ از جوشش چشمه‌ها و سراب‌های زلال گرفته تا باغ‌ها، جنگل‌های طبیعی، رودخانه‌ها و چشم‌اندازهای کوهستانی زاگرس، مجموعه‌ای از جاذبه‌های طبیعی در این شهرستان شکل گرفته که ظرفیت آن فراتر از یک مقصد تفریحی برای سفرهای یک‌روزه است.
نهاوند که به شهر سراب‌ها شهرت دارد، با برخورداری از ۱۳ سراب شناسایی‌شده، یکی از مناطق برخوردار از ظرفیت‌های آبی و طبیعی در غرب کشور به شمار می‌رود. پنج سراب گیان، گاماسیاب، فارسبان، ملوسان و کنگاورکهنه نیز در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند؛ ظرفیتی که می‌تواند در صورت برنامه‌ریزی اصولی، به رونق گردشگری، تقویت اقتصاد محلی و ایجاد فرصت‌های شغلی در مناطق پیرامونی کمک کند.
با این حال، برخورداری از جاذبه طبیعی به‌تنهایی برای تبدیل یک منطقه به مقصد گردشگری کافی نیست. حفاظت از منابع طبیعی، ایجاد زیرساخت‌های متناسب با محیط، مدیریت ورود گردشگران و تأمین هزینه‌های نگهداری، حلقه‌هایی هستند که بدون آنها حتی شناخته‌شده‌ترین جاذبه‌ها نیز ممکن است با فرسایش، تخریب و افت کیفیت خدمات مواجه شوند.
ثبت جهانی؛ فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های نهاوند
مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نهاوند با تأکید بر ضرورت معرفی گسترده‌تر ظرفیت‌های طبیعی این شهرستان، از برنامه‌ریزی برای پیگیری ثبت جهانی سراب‌های نهاوند خبر داد. برنامه‌ای که در کنار معرفی جاذبه‌ها، به ساماندهی و ارتقای زیرساخت‌های گردشگری نیز نیاز دارد.
محسن جانجان در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به وجود ۱۳ سراب در نهاوند، اظهار کرد: این شهرستان به شهر سراب‌ها معروف است و تعدد این جاذبه‌های طبیعی، مزیتی کم‌نظیر در غرب کشور محسوب می‌شود.
وی با بیان اینکه نهاوند سالانه میزبان بیش از یک میلیون مسافر است، افزود: شرایط آب‌وهوایی مطلوب و برخورداری از جاذبه‌های طبیعی متنوع، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه گردشگری در این شهرستان ایجاد کرده است؛ ظرفیتی که باید بیش از گذشته معرفی شود.
جانجان با اشاره به برنامه پیگیری ثبت جهانی سراب‌های نهاوند، تصریح کرد: معرفی این سراب‌ها در قالب مجموعه‌ای از سراب‌های غرب کشور و پیگیری ثبت آنها در فهرست آثار جهانی در دستور کار قرار گرفته است؛ چراکه ثبت جهانی می‌تواند به شناساندن ظرفیت‌های منطقه و جذب گردشگران، به‌ویژه گردشگران خارجی، کمک کند.
ثبت جهانی، اگر با فراهم‌کردن الزامات حفاظتی و مدیریتی همراه باشد، می‌تواند فرصت تازه‌ای برای معرفی یک مقصد گردشگری در سطح بین‌المللی ایجاد کند؛ اما این مسیر تنها با تهیه پرونده و معرفی جاذبه‌ها به سرانجام نمی‌رسد. حفاظت از ارزش‌های طبیعی، تدوین برنامه مدیریتی، کنترل مداخلات انسانی و فراهم‌کردن سازوکار پایدار نگهداری، از جمله موضوعاتی است که باید در برنامه‌ریزی برای آینده این مناطق مورد توجه قرار گیرد.
از همین رو، ساماندهی سراب‌های نهاوند را باید فراتر از زیباسازی محیط یا افزایش امکانات رفاهی دید؛ موضوعی که مستقیماً با چگونگی حفاظت از سرمایه‌های طبیعی شهرستان و امکان بهره‌برداری پایدار از آنها ارتباط دارد.
