حسین اسماعیلیان سه‌شنبه ۲۸ مهرماه، در ششمین نشست علمی امنیت غذایی و توسعه پایدار زیست‌بوم با عنوان «از شورا به تا امنیت غذایی؛ اقتصاد چرخشی و راهکارهای نوین زیست‌فناورانه برای آینده» که در جهاددانشگاهی خراسان رضوی برگزار شد، اظهار کرد: مشهد و خراسان رضوی در منطقه‌ای خشک قرار دارند و منابع آب سطحی و رودخانه‌های قابل اتکای محدودی در اختیار دارند. در چنین شرایطی، توسعه جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی فشار بیشتری بر منابع آب وارد کرده است.
وی افزود: بر اساس شاخص دسترسی به منابع آب تجدیدپذیر، سرانه سالانه آب در دشت مشهد حدود ۲۰۰ مترمکعب به ازای هر نفر است؛ رقمی که نشان‌دهنده وضعیت کم‌آبی شدید است. از سوی دیگر، حدود ۵۷ درصد جمعیت استان و بیش از ۷۰ درصد فعالیت‌های صنعتی آن در محدوده دشت مشهد متمرکز شده‌اند و همین تمرکز، فشار بر منابع آبی منطقه را افزایش داده است.
اسماعیلیان با اشاره به وضعیت آب‌های زیرزمینی بیان کرد: دشت مشهد از جمله دشت‌هایی است که با افت شدید سطح آب زیرزمینی و کسری مخزن مواجه است و به‌طور متوسط سالانه حدود ۱۳۷ میلیون مترمکعب کسری آب دارد. ادامه برداشت از منابع زیرزمینی بدون ایجاد تعادل میان تغذیه و مصرف، وضعیت این منابع را دشوارتر می‌کند.
کاهش ذخایر سدها و افزایش وابستگی به آب‌های زیرزمینی
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد با اشاره به جمعیت این شهر و شمار زائران آن گفت: مشهد شهری با جمعیت چندمیلیونی است که سالانه حدود ۳۰ میلیون زائر به آن سفر می‌کنند. تأمین آب در روزهای اوج سفر و مناسبت‌های خاص، شرایط متفاوتی نسبت به بسیاری از کلان‌شهرهای دیگر ایجاد می‌کند.
وی در ادامه با اشاره به منابع تأمین آب مشهد اظهار کرد: آب این شهر از طریق حدود ۶۱۹ حلقه چاه و مجموعه‌ای از سدها تأمین می‌شود. در سال‌های گذشته، سهم سدها از تأمین آب مشهد در برخی دوره‌ها به حدود ۷۵ درصد می‌رسید، اما در پی خشکسالی‌های پیاپی و کاهش ذخایر سدها، وابستگی به منابع زیرزمینی افزایش یافته است.
اسماعیلیان ادامه داد: در حال حاضر، حدود ۷۵ درصد آب مشهد از منابع زیرزمینی و حدود ۲۵ درصد از منابع سطحی تأمین می‌شود. این تغییر در حالی رخ داده که وضعیت آبخوان‌های دشت مشهد نیز مناسب نیست و در دو سال گذشته، تعداد قابل‌توجهی از چاه‌ها به دلیل خشک‌شدن یا کاهش قابلیت بهره‌برداری از دسترس خارج شده‌اند.
وی با اشاره به وضعیت ذخیره سد دوستی گفت: حجم مخزن این سد حدود یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب است که ذخیره آب آن در زمان ارائه گزارش به حدود ۱۶ میلیون مترمکعب رسیده بود. ذخایر دیگر سدهای تأمین‌کننده آب مشهد نیز در وضعیت نامطلوبی قرار داشت و حجم ذخیره برخی از آن‌ها به بخش کوچکی از ظرفیت مخزن رسیده بود.
مدیریت مصرف، یکی از محورهای اصلی پایداری آب مشهد
اسماعیلیان با بیان اینکه مشهد با مجموعه‌ای از چالش‌های هم‌زمان روبه‌روست، اظهار کرد: کاهش ذخایر آب سطحی، افت منابع زیرزمینی، تغییرات اقلیمی، افزایش دما و رشد تقاضا در شهری مهاجرپذیر، شرایط تأمین آب را دشوار کرده است. در کنار این مسائل، محدودیت منابع جدید و مشکلات حکمرانی آب نیز ضرورت اتخاذ تصمیم‌های هماهنگ را افزایش می‌دهد.
