لیلا رحمانی در همایش «خانواده سالم» که دوشنبه چهارم آبان در دانشگاه پیام نور قزوین برگزار شد، در تشریح اهمیت فاکتور زمان در فرآیند درمان ناباروری اظهار کرد: با توجه به اینکه سنین بالای ۳۵ سال به عنوان سن خطر شناخته می‌شود، زمان طلایی برای اقدام به درمان در این سنین بسیار محدود است؛ به‌طوری که برای افراد بالای ۳۵ سال این فرصت حدود ۶ ماه و برای افراد بالای ۴۰ سال تنها ۳ ماه است. بنابراین، کسانی که با تأخیر ازدواج کرده‌اند، دیگر نباید فرصت را از دست بدهند و لازم است برای رسیدن به نتیجه مطلوب، خیلی زودتر فرآیند درمان را آغاز کنند.
وی در ادامه با اشاره به مطالعات جدید درباره نقش عوامل محیطی در ناباروری، بیان کرد: اثرات محیطی بر ناباروری بسیار گسترده است و از مواد غذایی که می‌خوریم تا آنچه استنشاق می‌کنیم و مواد دارای جذب پوستی را شامل می‌شود. این مواد به سه روش جذب تنفسی، گوارشی و پوستی وارد بدن شده و بر کیفیت تخمک و اسپرم تأثیر می‌گذارند.
رحمانی با تفکیک راه‌های ورود این آلاینده‌ها به بدن توضیح داد: جذب تنفسی شامل استفاده از انواع اسپری‌ها، ادکلن‌ها، آلاینده‌های محیطی و همچنین مواد پلاستیکی، رزین‌ها و چسب‌ها در محیط‌های بسته یا محل کار است که انسان به مرور آن‌ها را استنشاق می‌کند. حتی استفاده از تلفن همراه نیز در این زمره قابل بررسی است. جذب گوارشی نیز از طریق مواد غذایی صورت می‌گیرد؛ برای مثال بررسی‌ها نشان داده است میوه‌ها و سبزیجاتی که در گلخانه‌ها کشت می‌شوند، به دلیل تماس پلاستیک و نور خورشید، مواد شیمیایی را به گیاه منتقل کرده و از طریق گوارش جذب بدن می‌شوند. همچنین جذب پوستی شامل استفاده از لوازم آرایشی، لوسیون‌ها، شامپوها و اسپری‌هاست که این مسئله تنها مختص زنان نیست و مردان نیز درگیر آن هستند.
مدیر مرکز درمان ناباروری جهاددانشگاهی استان قزوین با تأکید بر نقش مخرب گرما و مشاغل خاص در کاهش باروری تصریح کرد: افزایش حتی یک درجه‌ای دما موجب کاهش ذخیره تخمدان می‌شود. پوشیدن لباس‌های تنگ در آقایان، قرار گرفتن در محیط‌های گرم نظیر نانوایی‌ها، کارگاه‌های آجرپزی و فعالیت در صنایع ساخت پلاستیک، با افزایش رادیکال‌های آزاد و اکسیدان‌ها، کیفیت اسپرم و تخمک را به شدت کاهش می‌دهد. همچنین مطالعات جدید نشان می‌دهد زندگی در شهرها به دلیل وجود آلاینده‌ها و سکونت در کنار اتوبان‌ها و جاده‌های شهری، ناباروری را نسبت به روستاها که از سبک زندگی سالم‌تر و آلاینده‌های کمتری برخوردارند، افزایش می‌دهد.
وی در بخش دیگری از مباحث علمی خود به مکانیسم اثرگذاری مواد شیمیایی اشاره کرد و افزود: این مواد شیمیایی با ایجاد اختلال در سیستم غدد، ساختاری شبیه به هورمون‌های جنسی بدن یعنی استروژن و آندروژن تقلید می‌کنند. این ترکیبات روی گیرنده‌ها نشسته و با ایجاد تداخل در تنظیم هورمون‌ها، پیامدهای مستقیمی بر باروری نظیر کاهش ذخیره تخمدان، افت کیفیت اسپرم و کاهش میزان تولد دارند.
