آب را معمولاً در صدای رودخانه، موج دریا، باران روی شیشه یا زلالی یک چشمه جست‌وجو می‌کنیم؛ اما این‌بار، آب در میان قاب‌هایی نشسته بود که قرار بود با زبان دیگری از آن سخن بگویند؛ زبان خط و خوشنویسی. وارد فضای نمایشگاه که شدم، نخستین چیزی که به چشم می‌آمد، تابلوهایی بود که در هرکدام واژه‌ها و خطوط، روایتی متفاوت از آب را پیش چشم مخاطب می‌گذاشتند.
فضای نمایشگاه آرام، اما بی‌رمق نبود؛ رفت‌وآمد مخاطبان در میان تابلوها جریان داشت و هرکس برای دقایقی مقابل اثری می‌ایستاد، به جزئیات خط خیره می‌شد و گویی تلاش می‌کرد از میان پیچ‌وخم حروف، معنایی فراتر از واژه‌ها پیدا کند. برخی با دقت بیشتری به ترکیب‌بندی تابلوها نگاه می‌کردند و برخی دیگر پس از چند لحظه مکث، دوباره به سراغ اثری دیگر می‌رفتند.
در میان بازدیدکنندگان، تنها اهالی هنر دیده نمی‌شدند؛ هر مخاطب از زاویه‌ای به آثار نگاه می‌کرد. برای یکی زیبایی خط و ظرافت اجرای اثر اهمیت داشت، برای دیگری محتوای نوشته‌ها و برای دیگری، خودِ موضوع آب که در قاب‌های مختلف تکرار می‌شد. همین تفاوت نگاه‌ها، فضای نمایشگاه را از یک مجموعه صرفاً دیداری فراتر برده بود؛ هر تابلو می‌توانست آغاز گفت‌وگویی میان مخاطب و مفهوم پنهان در آن باشد.
تابلوها هرکدام مسیر متفاوتی را پیش روی چشم باز می‌کردند؛ گاهی آیه‌ای قرآنی، گاهی شعری از شاعران، گاهی متنی برگرفته از نوشته‌های کهن و گاهی عبارتی که مخاطب را به مکث وادار می‌کرد. با وجود تفاوت در متن و فرم، یک مفهوم در همه آثار حضوری پررنگ داشت؛ «آب».
در نگاه اول، شاید پیوند خوشنویسی با آب، ساده به نظر برسد؛ اما هرچه بیشتر میان تابلوها قدم می‌زدم، این پرسش پررنگ‌تر می‌شد که چرا یک خوشنویس، مجموعه‌ای از آثار خود را به یک موضوع مشخص و حیاتی مانند آب اختصاص داده است؟ چرا در میان این همه موضوعی که می‌توانست دستمایه خلق اثر قرار گیرد، آب انتخاب شده و چرا تلاش شده اهمیت آن از مسیر هنر و خط به مخاطب منتقل شود؟
همین کنجکاوی مرا به جست‌وجوی صاحب آثار و مسئول برگزاری نمایشگاه کشاند؛ کسی که پشت این مجموعه ۲۵ تابلویی ایستاده بود و سه سال از عمر خود را برای شکل‌گیری آن صرف کرده بود؛ محمدحسین نژاداصل، فارغ‌التحصیل رشته عمران ـ سازه و استاد خوشنویسی در رشته نستعلیق.
خوشنویسی، زبان من برای روایت اهمیت آب است
نژاداصل در گفت‌وگو با ایسنا، درباره چرایی انتخاب آب به‌عنوان موضوع این نمایشگاه اظهار کرد: تاکنون به‌صورت جدی روی موضوع آب در خوشنویسی کار نشده بود و به همین دلیل تصمیم گرفتم موضوع نمایشگاهم را آب انتخاب کنم تا از این طریق اهمیت و جایگاه این نعمت را مطرح و اهمیت آن را نشان دهم.
وی با بیان اینکه در این نمایشگاه ۲۵ تابلو ارائه شده است، افزود: برای خلق این آثار سه سال زمان صرف شده و موضوعات مختلفی در آن‌ها مورد توجه قرار گرفته است. حدود هفت یا هشت تابلو از آیات قرآن کریم هستند و در سایر آثار نیز از متون قدیمی با قدمت حدود ۲۵۰۰ سال، اشعار شاعران، بخشی از نهج‌البلاغه، صحیفه سجادیه و دیگر منابع استفاده کرده‌ام.
وی با تأکید بر اهمیت آب، ادامه داد: اهمیت آب برای ما بسیار زیاد است، به‌ویژه در کشور ما که تقریباً با کم‌آبی و بی‌آبی مواجه هستیم. تلاش کردم این اهمیت را از طریق هنر خود مطرح کنم و آن را به مخاطب نشان دهم.
این استاد خوشنویسی با اشاره به جایگاه خوشنویسی در فرهنگ ایرانی، گفت: خوشنویسی یک هنر زلال و پاک و در واقع هنری اسلامی و ناب است. به‌ویژه خط نستعلیق را می‌توان شناسنامه ایران دانست. ایرانیان پس از ورود اسلام به کشور، در مدت کوتاهی خطوط مختلف را توسعه دادند و از خطوط حجازی، نسخ و کوفی به ثلث و دیگر خطوط رسیدند و فرهنگ و ادب این سرزمین را با استفاده از خط و خوشنویسی حفظ کردند.