وی با اشاره به بحث مطرح‌شده درباره بهره‌وری در بخش کشاورزی افزود: با وجود پیشرفت‌های صورت‌گرفته در افزایش بهره‌وری، این روند به‌تنهایی به مدیریت پایدار منابع آب منجر نشده است. اگر افزایش راندمان با کنترل برداشت و تخصیص آب همراه نباشد، نمی‌توان انتظار داشت کسری مخزن آب زیرزمینی جبران شود.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد تأکید کرد: هدف، محروم کردن بخش کشاورزی از منابع آب نیست؛ بلکه باید راهکارهایی پیدا شود که هم تولید کشاورزی و امنیت غذایی حفظ شود و هم تأمین آب شرب مردم با مشکل مواجه نشود. در برنامه‌ریزی آب مشهد، دو محور اصلی دنبال می‌شود: مدیریت تقاضا و مصرف و اجرای پروژه‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت برای تأمین آب.
وی ادامه داد: کاهش سرانه مصرف، کنترل هدررفت و بازچرخانی آب از جمله اقداماتی است که در محور مدیریت مصرف دنبال می‌شود. در کنار آن، پروژه‌های تأمین آب نیز باید مطابق برنامه زمان‌بندی اجرا شوند تا بتوان نیاز آینده شهر را با ترکیبی از منابع مختلف پاسخ داد.
تأخیر پروژه‌های تأمین آب، یکی از چالش‌های اصلی مشهد
اسماعیلیان با اشاره به برنامه مصوب تأمین آب مشهد گفت: در این برنامه، نیاز آبی شهر در افق سال ۱۴۲۰ با در نظر گرفتن اقداماتی مانند کاهش سرانه مصرف، کنترل هدررفت و مدیریت فضای سبز، حدود ۳۹۶ میلیون مترمکعب در سال پیش‌بینی شده است. این برنامه برای دوره‌های مختلف زمانی تنظیم شده و میزان تأمین آب از منابع گوناگون و پروژه‌های مرتبط را مشخص می‌کند.
وی افزود: در برنامه تأمین آب، سهم منابع زیرزمینی، سدهای موجود، پروژه‌های انتقال آب و سایر طرح‌ها تعیین شده است. همچنین برای هر سال، اقدامات و پروژه‌هایی در نظر گرفته شده تا نیاز آبی شهر در چارچوب سقف پیش‌بینی‌شده تأمین شود؛ با این حال، چالش اصلی در اجرای به‌موقع این برنامه‌هاست.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد با اشاره به تأخیر پروژه جایگزینی پساب گفت: این پروژه قرار بود از سال ۱۳۹۸ در سه مرحله اجرا شود و پساب را به سمت غرب مشهد منتقل کند تا در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد و منابع آب آزادشده برای تأمین شهر به کار گرفته شود. با این حال، تا زمان ارائه گزارش، بخش اصلی خط انتقال مورد نیاز اجرا نشده بود و پروژه حدود هفت سال از برنامه زمانی خود عقب‌ماندگی داشت.
وی همچنین درباره پروژه انتقال آب از هزارمسجد اظهار کرد: این پروژه قرار بود در سال ۱۴۰۱ به بهره‌برداری برسد، اما در سال ۱۴۰۲ تازه مجوزهای لازم را دریافت کرد و اجرای آن با تأخیر مواجه شد.
اسماعیلیان با تأکید بر اهمیت این پروژه‌ها گفت: در شرایطی که ظرفیت منابع موجود محدود شده، تأخیر در اجرای طرح‌های جایگزین، فشار بیشتری بر منابع آب فعلی وارد می‌کند.
کاهش مصرف آب، مانع بروز جیره‌بندی در مشهد شد
اسماعیلیان با اشاره به اینکه با وجود شرایط دشوار منابع آب، مشهد در دوره مورد اشاره با جیره‌بندی رسمی آب مواجه نشده بود، گفت: یکی از عوامل مؤثر در این زمینه، اقدامات انجام‌شده برای مدیریت تقاضا و مصرف بوده است. براساس آمار ارائه‌شده، میزان مصرف واقعی آب شهر در سال‌های اخیر از مقادیر پیش‌بینی‌شده در برنامه کمتر بوده است.
