به گزارش ایسنا به نقل از روابط عمومی بنیاد جایزه مصطفی، سرطان پستان همچنان یکی از چالش‌های مهم سلامت در جهان به شمار می‌رود. با وجود پیشرفت‌های تشخیصی و درمانی، بازگشت بیماری، مقاومت دارویی و عوارض ناشی از درمان از جمله مسائلی هستند که پژوهشگران برای بهبود نتایج درمان به دنبال راهکارهایی برای مقابله با آنها هستند.
یکی از محدودیت‌های درمان‌های رایج سرطان به‌ویژه شیمی‌درمانی، آسیب احتمالی به سلول‌های سالمی است که مانند سلول‌های سرطانی سرعت تقسیم بالایی دارند. سلول‌های ریشه مو، سلول‌های پوشاننده دستگاه گوارش و سلول‌های مغز استخوان از جمله سلول‌هایی هستند که ممکن است تحت تأثیر این درمان‌ها قرار گیرند و عوارضی مانند ریزش مو، تهوع، ضعف و کاهش توان سیستم ایمنی را به دنبال داشته باشند.
از سوی دیگر، سلول‌های سرطانی می‌توانند با تغییر سازوکارهای خود، اثر داروها را کاهش دهند. یکی از این سازوکارها فعال شدن پمپ‌هایی در غشای سلول است که دارو را پیش از اثرگذاری از سلول خارج می‌کنند. این پدیده که مقاومت چنددارویی نام دارد، از عوامل دشوارکننده درمان برخی سرطان‌ها محسوب می‌شود.
محمداقبال چودری، شیمی‌دان دارویی پاکستانی و برگزیده جایزه مصطفی(ص) در سال ۲۰۲۱ با اشاره به پیچیدگی سرطان‌ها می‌گوید که سلول‌های سرطانی می‌توانند در برابر بسیاری از درمان‌ها دوام بیاورند و هدف قرار دادن اختصاصی آنها، بدون آسیب به سلول‌های سالم، یکی از چالش‌های مهم شیمی‌درمانی است.
به گفته وی، گروه پژوهشی او بر توسعه داروهای اختصاصی برای سرطان پستان تمرکز کرده است. در این مسیر، دو مسئله اساسی مطرح است؛ نخست، توسعه داروهایی که بتوانند بر سازوکارهای مقاومت سلول‌های سرطانی غلبه کنند و دوم، طراحی سامانه‌هایی که داروهای موجود را با دقت بیشتری به محل مورد نظر برسانند.
نانوفناوری یکی از رویکردهای مورد مطالعه برای بهبود انتقال دارو در درمان سرطان است. در این روش، دارو درون حامل‌هایی با ابعاد بسیار کوچک قرار می‌گیرد تا از تخریب زودهنگام آن محافظت شود و امکان انتقال و آزادسازی کنترل‌شده آن در شرایط مناسب فراهم شود. در این حوزه، دو رویکرد کلی برای هدف‌گیری تومور مطرح است. در هدف‌گیری غیرفعال، از ویژگی‌های عروق خونی تومور و نفوذپذیری بیشتر آنها برای تجمع نانوذرات در بافت سرطانی استفاده می‌شود. در هدف‌گیری فعال نیز سطح نانوذرات با موادی مانند آنتی‌بادی‌ها یا پپتیدها پوشانده می‌شود تا اتصال آنها به گیرنده‌های مشخص روی سلول‌های سرطانی تسهیل شود.
به گفته چودری، نانوذرات می‌توانند هم در فرایند کشف دارو و هم در انتقال دارو به محل تومور نقش داشته باشند. هدف از این رویکرد، افزایش اثر دارو بر تومور و کاهش عوارض ناشی از تأثیر آن بر سایر بافت‌های بدن است.