رحمانی با اشاره به اینکه عوارض این آلاینده‌ها تنها به ناباروری ختم نمی‌شود، هشدار داد: حتی اگر باروری اتفاق بیفتد، چنانچه جنین کیفیت لازم را نداشته باشد، عوارض دوران بارداری افزایش می‌یابد؛ مواردی چون سقط جنین، زایمان زودرس و عوارض حین بارداری از این جمله‌اند. علاوه بر این، یکی از بیماری‌هایی که امروزه به دلیل تغییر سبک زندگی در میان جوانان شیوع نگران‌کننده‌ای یافته، بیماری اندومتریوز است. این بیماری که موارد آن در گذشته بسیار کم بود، امروزه در سطح دنیا و کشور رو به افزایش است و متخصصان تأکید می‌کنند که پزشکان باید در معاینات حتماً به وجود آن شک کرده و آن را تشخیص دهند.
اثرات مخرب آلاینده‌ها و تکنولوژی بر نسل‌های آینده
وی با اشاره به افزایش نرخ ابتلا به بیماری‌هایی نظیر اندومتریوز، هشدار داد: آلاینده‌های محیطی و سبک زندگی مدرن، فراتر از سلامت فردی، با ایجاد تغییرات اپی‌ژنتیک، سلامت نسل‌های آینده را نیز با تهدید جدی مواجه کرده‌اند.
مدیر مرکز درمان ناباروری جهاددانشگاهی استان قزوین، در تبیین اثرات محیطی بر سلامت باروری، بر اهمیت تشخیص زودهنگام بیماری‌هایی نظیر اندومتریوز تأکید کرد و گفت: اندومتریوز بیماری‌ای است که اگر به‌موقع تشخیص داده نشود، می‌تواند مسیر باروری را مختل کند؛ اما با تشخیص دقیق و مدیریت درمانی، می‌توان از پیشرفت بیماری و بروز عوارض بعدی جلوگیری کرد.
وی با اشاره به ابعاد گسترده‌تر آسیب‌های ناشی از آلاینده‌ها، هشدار داد: اثرات مواد شیمیایی تنها به سیستم تولیدی محدود نمی‌شود. تحقیقات نشان می‌دهد که این آلاینده‌ها دارای سمیت سیستمیک هستند و می‌توانند منجر به آسیب‌های کبدی، آسیب‌های مغزی و حتی افزایش نرخ ابتلا به سرطان شوند. در واقع، سبک زندگی مدرن و مواجهه با مواد شیمیایی، سلامت کلی بدن را هدف قرار داده است.
رحمانی در بررسی دقیق‌تر آلاینده‌های محیطی، به نقش مواد موجود در بافت‌های ساختمانی اشاره کرد و افزود: ترکیبات آلی موجود در رزین‌ها، چسب‌ها و کپک‌ها، از عوامل اصلی آسیب به سیستم تنفسی محسک می‌شوند. همچنین پدیده انتقال مواد شیمیایی از پوشش‌های پلاستیکی گلخانه‌ای به بافت گیاه و ورود آن‌ها به زنجیره غذایی انسان، از نگرانی‌های جدی است؛ تابش نور خورشید بر این پوشش‌ها باعث استخراج مواد شیمیایی و ورود آن‌ها به گیاه می‌شود که در نهایت با ایجاد اختلال در سیستم‌های هورمونی، منجر به بروز ناباروری می‌شود.
تکنولوژی بر کیفیت اسپرم تأثیر می‌گذارد
مدیر مرکز درمان ناباروری جهاددانشگاهی استان قزوین با اشاره به مطالعات انجام شده بر روی تأثیر ابزارهای دیجیتال، از تأثیر منفی موبایل بر کیفیت اسپرم خبر داد و خاطرنشان کرد: مطالعات نشان می‌دهد که استفاده از تلفن همراه می‌تواند منجر به کاهش کیفیت اسپرم شود. در بررسی مردانی که به مدت یک ساعت از موبایل استفاده کرده بودند، کاهش کیفیت و تحرک اسپرم نسبت به گروه کنترل مشاهده شد که این موضوع می‌تواند یکی از عوامل اختلال در باروری مردان باشد.