سه سراب در اولویت ساماندهی
در گام نخست، سراب‌های گیان، گاماسیاب و فارسبان برای ساماندهی در اولویت قرار گرفته‌اند؛ سه مجموعه‌ای که هم از نظر طبیعت‌گردی و هم از نظر ظرفیت جذب مسافر اهمیت دارند.
جانجان با اشاره به تصمیم‌گیری‌های انجام‌شده با حضور استاندار همدان، نماینده مردم نهاوند در مجلس شورای اسلامی و دستگاه‌های مرتبط، گفت: ساماندهی این سه سراب در اولویت قرار گرفته و مطالعات مربوط به این طرح نیز در حال انجام است.
وی افزود: بخشی از مطالعات این حوزه توسط منابع طبیعی انجام شده و لازم است مطالعات دستگاه‌های مختلف با یکدیگر تلفیق شود تا اقدامات اجرایی با رعایت ملاحظات حفاظتی و ضوابط مرتبط با ثبت جهانی پیش برود.
به گفته مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نهاوند، ایجاد سکوهای مناسب، نورپردازی، سرویس‌های بهداشتی استاندارد، کافی‌شاپ، رستوران و فضاهای اقامتی از جمله نیازهای این مناطق است؛ امکاناتی که باید متناسب با ظرفیت محیطی و ضوابط حفاظتی طراحی و اجرا شوند.
این نکته اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه توسعه گردشگری در مناطق طبیعی، اگر بدون ارزیابی ظرفیت محیطی و نظارت بر ساخت‌وسازها انجام شود، ممکن است به عاملی برای تخریب همان جاذبه‌هایی تبدیل شود که گردشگران را به منطقه می‌کشاند. بنابراین، توسعه زیرساخت‌ها باید در خدمت حفاظت و افزایش کیفیت تجربه گردشگر باشد، نه به بهای آسیب‌دیدن طبیعت.
گاماسیاب؛ مقصدی با صدها خودرو در روز
ظرفیت گردشگری سراب‌های نهاوند تنها به زیبایی طبیعی آنها محدود نمی‌شود؛ آمار اعلام‌شده از ورود خودروها به سراب گاماسیاب نیز نشان می‌دهد این منطقه در روزهای مختلف سال، به‌ویژه در تعطیلات، با حجم قابل‌توجهی از مسافران روبه‌روست.
احمد سلگی، مدیر منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان نهاوند هم در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به استقبال مسافران از سراب‌های این شهرستان اظهار کرد: سراب‌های نهاوند به‌ویژه در روزهای تعطیل و فصل‌های بهار و تابستان میزبان گردشگران بسیاری از استان همدان و استان‌های همجوار هستند.
وی با اشاره به میزان ورود خودروها به سراب گاماسیاب افزود: در روزهای عادی حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ خودرو وارد این مجموعه می‌شوند و در روزهای اوج سفر، از جمله سیزدهم فروردین، شمار خودروهای ورودی به حدود یک‌هزار و ۵۰۰ دستگاه رسیده است.
چنین استقبالی نشان می‌دهد که سراب گاماسیاب، افزون بر ارزش طبیعی، از ظرفیت اقتصادی قابل‌توجهی نیز برخوردار است. حضور مسافران می‌تواند زمینه رونق فعالیت‌های خدماتی، فروش محصولات محلی و توسعه کسب‌وکارهای کوچک در روستاهای اطراف را فراهم کند.
با این حال، افزایش شمار گردشگران به معنای افزایش هزینه‌های نگهداری و حفاظت نیز هست. هرچه تعداد بازدیدکنندگان بیشتر شود، نیاز به جمع‌آوری زباله، نگهداری سرویس‌های بهداشتی، حفاظت از تأسیسات، مدیریت تردد خودروها و تأمین امنیت محیط افزایش می‌یابد؛ موضوعی که در صورت نبود برنامه مشخص و منابع مالی کافی، می‌تواند به فشار مضاعف بر طبیعت و متولیان آن منجر شود.
منابع طبیعی؛ مسئولیت گسترده با اعتبارات محدود
در سوی دیگر ماجرا، منابع طبیعی قرار دارد؛ دستگاهی که بخشی از مسئولیت حفاظت و نگهداری این مجموعه‌ها را بر عهده دارد، اما به گفته مدیر این اداره در نهاوند، با محدودیت جدی اعتبارات و امکانات مواجه است.