یکی از مواد مورد استفاده در ساخت نانوحامل‌ها، پلی(لاکتیک-کو-گلیکولیک اسید) یا PLGA است؛ پلیمری زیست‌تخریب‌پذیر و زیست‌سازگار که به دلیل قابلیت استفاده در سامانه‌های رهش کنترل‌شده دارو، در پژوهش‌های نانوپزشکی کاربرد دارد. ترکیب این نانوذرات با ماده‌ای به نام TPGS نیز از رویکردهای مورد بررسی برای مقابله با مقاومت چنددارویی است. این ماده می‌تواند با تأثیر بر سازوکار پمپ خروج دارو از سلول، به افزایش ماندگاری برخی داروها در سلول‌های توموری مقاوم کمک کند.
با این حال، انتقال نانوذرات به تومور تنها چالش این فناوری نیست؛ سیستم ایمنی بدن نیز ممکن است مواد بیگانه را شناسایی و پیش از رسیدن به محل هدف از جریان خون حذف کند. یکی از راهکارهای مورد بررسی در پژوهش‌های این حوزه، پوشاندن نانوذرات با غشای سلول‌های زیستی است تا ویژگی‌های سطحی آنها تغییر کند.
غشای پلاکت‌ها به دلیل برخورداری از پروتئین‌هایی که در تعامل با عروق خونی نقش دارند، یکی از گزینه‌های مورد توجه برای این نوع پوشش‌دهی است. در برخی مطالعات پیش‌بالینی، نانوذرات پوشیده‌شده با غشای پلاکتی و حاوی داروهای ضدسرطان بررسی شده‌اند. نتایج گزارش‌شده در این مطالعات از ظرفیت این رویکرد برای افزایش جذب نانوذرات در سلول‌های توموری حکایت دارد، اما تعمیم این نتایج به اثربخشی درمانی در انسان به شواهد بیشتری نیاز دارد.
سرطان پستان سه‌گانه منفی از زیرگروه‌هایی است که درمان آن با محدودیت‌های بیشتری همراه است. در این نوع سرطان، گیرنده‌های استروژن، پروژسترون و HER2 وجود ندارند؛ در نتیجه، برخی از روش‌های درمانی هدفمند مبتنی بر این گیرنده‌ها برای این بیماران قابل استفاده نیستند. ویژگی‌های محیط اطراف تومور نیز می‌تواند انتقال دارو و پاسخ به درمان را دشوارتر کند. موانع موجود در ماتریکس خارج‌سلولی، کمبود اکسیژن، تغییرات اسیدیته محیط و فعالیت پمپ‌های خروج دارو از جمله عواملی هستند که در پژوهش‌های مربوط به این نوع سرطان مورد توجه قرار گرفته‌اند. از این رو، توسعه نانوحامل‌هایی که بتوانند با توجه به ویژگی‌های محیط تومور، دارو را به محل مورد نظر برسانند، یکی از مسیرهای تحقیقاتی برای بهبود درمان سرطان پستان سه‌گانه منفی به شمار می‌رود.
ادغام زیست‌شناسی مولکولی، نانوفناوری و شیمی دارویی می‌تواند زمینه طراحی سامانه‌های دقیق‌تر دارورسانی را فراهم کند؛ با این حال، این فناوری‌ها هنوز با موانعی برای استفاده گسترده بالینی روبه‌رو هستند. یکی از چالش‌های مهم، تولید نانوذرات پوشیده‌شده با غشای پلاکتی در مقیاس بالینی و دستیابی به پوششی یکنواخت و قابل اطمینان است. در برخی روش‌های تولید، پوشش غشایی ذرات کامل نیست و رفع این محدودیت برای تضمین کیفیت و تکرارپذیری محصول اهمیت دارد. بر این اساس، هرچند نانوحامل‌های دارویی ظرفیت‌هایی برای بهبود انتقال دارو و مقابله با برخی سازوکارهای مقاومت دارویی نشان داده‌اند، توسعه آنها تا مرحله تأییدهای نظارتی و استفاده روزمره در درمان بیماران، به مطالعات تکمیلی و ارزیابی‌های دقیق ایمنی و اثربخشی نیاز دارد.
انتهای پیام