وی اضافه کرد: ما نباید تنها به سلامت خود مادر یا جنین توجه کنیم؛ بلکه سلامت نسل‌های قبلی نیز بر باروری نسل‌های آینده اثرگذار است. تحقیقات نشان می‌دهد اگر مادربزرگ در دوران بارداری خود در معرض استرس‌های محیطی یا مواد شیمیایی باشد، این اثرات می‌تواند از طریق تغییرات اپی‌ژنتیک بر سلامت باروری و رشد نوادگان او نیز اثر بگذارد. ما در واقع با یک زنجیره انتقال اثرات محیطی روبرو هستیم.
بررسی فیزیولوژیک مسیر باروری و علل ناباروری
رحمانی به بررسی عوامل مؤثر در فرآیند بارداری پرداخت و فاکتورهای حیاتی را چنین تقسیم‌بندی کرد: برای باروری موفق، تعامل دقیق میان فاکتورهای مردانه و زنانه الزامی است. در مردان، کیفیت اسپرم نقش کلیدی دارد و در زنان، سلامت رحم، لوله‌های فالوپ و کیفیت ذخیره تخمدان تعیین‌کننده است. مسیر باروری از تخمک‌گذاری در تخمدان آغاز، از طریق لوله‌های فالوپ انجام و با حرکت جنین به سمت رحم تکمیل می‌شود. هرگونه اختلال در این مسیر از کاهش ذخیره تخمدان ناشی از سن بالا گرفته تا انسداد لوله‌ها بر اثر عفونت‌های لگنی یا وجود توده‌های رحمی مانند میوم‌ها می‌تواند منجر به بروز مشکلاتی نظیر سقط مکرر یا شکست در فرآیند کاشت جنین شود.
وی تأکید کرد: پیشگیری از عفونت‌های لگنی از طریق معاینات منظم سالانه، یکی از اصلی‌ترین راهکارها برای حفظ سلامت لوله‌های رحم و تضمین مسیر انتقال جنین به رحم است.
نقش کلیدی سبک زندگی در پیشگیری از ناباروری
مدیر مرکز درمان ناباروری جهاددانشگاهی استان قزوین، مطرح کرد: رحم انسان همانند پیوند عضو نیازمند شرایط ایمونولوژیک و ساختاری مناسب است، بنابراین انجام غربالگری‌های روتین، معاینات دوره‌ای، پایش وزن و آگاهی از بیماری‌های شایعی چون تنبلی تخمدان و اندومتریوز ضروری است.
وی اظهار کرد: رحم باید به گونه‌ای باشد که جنین را پس نزند؛ بنابراین وجود مشکلات ایمونولوژیک، عفونت‌ها، یا نواقص ساختاری مانند توده‌ها و میوم‌هایی که مسیر لوله‌های رحمی را مسدود می‌کنند، از عوامل اصلی ناباروری محسوب می‌شوند و گاه پزشکان را ناچار به استفاده از رحم جایگزین می‌کند.
غربالگری‌های ضروری و مراقبت‌های دوره‌ای
رحمانی برای پیشگیری از این عوارض، انجام معاینات روتین را ضروری خواند و گفت: انجام تست‌های غربالگری پاپ‌اسمیر برای زنان از سن ۲۱ تا ۳۰ سالگی هر سه سال یک‌بار توصیه می‌شود. از ۳۰ سالگی به بعد نیز می‌توان پاپ‌اسمیر را هر سه سال و تست HPV را هر پنج سال یک‌بار انجام داد.
وی به تفکیک رده‌های سنی افزود: سنین ۱۸ تا ۲۹ سال بررسی فشار خون، وزن، پایش سبک زندگی، سلامت جنسی و بررسی ریسک‌فاکتورها انجام می‌شود. همچنین بهترین زمان تزریق واکسن HPV در سنین ۹ تا ۲۶ سالگی است؛ هرچند امروزه با توجه به افزایش برخی فاکتورهای خطر، تزریق آن تا ۴۵ سالگی نیز برای پیشگیری توصیه می‌شود. در سنین ۳۹ سال به بالا انجام غربالگری‌های ماموگرافی، پاپ‌اسمیر، سونوگرافی و بررسی عملکرد تیروئید در دستور کار قرار می‌گیرد.