وی افزود: از یک سو خوشنویسی هنری زلال و پاک است و از سوی دیگر، پاکی و زلالی آب نیز روشن است؛ بنابراین تلاش کردم این دو مفهوم را در کنار یکدیگر قرار دهم و از زلالی خط و زلالی آب برای انتقال مفهوم یک نعمت بزرگ الهی به مخاطبان استفاده کنم.
وی با اشاره به سابقه تاریخی ایرانیان در مدیریت منابع آب نیز اظهار کرد: اگر به چند صد سال گذشته و حتی چند هزار سال پیش برگردیم، کشور ما از گذشته با کم‌آبی مواجه بوده است؛ اما مردم ایران، مردمانی فرهیخته و خلاق بودند و برای این مشکل راه‌حل‌هایی پیدا کردند که به محیط زیست آسیب نمی‌زد.
نژاداصل تشریح کرد: حدود سه هزار سال پیش، ایرانیان قنات را ابداع کردند. امروز قنات‌هایی با قدمت سه هزار سال در ایران داریم و حتی قناتی وجود دارد که حدود ۸۰ کیلومتر طول دارد. تصور کنید سه هزار سال پیش، بدون دوربین نقشه‌برداری و ابزارهای مهندسی امروز، چنین سازه‌ای ایجاد شده است. در برخی از این قنات‌ها، عمق میله‌های چاه اولیه حدود ۳۵ متر بوده که ارتفاعی در حد یک ساختمان ۱۰۰ طبقه است.
وی با بیان اینکه چنین اقداماتی حاصل نبوغ و احساس نیاز ایرانیان بوده است، خاطرنشان کرد: ایرانیان با استفاده از قنات، آب را از ارتفاعات و مسیرهای طولانی به شهرها می‌رساندند، بدون اینکه به محیط زیست آسیب بزنند؛ اما امروز شرایط متفاوت شده و نتوانسته‌ایم به‌درستی با طبیعت و ظرفیت‌های آن سازگار شویم.
وی با انتقاد از نحوه مصرف منابع آب، گفت: ما به سفره‌های آب زیرزمینی خیانت کرده‌ایم و بیش از نیازمان از آن‌ها استفاده کرده‌ایم. این مسئله موجب شده فرونشست در بسیاری از شهرها و دشت‌ها اتفاق بیفتد؛ فرونشست‌هایی با عمق ۴۰ یا ۵۰ متر و حتی در برخی دشت‌های اصفهان و کاشان با گستره‌های قابل توجه.
این هنرمند اضافه کرد: تالاب‌هایی مانند جازموریان، پریشان و مهارلو نیز خشک شده‌اند و نمی‌توان همه این مسائل را فقط به کاهش بارندگی نسبت داد؛ ما نیز در مدیریت منابع آب اشتباه کرده‌ایم و سوءمدیریت داشته‌ایم. به همین دلیل احساس کردم وظیفه دارم از هنر خود در خصوص این موضوع استفاده کنم و رسالتم را بیان و ادا کنم.
در پایان، دوباره به میان تابلوها برمی‌گردم؛ جایی که آب دیگر تنها یک واژه نیست. در هر قاب، بخشی از تاریخ، فرهنگ، ادبیات و دغدغه امروز این سرزمین در کنار خط نشسته است. شاید هنر نتواند به‌تنهایی بحران آب را حل کند، اما می‌تواند کاری کند که مخاطب لحظه‌ای بایستد، نگاه کند و درباره چیزی بیندیشد که معمولاً آن را بدیهی می‌دانیم.
در این نمایشگاه، خط و آب در نقطه‌ای مشترک به هم رسیده‌اند؛ یکی با جوهر بر کاغذ جاری شده و دیگری در ذهن مخاطب، یادآور نعمتی است که زندگی بدون آن ممکن نیست. نژاداصل تلاش کرده است با زبان هنری خود، موضوعی اجتماعی و زیست‌محیطی را از زاویه‌ای متفاوت روایت کند؛ روایتی که از حروف آغاز می‌شود و به دغدغه‌ای بزرگ‌تر درباره آینده آب می‌رسد.
شاید ارزش این تابلوها تنها در ظرافت نستعلیق یا زیبایی ترکیب حروف خلاصه نشود؛ هر اثر تلاشی است برای اینکه «آب» دوباره دیده شود؛ نه فقط به‌عنوان یک عنصر طبیعی، بلکه به‌عنوان بخشی از تاریخ، فرهنگ و زندگی ایرانیان. در این قاب‌ها، زلالی خط بهانه‌ای شده است برای سخن گفتن از زلالی آبی که اگر امروز قدرش دانسته نشود، فردا شاید تنها در قاب خاطره‌ها باقی بماند.
به گزارش ایسنا، نمایشگاه خوشنویسی آثار محمدحسین نژاداصل با محوریت «آب» از ۲۶ تا ۳۰ مهرماه ۱۴۰۵ در نگارخانه میرعلی تبریزی خانه فرهنگ امام، واقع در خیابان امام تبریز، طبقه همکف برپا می‌شود و علاقه‌مندان می‌توانند هر روز از ساعت ۱۶ تا ۱۹ از آثار این نمایشگاه بازدید کنند.
انتهای پیام
