از مقام‌های عرفانی و دوبیتی‌های عاشقانه گرفته تا لالایی‌های مادران و رقص‌های محلی، هر کدام روایتی از فرهنگ و هویت مردمان این سرزمین را بازگو می‌کنند. با وجود این پیشینه غنی، حفظ و انتقال این میراث به نسل‌های آینده همچنان یکی از دغدغه‌های حوزه موسیقی نواحی است؛ چراکه بخشی از مقام‌ها و شیوه‌های قدیمی اجرا در گذر زمان کم‌رنگ شده‌اند و ادامه حیات آن‌ها به آموزش، مستندسازی و حمایت از هنرمندان وابسته است.
یک پژوهشگر موسیقی نواحی و نوازنده دوتار، با اشاره به پیشینه موسیقی مقامی تربت‌جام با اشاره به جایگاه موسیقی در فرهنگ مردم این منطقه اظهار کرد: موسیقی تربت‌جام بخشی از زندگی و هویت مردم این شهرستان است و در طول سال‌ها در کنار آیین‌ها، آداب و رسوم و باورهای مردم شکل گرفته و گسترش یافته است.
حسن عابدینی در گفت‌وگو با ایسنا در حاشیه برنامه شبی با موسیقی تربت‌جام اظهار کرد: این موسیقی تنها به دوتارنوازی محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از مقام‌ها، آوازها، روایت‌ها و رقص‌های محلی را در بر می‌گیرد که هرکدام بخشی از فرهنگ منطقه را بازتاب می‌دهند.
وی افزود: موسیقی نواحی معمولاً از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و استادان و هنرمندان نقش مهمی در حفظ آن داشته‌اند. در تربت‌جام نیز بسیاری از مقام‌ها با همین شیوه و از طریق آموزش مستقیم، اجراهای محلی و حضور در میان مردم حفظ شده‌اند. با این حال، بخشی از این میراث در گذر زمان کم‌رنگ شده و امروز لازم است برای شناسایی و نگهداری آن تلاش بیشتری شود.
این مدرس موسیقی مقامی ادامه داد: معرفی موسیقی تربت‌جام به مردم، به ویژه نسل جوان، یکی از راه‌های مهم برای جلوگیری از فراموش شدن مقام‌های قدیمی است. برگزاری برنامه‌های موسیقایی، فراهم کردن فرصت برای اجرای استادان و آموزش این آثار به هنرجویان می‌تواند به زنده ماندن این سنت کمک کند.
عابدینی با اشاره به تعداد مقام‌های موسیقی تربت‌جام اظهار کرد: بر اساس اطلاعات و روایت‌های موجود، در گذشته بیش از ۳۰۰ مقام در این منطقه رواج داشته است، اما امروزه بیش از ۵۰ مقام از آن‌ها باقی مانده و همچنان شناخته می‌شوند. این تفاوت نشان می‌دهد که بخشی از گنجینه موسیقایی منطقه به مرور زمان از چرخه اجرا خارج شده است.
وی با بیان اینکه حفظ موسیقی مقامی نیازمند توجه به جزئیات مختلف آن است، افزود: برای نگهداری یک مقام، تنها دانستن نام یا ثبت یک اجرای کوتاه کافی نیست. باید شیوه نوازندگی، نحوه خواندن، ویژگی‌های موسیقایی و روایت‌های مرتبط با آن نیز ثبت شود تا نسل‌های بعد بتوانند شناخت دقیق‌تری از این آثار داشته باشند.
این پژوهشگر موسیقی نواحی گفت: بسیاری از مقام‌های قدیمی در حافظه استادان و هنرمندان باقی مانده‌اند و ممکن است بخشی از جزئیات آن‌ها در منابع مکتوب وجود نداشته باشد. به همین دلیل، ثبت تجربه‌های نوازندگان پیشکسوت و گفت‌وگو با کسانی که این مقام‌ها را از استادان خود آموخته‌اند، اهمیت زیادی دارد.
عابدینی ادامه داد: اگر اجرای مقام‌های قدیمی کمتر شود و فرصت آموزش آن‌ها به جوانان فراهم نباشد، احتمال دارد برخی از این آثار به تدریج فراموش شوند؛ بنابراین، لازم است معرفی و آموزش موسیقی مقامی در کنار اجراهای عمومی مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به جایگاه دوتار در موسیقی تربت‌جام اظهار کرد: دوتار مهم‌ترین و رایج‌ترین ساز در میان مردم این منطقه است و از گذشته در مراسم و مناسبت‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفته است. این ساز در کنار آوازهای محلی، نقش مهمی در انتقال شعرها، روایت‌ها و مقام‌های موسیقایی داشته است.