وی افزود: برای نمونه، در سال ۱۴۰۱ در حالی که میزان تأمین آب پیش‌بینی‌شده در برنامه حدود ۲۹۳ میلیون مترمکعب بود، مصرف شهر حدود ۲۵۲ میلیون مترمکعب ثبت شد. همچنین در سال ۱۴۰۴، با وجود پیش‌بینی حدود ۳۱۱ میلیون مترمکعب آب، میزان تأمین آب شهر حدود ۲۴۱ میلیون مترمکعب اعلام شد؛ رقمی که حدود ۷۰ میلیون مترمکعب کمتر از مقدار برنامه‌ریزی‌شده است.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد در عین حال تأکید کرد که همه این کاهش را نمی‌توان صرفاً به تغییر رفتار مصرف‌کنندگان نسبت داد.
وی گفت: در یکی دو تابستان گذشته نوعی مدیریت سخت‌گیرانه‌تر نیز اعمال شده و کاهش فشار شبکه در برخی دوره‌ها بر کیفیت خدمات اثر گذاشته است؛ با این وجود، همراهی مردم در عبور از شرایط دشوار آب مشهد نقش مهمی داشته است.
وی با قدردانی از شهروندان مشهدی اظهار کرد: مردم با وجود نارضایتی‌هایی که ممکن است از کاهش فشار آب داشته باشند، شرایط را درک کرده‌اند و با بردباری در مدیریت این وضعیت مشارکت داشته‌اند. این همراهی در کنار اقدامات فنی و مدیریتی شرکت، به کاهش فشار بر منابع و استمرار تأمین آب کمک کرده است.
سهم بالای مشترکان کم‌مصرف و کاهش هدررفت آب
اسماعیلیان با اشاره به الگوی مصرف آب مشترکان گفت: حدود ۶۵ درصد مشترکان مشهد کمتر از الگوی مصرف تعیین‌شده، یعنی حدود ۱۲ مترمکعب در ماه، آب مصرف می‌کنند.
وی این وضعیت را در مقایسه با برخی کلان‌شهرهای دیگر متفاوت دانست و اظهار کرد: طی سال‌های گذشته بخشی از مشترکان پرمصرف نیز به گروه‌های کم‌مصرف‌تر منتقل شده‌اند.
وی با بیان اینکه مدیریت مصرف تنها به همکاری مردم محدود نیست، افزود: شرکت آب و فاضلاب مشهد اقدامات فنی گسترده‌ای برای کنترل شبکه و کاهش هدررفت انجام داده است. بر اساس آمار اعلام‌شده، هدررفت فیزیکی آب در شبکه مشهد به حدود ۷.۸۶ درصد رسیده و میزان حوادث شبکه نیز طی سال‌های گذشته روند کاهشی داشته است.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد با اشاره به گستردگی شبکه توزیع آب گفت: مدیریت شبکه‌ای با حدود ۶۰۰۰ کیلومتر طول، بدون استفاده از فناوری‌های به‌روز و ابزارهای دقیق امکان‌پذیر نیست. به همین منظور، شبکه به ۲۱ پهنه اصلی و سپس زیرپهنه‌های کوچک‌تر تقسیم شده تا کنترل فشار و مدیریت توزیع آب در مناطق مختلف با دقت بیشتری انجام شود.
وی ادامه داد: تقسیم‌بندی شبکه به زیرپهنه‌ها امکان مدیریت موضعی‌تر فشار را فراهم کرده است؛ به‌گونه‌ای که کاهش فشار در یک منطقه، الزاماً به افت شدید فشار یا قطع آب در مناطق دیگر منجر نشود. استفاده از فناوری‌های نوین در این زمینه از اقدامات مهم شرکت بوده و همچنان ظرفیت زیادی برای توسعه روش‌های فنی و مدیریتی وجود دارد.
پساب؛ منبعی راهبردی در اقتصاد چرخشی آب
اسماعیلیان با اشاره به اهمیت اقتصاد چرخشی در مدیریت منابع آب گفت: در شرایطی که منابع جدید آب برای مشهد محدود است، باید پساب را بخشی از منابع آبی شهر دانست و برای استفاده حداکثری از آن برنامه‌ریزی کرد. این رویکرد می‌تواند ضمن کاهش فشار بر منابع آب باکیفیت، زمینه تأمین بخشی از نیازهای کشاورزی، فضای سبز و صنعت را فراهم کند.