نقش وزن، تغذیه و پیشگیری پیش از بارداری
مدیر مرکز درمان ناباروری جهاددانشگاهی استان قزوین با اشاره به تأثیر مستقیم وزن بر باروری و سلامت عمومی تصریح کرد: برخلاف تصورات گذشته که تنها وزن زنان را مؤثر می‌دانستند، امروزه ثابت شده که شاخص توده بدنی و اضافه وزن در مردان نیز بر ناباروری تأثیرگذار است. کاهش وزن یکی از راهکارهای بسیار مؤثر در بهبود وضعیت باروری است.
وی در خصوص مراقبت‌های پیش از بارداری تصریح کرد: اصول اساسی شامل بارداری در سن مناسب، فاصله‌گذاری مناسب بین بارداری‌ها و استفاده از مکمل‌هاست. مصرف اسید فولیک از یک ماه پیش از بارداری ضروری است؛ اما طبق کتاب‌های جدید، از آنجا که بارداری‌های ناخواسته ممکن است رخ دهد، توصیه می‌شود هر خانمی پس از ازدواج از اسید فولیک استفاده کند تا از بروز ناهنجاری‌های جنینی جلوگیری شود.
بیماری‌های شایع سندرم تخمدان پلی‌کیستیک و اندومتریوز
رحمانی به تشریح دو بیماری شایع زنان پرداخت و گفت: تنبلی تخمدان با سندروم تخمدان پلی‌کیستیک متفاوت است و سیکل‌های منظم قاعدگی باید بین ۲۱ تا ۳۵ روز باشد؛ هرگونه خروج از این بازه غیرطبیعی است. تشخیص PCO بر اساس سه عامل شامل نمای سونوگرافی، نامنظمی سیکل‌های قاعدگی و نتایج آزمایش هورمونی انجام می‌شود. این بیماری حتماً باید درمان شود، چرا که علاوه بر ایجاد ناباروری، خطر ابتلا به سرطان آندومتر را نیز افزایش می‌دهد. اندومتریوز یک بیماری چندعاملی و شایع است که یکی از دلایل آن بازگشت خون قاعدگی از طریق لوله‌های رحمی به داخل حفره شکم است که موجب ایجاد چسبندگی می‌شود و نیازمند تشخیص و پیگیری دقیق پزشکی است.
وی با اشاره به علائم هشداردهنده بیماری اندومتریوز و تشریح روش‌های نوین مانند فریز تخمک و جنین، تأکید کرد که سبک زندگی مدرن نقش بسزایی در افزایش مشکلات ناباروری داشته است.
مدیر مرکز درمان ناباروری جهاددانشگاهی استان قزوین با اشاره به اینکه سبک زندگی امروزی تأثیر چشمگیری در افزایش مشکلات ناباروری داشته است، به تشریح علائم بالینی بیماری اندومتریوز پرداخت و گفت: یکی از مهم‌ترین نشانه‌های اندومتریوز، دردهای لگنی است که ماهیانه رو به افزایش است؛ به طوری که دردهای ابتدای قاعدگی به تدریج کل ماه را درگیر می‌کند و فرد زمان زیادی از ماه را با درد سپری می‌کند.
وی با اشاره به ماهیت این بیماری افزود: این بیماری ممکن است با کیست‌های شکلاتی همراه باشد. در صورت تشخیص، ترجیح پزشکان بر این است که از جراحی و دستکاری پرهیز شده و با درمان‌های دارویی بیماری مدیریت شود؛ همچنین به زوجین توصیه می‌شود برای جلوگیری از عوارض بعدی، اقدام به بارداری را زودتر انجام دهند.
رحمانی در پایان با یادآوری پیشرفتهای علمی در این حوزه یادآور شد: امروزه روش‌های پیشرفتهای نظیر فریز تخمک، فریز جنین و استفاده از تخمک اهدایی در دسترس است و علاقه‌مندان و زوجین می‌توانند برای دریافت مشاوره‌های تخصصی به مراکز درمان ناباروری مراجعه کنند.
انتهای پیام