عابدینی افزود: دوتار در بخش‌های مختلف خراسان رواج دارد، اما شیوه نوازندگی و اجرای مقام‌ها در مناطق گوناگون یکسان نیست. هر منطقه با توجه به پیشینه فرهنگی خود، ویژگی‌هایی در ساخت ساز، نحوه نوازندگی و اجرای نغمه‌ها دارد که باعث شکل‌گیری تنوع در موسیقی خراسان شده است.
این پژوهشگر موسیقی نواحی ادامه داد: در شرق و جنوب خراسان، شهرهایی مانند تربت‌جام، تایباد، خواف، باخرز، کاشمر، از مراکز مهم دوتارنوازی هستند.
وی با تأکید بر جایگاه تربت‌جام در این گستره فرهنگی گفت: تربت‌جام یکی از مهم‌ترین کانون‌های موسیقی مقامی و دوتارنوازی خراسان به شمار می‌رود. بسیاری از مقام‌ها و شیوه‌های اجرایی این منطقه در طول نسل‌ها حفظ شده‌اند و دوتارنوازان آن در معرفی موسیقی خراسان نقش داشته‌اند.
عابدینی خاطرنشان کرد: البته موسیقی هر منطقه ویژگی‌های خاص خود را دارد و نمی‌توان تفاوت‌های موجود میان شیوه‌های نوازندگی را نادیده گرفت. همین تنوع موسیقی خراسان را به مجموعه‌ای غنی از نغمه‌ها و سنت‌های موسیقایی تبدیل کرده است.
این نوازنده دوتار با اشاره به مقام‌های شناخته شده تربت‌جام اظهار کرد: مقام‌های الله، نوایی، اشترخجو، سبز پری، کبک زری، سرحدی و جمشیدی از جمله مقام‌هایی هستند که در موسیقی این منطقه جایگاه ویژه‌ای دارند.
این مقام‌ها در کنار شعرها و روایت‌های محلی، بخشی از حافظه فرهنگی مردم تربت‌جام را تشکیل می‌دهند. برخی از آن‌ها با موضوعات عرفانی و مذهبی ارتباط دارند و برخی دیگر روایتگر احساسات انسانی، عشق، دوری و تجربه‌های زندگی هستند.
عابدینی ادامه داد: موسیقی مقامی تنها یک اجرای موسیقایی نیست، بلکه در بسیاری از موارد با داستان‌ها، اشعار و باورهایی همراه است که در طول سال‌ها میان مردم رواج داشته‌اند. برای شناخت درست این آثار باید به محتوای شعرها و زمینه‌ای که مقام در آن اجرا می‌شود نیز توجه کرد.
وی با اشاره به اهمیت تنوع مقام‌ها گفت: هرچه شناخت ما از مقام‌های مختلف بیشتر باشد، امکان حفظ و معرفی بخش‌های بیشتری از این میراث فراهم می‌شود. از این رو، نباید تنها به مقام‌های مشهور بسنده کرد و لازم است آثار کمتر شناخته‌شده نیز مورد بررسی قرار گیرند.
عابدینی با اشاره به تلاش هنرمندان پیشکسوت برای حفظ موسیقی مقامی اظهار کرد: بخش مهمی از موسیقی امروز تربت‌جام حاصل سال‌ها فعالیت نوازندگان و خوانندگانی است که این هنر را از استادان خود آموخته و به دیگران منتقل کرده‌اند.
وی از زنده‌یاد نظر محمد سلیمانی، زنده‌یاد حسین سمندری، زنده‌یاد عبدالله سرور احمدی و زنده‌یاد حسین جوهریان به عنوان تعدادی از دوتارنوازان پیشکسوت تربت‌جام نام برد و افزود: ذوالفقار عسکریان و اسفندیار تخمکار نیز از نوازندگان شناخته شده این منطقه هستند.
این پژوهشگر موسیقی نواحی همچنین با اشاره به چهره‌های مطرح آواز تربت‌جام گفت: غلام‌علی پورعطایی، نورمحمد درپور، کریم کریمی، حاج مرادعلی سالاراحمدی، غلامحسین غفاری، عبدالله امینی، عبدالعزیز احمدی و عبدالروف برنا از جمله خوانندگانی هستند که نام آن‌ها با موسیقی این منطقه پیوند خورده است.