وی افزود: در برنامه‌های تأمین آب مشهد، استفاده از پساب برای جایگزینی آب شرب در برخی مصارف، از جمله فضای سبز و صنایع آب‌بر، پیش‌بینی شده است. همچنین اجرای پروژه‌های انتقال پساب به غرب مشهد می‌تواند زمینه استفاده از این منبع در کشاورزی و آزادسازی بخشی از منابع آب موجود برای مصارف شهری را فراهم کند.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد همچنین با اشاره به برنامه‌های پیش‌بینی‌شده تا افق ۱۴۲۰ گفت: در این برنامه، استفاده از پساب برای مصارف مختلف، از جمله جایگزینی آب فضای سبز، تأمین بخشی از نیاز صنایع، جایگزینی برداشت از چاه‌های آب شرب و پشتیبانی از پروژه‌های سرمایه‌گذاری تأمین آب در نظر گرفته شده است. تحقق این برنامه‌ها به اجرای زیرساخت‌ها و تأمین منابع مالی مورد نیاز وابسته است.
وی با اشاره به مشارکت بخش خصوصی در پروژه‌های حوزه آب و فاضلاب اظهار کرد: سرمایه‌گذاری بخش خصوصی می‌تواند به اجرای طرح‌های زیرساختی و توسعه ظرفیت بازچرخانی آب کمک کند. در همین راستا، پروژه‌هایی در حوزه فاضلاب و استفاده مجدد از آب در دست اجراست و توسعه این ظرفیت می‌تواند بخشی از نیاز آینده مشهد را پاسخ دهد.
ضرورت تقویت همکاری دانشگاه و صنعت آب
اسماعیلیان با اشاره به همکاری شرکت آب و فاضلاب مشهد با دانشگاه فردوسی و مجموعه‌های فناور گفت: با وجود برخی همکاری‌های انجام‌شده، ارتباط شرکت با دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان هنوز به اندازه کافی اثربخش نیست و باید سازوکارهای تقویت این ارتباط مورد بررسی قرار گیرد.
وی افزود: یکی از تجربه‌های انجام‌شده، برگزاری مدرسه فصلی با همکاری دانشگاه فردوسی بوده است تا دانشجویان، به‌ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی، از نزدیک با فعالیت‌ها و چالش‌های صنعت آب آشنا شوند و بتوانند ایده‌ها و راهکارهای خود را برای حل مسائل این حوزه ارائه کنند.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد با تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها در حل مسائل اجرایی اظهار کرد: در زمینه‌هایی مانند ساختمان‌های سبز، توسعه فناوری‌های تصفیه آب و فاضلاب، بومی‌سازی تجهیزات و استفاده از روش‌های نوین برای نگهداری و افزایش بهره‌وری، زمینه‌های زیادی برای پژوهش و نوآوری وجود دارد.
وی با اشاره به یکی از تجربه‌های پژوهشی مشترک با دانشگاه فردوسی گفت: در یک پروژه مرتبط با مصرف مواد شیمیایی مورد استفاده در تصفیه فاضلاب، همکاری پژوهشی به کاهش حدود ۱۳ درصدی مصرف یکی از مواد مورد استفاده منجر شد. چنین نتایج کاربردی نشان می‌دهد که تقویت ارتباط صنعت و دانشگاه می‌تواند به کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری و حل مسائل واقعی بخش آب کمک کند.
اسماعیلیان ابراز امیدواری کرد که با گسترش همکاری با دانشگاه‌ها، پژوهشگران و شرکت‌های دانش‌بنیان، امکان استفاده بیشتر از فناوری‌های نوین در مدیریت منابع آب، بازچرخانی پساب و ارتقای بهره‌وری فراهم شود و مشهد بتواند با اتکا به ظرفیت‌های علمی و فناورانه، بخشی از چالش‌های پیش روی تأمین پایدار آب را مدیریت کند.
افزایش بهره‌وری آب، محور برنامه پژوهشی جهاددانشگاهی برای تأمین امنیت غذایی پایدار
در ادامه این نشست سیدضیاء نصرتی -سرپرست دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی معاونت پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی- با بیان اینکه امنیت غذایی یکی از ارکان مهم امنیت کشور است و بخش کشاورزی مسئولیت مهمی در تأمین آن بر عهده دارد، اظهار کرد: هدف کلان جهاددانشگاهی در حوزه پژوهش و فناوری کشاورزی، کمک به تأمین امنیت غذایی پایدار کشور با بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود در سراسر کشور است. در همین راستا، با توجه به چالش‌ها و مسائل مهم کشور، افزایش بهره‌وری آب به‌عنوان یکی از محورهای اصلی فعالیت‌های پژوهشی این مجموعه تعیین شده است.