سلگی با اشاره به وضعیت سه پارک جنگلی گیان، گاماسیاب و فارسبان اظهار کرد: در سراب گیان، ۲۰۰ هکتار جنگل طبیعی و ۱۶۵ هکتار جنگل دست‌کاشت وجود دارد و مدیریت و نگهداری این مجموعه در قالب تفاهم‌نامه به شهرداری گیان واگذار شده است. با این حال، نیروهای منابع طبیعی همچنان بازدیدهای نظارتی خود را برای حفاظت از این منطقه انجام می‌دهند.
وی ادامه داد: جنگل‌کاری‌های دست‌کاشت در سراب‌های گاماسیاب و فارسبان نیز از دهه ۱۳۷۰ توسط نیروهای منابع طبیعی آغاز شده و حفاظت و نگهداری این مناطق همچنان بر عهده این اداره است.
به گفته سلگی، محدودیت اعتبارات باعث شده تأمین هزینه‌های نگهبانی، نگهداری تأسیسات و ارائه خدمات در این مجموعه‌ها با دشواری همراه باشد؛ به‌گونه‌ای که امکان دریافت عوارض برای تأمین هزینه‌های جاری نیز وجود ندارد.
این محدودیت‌ها در شرایطی مطرح می‌شود که تأسیسات گردشگری برخی سراب‌ها بارها در معرض تخریب قرار گرفته‌اند.
مدیر منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان نهاوند با اشاره به آسیب‌دیدن مکرر امکانات اظهار کرد: سرویس‌های بهداشتی و دیگر تأسیسات این مناطق بارها تخریب شده‌اند و حتی در برخی موارد، درها و تجهیزات به سرقت رفته است؛ به‌طوری که امکانات پس از تعمیر، دوباره نیازمند بازسازی می‌شوند.
تکرار تخریب و سرقت تجهیزات، افزون بر تحمیل هزینه به دستگاه متولی، موجب کاهش کیفیت خدمات‌رسانی به گردشگران نیز می‌شود. در چنین شرایطی، حتی ایجاد زیرساخت‌های جدید هم بدون پیش‌بینی منابع لازم برای نگهداری، نظارت و حفاظت نمی‌تواند راهکاری پایدار باشد.
از جنگل‌کاری تا حفاظت؛ سرمایه‌ای که نگهداری می‌خواهد
جنگل‌های طبیعی و دست‌کاشت پیرامون سراب‌ها بخشی از سرمایه زیست‌محیطی نهاوند هستند؛ سرمایه‌ای که شکل‌گیری و نگهداری آن به زمان، نیروی انسانی و هزینه نیاز دارد.
بر اساس توضیحات مدیر منابع طبیعی شهرستان، سراب گیان از عرصه‌ای طبیعی به مساحت ۲۰۰ هکتار و ۱۶۵ هکتار جنگل دست‌کاشت برخوردار است. در گاماسیاب و فارسبان نیز جنگل‌کاری‌هایی از دهه ۱۳۷۰ انجام شده است.
حفاظت از این عرصه‌ها تنها به مراقبت از درختان محدود نیست؛ مدیریت پسماند، پیشگیری از تخریب پوشش گیاهی، کنترل مداخلات انسانی، حفاظت از تأسیسات و نظارت بر فعالیت‌های گردشگری نیز در حفظ کیفیت محیط نقش دارند.
از این منظر، تأمین اعتبار برای نگهداری سراب‌ها را نمی‌توان صرفاً هزینه‌ای اداری دانست؛ این منابع مالی در واقع برای حفظ دارایی‌های طبیعی، استمرار خدمات گردشگری و جلوگیری از تحمیل هزینه‌های سنگین‌تر در آینده مصرف می‌شوند.
در عین حال، حفاظت از طبیعت تنها بر عهده یک دستگاه نیست و همکاری شهرداری‌ها، دستگاه‌های اجرایی، جوامع محلی، بهره‌برداران و خود گردشگران در این مسیر اهمیت دارد.
یکی از موضوعات مطرح‌شده برای ساماندهی سراب‌های نهاوند، تعیین تکلیف مدیریت و بهره‌برداری از این مجموعه‌هاست؛ موضوعی که هم مدیر میراث فرهنگی و هم مدیر منابع طبیعی بر ضرورت بررسی آن تأکید دارند.