وی ادامه داد: این هنرمندان در معرفی موسیقی تربت‌جام و حفظ شیوه‌های اجرایی آن نقش داشته‌اند. بررسی آثار و ضبط اجراهای آنان می‌تواند به شناخت بهتر ویژگی‌های موسیقی منطقه کمک کند.
عابدینی افزود: یکی از موضوعات مهم در زمینه حفظ موسیقی نواحی، ثبت تجربه‌های هنرمندان پیشکسوت است. بخشی از آموخته‌های این افراد به صورت شفاهی منتقل شده و ممکن است در صورت ثبت نشدن، فرصت استفاده از این تجربه‌ها برای نسل‌های بعد محدود شود.
از لالایی مادران تا مناجات و دوبیتی‌خوانی
موسیقی آوازی تربت‌جام، از لالایی‌های مادران و نغمه‌های ساده زندگی روزمره تا مناجات، نعت و دوبیتی‌خوانی، بازتابی از احساسات، باورها و فرهنگ شفاهی مردم این منطقه است؛ میراثی که نسل به نسل منتقل شده و همچنان بخشی از هویت فرهنگی خراسان به شمار می‌رود.
یکی از پژوهشگران موسیقی مقامی با اشاره به تنوع شاخه‌های موسیقی آوازی تربت‌جام اظهار کرد: موسیقی این منطقه در بخش‌های مختلف زندگی مردم حضور داشته و به مراسم رسمی و صحنه‌های اجرا محدود نبوده است.
رضا یوسفی افزود: منظومه‌خوانی، شاهدخوانی، اضحی‌خوانی، صلوات‌خوانی، موسیقی سفر، لالایی مادران، موسیقی آموزشی، مناجات، نعت، منقبت و فضیلت‌خوانی از جمله شاخه‌های موسیقی آوازی در تربت‌جام هستند.
وی ادامه داد: برخی از این آوازها با آیین‌های مذهبی ارتباط دارند و برخی دیگر در موقعیت‌های روزمره و خانوادگی اجرا می‌شده‌اند. لالایی‌های مادران نمونه‌ای از حضور موسیقی در زندگی عادی مردم است؛ آوازهایی که علاوه بر آرام کردن کودکان، بخشی از فرهنگ شفاهی خانواده‌ها را منتقل می‌کردند.
این پژوهشگر موسیقی مقامی با اشاره به دوبیتی‌خوانی در تربت‌جام گفت: دوبیتی یکی از قالب‌های رایج در موسیقی این منطقه است و موضوعاتی مانند عشق، هجران، حکمت و عرفان در آن دیده می‌شود. اجرای دوبیتی‌ها با همراهی دوتار باعث شده است بسیاری از اشعار و روایت‌های شفاهی در میان مردم باقی بمانند.
تنوع موضوعی آوازها نشان می‌دهد که موسیقی تربت‌جام با احساسات، باورها و تجربه‌های مختلف مردم ارتباط دارد. به همین دلیل، حفظ این موسیقی علاوه بر جنبه هنری، از نظر فرهنگی و اجتماعی نیز اهمیت دارد.
یوسفی با اشاره به رواج رقص‌های محلی در این منطقه اظهار کرد: تربت‌جام علاوه بر موسیقی مقامی و دوتارنوازی، دارای رقص‌های محلی متنوعی است که در مناسبت‌ها و گردهمایی‌های مختلف اجرا می‌شوند.
وی افزود: رقص هَتَن یا هَتَم، هَپُل‌بازی و چوب‌بازی از جمله رقص‌های شناخته شده در فرهنگ محلی تربت‌جام هستند که در کنار موسیقی اجرا می‌شوند.
این پژوهشگر موسیقی مقامی ادامه داد: موسیقی و رقص در بسیاری از آیین‌های محلی ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند. برای شناخت این سنت‌ها باید علاوه بر نغمه‌ها و سازها، به حرکات، شیوه اجرا و زمینه اجتماعی آن‌ها نیز توجه کرد.
وی گفت: این بخش از فرهنگ محلی نیز مانند مقام‌های موسیقایی به معرفی و ثبت نیاز دارد. آشنایی نسل جوان با رقص‌ها و آیین‌های بومی می‌تواند به شناخت بیشتر آن‌ها از فرهنگ منطقه کمک کند.