نصرتی ادامه داد: پژوهشکده‌ها، پژوهشگاه‌ها، گروه‌های پژوهشی و اعضای هیأت‌علمی جهاددانشگاهی در سراسر کشور در حوزه‌های تخصصی مختلفی از جمله کشاورزی، صنایع غذایی و دارویی فعالیت می‌کنند، اما رویکرد مشترک این فعالیت‌ها کمک به افزایش بهره‌وری مصرف آب و تقویت امنیت غذایی پایدار است.
سرپرست دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی معاونت پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی با اشاره به ضرورت افزایش توجه به موضوع امنیت غذایی پایدار در کشور، اظهار کرد: یکی از راهکارهای مورد توجه برای جریان‌سازی در این زمینه، برگزاری سلسله نشست‌های تخصصی با محور امنیت غذایی و توسعه پایدار زیست‌بوم است.
وی با بیان اینکه همکاران سازمان جهاددانشگاهی تهران و پژوهشکده مطالعات توسعه در برگزاری و هماهنگی این نشست‌ها مشارکت دارند، گفت: در این نشست‌ها تلاش می‌شود از دیدگاه صاحب‌نظران و متخصصان حوزه‌های مرتبط استفاده شود و هر جلسه به یکی از موضوعات مرتبط با امنیت غذایی پایدار اختصاص یابد.
نصرتی با اشاره به موضوعات نشست‌های پیشین بیان کرد: موضوع آب، اقلیم و امنیت غذایی پایدار، نقش و جایگاه آبزی‌پروری در امنیت غذایی و مبارزه تلفیقی با آفات و بیماری‌ها از جمله محورهای نشست‌های برگزارشده بوده است. همچنین در یکی از نشست‌ها، سند ملی قضایی با حضور صاحب‌نظران این حوزه بررسی شده است.
وی با اشاره به برگزاری ششمین نشست با حضور پژوهشگران و فعالان حوزه صنعت در خراسان رضوی، اظهار کرد: تاکنون نشست‌ها عمدتاً در تهران برگزار می‌شد و همکاران سایر استان‌ها در این جلسات حضور پیدا می‌کردند؛ اما این بار، خراسان رضوی میزبان نشست است و همکاران تهرانی به‌عنوان مهمان در آن حضور دارند.
سرپرست دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی معاونت پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی افزود: این تجربه می‌تواند در دیگر ساختارهای جهاددانشگاهی نیز تکرار شود. همچنین دانشگاه‌ها، دانشکده‌ها، پژوهشکده‌ها و گروه‌های پژوهشی علاقه‌مند می‌توانند برای برگزاری نشست‌هایی متناسب با حوزه تخصصی خود و بهره‌گیری از این ظرفیت، هماهنگی‌های لازم را انجام دهند.
نصرتی با تأکید بر ادامه این سلسله نشست‌ها گفت: برنامه این است که نشست‌های تخصصی ادامه پیدا کند و زمینه برای دستیابی به خروجی‌های مختلف، از جمله برگزاری همایش‌های ملی در حوزه امنیت غذایی، فراهم شود تا جایگاه این موضوع در کشور بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.
مشارکت دانشگاه، صنعت و مدیران در جریان‌سازی علمی
وی با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های مختلف در این نشست‌ها اظهار کرد: تلاش می‌شود در هر جلسه از حضور صاحب‌نظران دانشگاهی، فعالان بخش اجرا و مدیران و مسئولان مرتبط استفاده شود تا جریان‌سازی در حوزه امنیت غذایی با مشارکت بخش‌های مختلف شکل بگیرد.
سرپرست دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی معاونت پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی همچنین بر استفاده از ظرفیت‌های رسانه‌ای جهاددانشگاهی، از جمله ایسنا، برای بازتاب مباحث این نشست‌ها تأکید کرد و افزود: با مشورت سخنرانان، نسخه نهایی مباحث و مطالب نشست‌ها در اختیار خبرگزاری‌ها قرار می‌گیرد تا امکان اطلاع‌رسانی و بهره‌گیری از نتایج آن‌ها فراهم شود.
نصرتی ابراز امیدواری کرد که با تداوم این روند، مسئولیت جهاددانشگاهی در قبال جامعه علمی، مدیران و سیاست‌گذاران و مردم در زمینه تقویت امنیت غذایی پایدار بهتر دنبال شود و این نشست‌ها به افزایش توجه به این موضوع و استفاده از ظرفیت‌های علمی کشور کمک کند.
انتهای پیام