مدیر میراث فرهنگی نهاوند معتقد است اداره مستقیم همه سراب‌ها توسط دولت امکان‌پذیر نیست و واگذاری مدیریت و بهره‌برداری به بخش خصوصی در چارچوب ضوابط قانونی و حفاظتی می‌تواند به ارتقای خدمات و ایجاد زیرساخت‌های موردنیاز گردشگران کمک کند.
سلگی مدیر منابع طبیعی شهرستان نهاوند نیز از برگزاری جلسه‌ای با حضور استاندار همدان و تصمیم برای بررسی وضعیت مدیریت این مجموعه‌ها خبر داده و گفته است مقرر شده کمیته‌ای با محوریت منابع طبیعی، طی یک ماه و به‌صورت هفتگی، موضوع را بررسی کند تا درباره واگذاری مدیریت به شهرداری‌ها یا استفاده از ظرفیت بخش خصوصی از طریق مزایده تصمیم‌گیری شود.
سلگی با اشاره به موقعیت روستاهای مجاور سراب‌ها، بهره‌مندی جوامع محلی از مزایای حضور گردشگران را یکی از ظرفیت‌های این مناطق دانسته است.
به‌گزارش ایسنا، واگذاری مدیریت می‌تواند در صورت تعریف دقیق مسئولیت‌ها، تأمین منابع مالی و نظارت مستمر، بخشی از مشکلات نگهداری و خدمات‌رسانی را کاهش دهد؛ اما صرف تغییر متولی، تضمینی برای حفاظت بهتر از طبیعت نیست.
آنچه اهمیت دارد، تعیین روشن وظایف بهره‌بردار در زمینه نگهداری تأسیسات، جمع‌آوری پسماند، حفاظت از پوشش گیاهی، کنترل ساخت‌وسازها و تأمین امنیت محیط است. همچنین باید مشخص باشد هزینه‌های جاری چگونه تأمین می‌شود و در صورت تخریب یا کوتاهی در نگهداری، چه سازوکاری برای پاسخ‌گویی وجود خواهد داشت.
از سوی دیگر، هرگونه واگذاری باید با رعایت ضوابط حفاظتی و ملاحظات مرتبط با ثبت جهانی انجام شود تا درآمدزایی و توسعه خدمات، به مداخله نامتناسب در طبیعت منجر نشود.
رونق گردشگری سراب‌های نهاوند می‌تواند فراتر از محدوده این مجموعه‌ها اثرگذار باشد. حضور مسافران، در صورت وجود برنامه مناسب، فرصت‌هایی برای فروش محصولات محلی، توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی، فعالیت راهنمایان گردشگری و گسترش کسب‌وکارهای کوچک ایجاد می‌کند.
با این حال، برای تبدیل این ظرفیت به درآمد پایدار، باید میان افزایش شمار گردشگران و ارتقای کیفیت خدمات ارتباط برقرار شود. مقصدی که با کمبود سرویس‌های بهداشتی، ضعف مدیریت پسماند یا تخریب امکانات مواجه باشد، نمی‌تواند به‌تنهایی بر افزایش تعداد مسافران تکیه کند؛ بلکه به برنامه‌ای نیاز دارد که هم تجربه بازدیدکنندگان را بهبود دهد و هم ارزش‌های طبیعی منطقه را حفظ کند.
ساماندهی اصولی سراب‌ها همچنین می‌تواند زمینه توزیع بهتر سفرها میان جاذبه‌های مختلف نهاوند را فراهم کند؛ به‌گونه‌ای که فشار گردشگری تنها بر یک یا دو نقطه متمرکز نباشد و سایر ظرفیت‌های شهرستان نیز فرصت معرفی و بهره‌برداری پایدار پیدا کنند.
در نهایت ثبت جهانی، زمانی می‌تواند به فرصتی ماندگار برای نهاوند تبدیل شود که پیش از هر چیز، حفاظت از این میراث طبیعی از یک مسئولیت محدود و کم‌اعتبار به برنامه‌ای مشترک، پایدار و قابل اجرا میان دستگاه‌های مسئول، بهره‌برداران و جوامع محلی تبدیل شود.
انتهای پیام