یوسفی با تأکید بر ضرورت انتقال موسیقی مقامی به نسل جوان اظهار کرد: در گذشته، بخش زیادی از آموزش موسیقی نواحی از طریق ارتباط مستقیم استاد و شاگرد انجام می‌شد. هنرجویان در کنار یادگیری شیوه نوازندگی، با نحوه اجرای مقام‌ها و روایت‌های مرتبط با آن‌ها نیز آشنا می‌شدند.
وی افزود: ادامه این روند در کنار استفاده از روش‌های جدید آموزشی می‌تواند به حفظ موسیقی تربت‌جام کمک کند. برگزاری کارگاه‌های تخصصی، نشست‌های پژوهشی و برنامه‌های اجرای زنده از جمله اقداماتی است که می‌تواند زمینه آشنایی بیشتر جوانان با این هنر را فراهم کند.
این پژوهشگر موسیقی مقامی ادامه داد: ثبت و ضبط اجراهای استادان، گردآوری روایت‌های شفاهی و تهیه آرشیو از مقام‌های قدیمی نیز اهمیت زیادی دارد. چنین اقداماتی می‌تواند به پژوهشگران و هنرجویان کمک کند تا در آینده به منابع معتبرتری دسترسی داشته باشند.
وی خاطرنشان کرد: معرفی موسیقی تربت‌جام نباید تنها در چند برنامه محدود خلاصه شود. استمرار برنامه‌ها و فراهم کردن فرصت برای فعالیت هنرمندان، در کنار حمایت از آموزش و پژوهش، می‌تواند به حفظ این میراث کمک کند.
یوسفی با اشاره به جایگاه دوتار در فرهنگ خراسان اظهار کرد: این ساز در طول سال‌ها برای اجرای نغمه‌های حماسی، عاشقانه و عرفانی به کار رفته و در انتقال روایت‌های فرهنگی مردم نقش داشته است.
وی افزود: هنر دوتارنوازی خراسان و برخی دیگر از مناطق ایران در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت رسید. این موضوع نشان دهنده اهمیت این سنت موسیقایی و ارزش آن به عنوان بخشی از میراث فرهنگی است.
این پژوهشگر موسیقی مقامی تأکید کرد: ثبت جهانی به تنهایی برای حفظ یک میراث کافی نیست و باید با آموزش، مستندسازی و حمایت از هنرمندان همراه باشد. ادامه فعالیت نوازندگان و انتقال تجربه‌های آنان به نسل‌های بعد، از عوامل اصلی زنده ماندن موسیقی مقامی است.
وی ادامه داد: اگر زمینه لازم برای فعالیت هنرمندان فراهم شود و مردم نیز با موسیقی نواحی بیشتر آشنا شوند، امکان حفظ و معرفی این آثار افزایش می‌یابد. در این میان، نقش مراکز فرهنگی، پژوهشگران و رسانه‌ها در شناساندن ظرفیت‌های موسیقی تربت‌جام اهمیت دارد.
یوسفی خاطرنشان کرد: تربت‌جام از نظر موسیقی مقامی، دوتارنوازی، آواز و آیین‌های محلی ظرفیت‌های فراوانی دارد. حفظ این ظرفیت‌ها نیازمند توجه به مقام‌های قدیمی، ثبت آثار استادان، آموزش هنرجویان و فراهم کردن فرصت برای اجرای موسیقی بومی است.
وی تأکید کرد: موسیقی تربت‌جام بخشی از هویت فرهنگی مردم این منطقه است و حفظ آن تنها به معنای نگهداری چند نغمه قدیمی نیست؛ بلکه باید زمینه‌ای فراهم شود تا این موسیقی همچنان در زندگی مردم حضور داشته باشد و نسل‌های آینده نیز بتوانند آن را بشناسند، بیاموزند و اجرا کنند.
موسیقی مقامی تربت‌جام مجموعه‌ای از نغمه‌ها، آوازها و آیین‌هایی است که ریشه در زندگی، باورها و تجربه‌های مردم این منطقه دارد. از لالایی مادران و مناجات تا دوبیتی‌خوانی، دوتارنوازی و رقص‌های محلی، هر یک بخشی از این میراث فرهنگی را شکل می‌دهند. حفظ این گنجینه نیازمند آموزش نسل جوان، ثبت و ضبط آثار استادان و حمایت مستمر از هنرمندان است؛ چراکه ماندگاری موسیقی تربت‌جام تنها به حفظ نغمه‌های گذشته محدود نمی‌شود، بلکه به تداوم حضور آن در زندگی مردم و انتقال آن به نسل‌های آینده وابسته است.
انتهای پیام
