سیدرضا صداقت حسینی، کارشناس ارزشیابی نسخ خطی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی، سه‌شنبه ۵ آبان‌ماه در آیین رونمایی از نسخه خطی تاریخ بیهقی اظهار کرد: کتابخانه آستان قدس رضوی به واسطه نگهداری نسخه‌های خطی نفیس و ارزشمند، جایگاه ویژه‌ای در حفظ میراث مکتوب ایران دارد و مجموعه آن به علوم دینی محدود نیست، بلکه آثار ادبی، تاریخی، جغرافیایی و علمی متنوعی را در بر می‌گیرد.
وی با اشاره به نگهداری آثار دانشمندانی همچون فارابی و ملاصدرا، ادیبانی همچون حافظ، سعدی و مولانا و هنرمندانی همچون میرعلی و سلطان‌علی مشهدی در این مجموعه، افزود: تاکنون ۳۲ جلد فهرست موضوعی نسخه‌های خطی و ۱۵ جلد فهرست نسخه‌های خطی اهدایی رهبر شهید منتشر شده است تا این آثار بیشتر به جامعه علمی و پژوهشی معرفی شوند.
تاریخ بیهقی؛ اثری فراتر از تاریخ پادشاهان
صداقت حسینی با معرفی ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین تاریخ‌نگاران و نویسندگان قرن چهارم و پنجم هجری قمری، اظهار کرد: بیهقی در سال ۳۷۰ هجری قمری در منطقه بیهق، حوالی سبزوار امروزی، متولد شد و پس از ورود به دستگاه غزنویان، در دیوان رسالت به فعالیت پرداخت.
وی افزود: مشهورترین اثر بر جای مانده از بیهقی، تاریخ بیهقی است که رویدادهای دوره غزنویان را روایت می‌کند. بخش عمده نسخه موجود به دوران سلطنت سلطان مسعود غزنوی اختصاص دارد و به همین دلیل، این اثر در برخی منابع تاریخ مسعودی نیز نامیده شده است.
این کارشناس با بیان اینکه تاریخ بیهقی در ابتدا اثری بسیار گسترده‌تر بوده است، ادامه داد: برخی منابع حجم اولیه کتاب را حدود ۳۰ جلد دانسته‌اند، اما بخش عمده آن از میان رفته است. این اثر علاوه بر اهمیت تاریخی، از نظر ادبی نیز جایگاه ویژه‌ای دارد و از نمونه‌های برجسته نثر فارسی به شمار می‌رود.
وی با اشاره به انتشار نخستین چاپ تاریخ بیهقی در سال ۱۸۶۲ میلادی در کلکته گفت: این کتاب در دوره‌های مختلف از سوی پژوهشگران و استادان زبان و ادبیات فارسی، ازجمله قاسم غنی و محمدجعفر یاحقی، تصحیح و منتشر شده است؛ هرچند نبود نسخه‌های نزدیک به زمان تألیف، یکی از مسائل مهم در بررسی و تصحیح آن به شمار می‌رود.
فاصله ۵۰۰ ساله میان تألیف و نسخه‌های موجود
صداقت حسینی با اشاره به وضعیت نسخه‌های خطی تاریخ بیهقی اظهار کرد: بر اساس اطلاعات بررسی‌شده در کتابخانه ملی، حدود ۵۵ نسخه خطی از این اثر در کتابخانه‌های ایران و خارج از کشور شناسایی شده که سه نسخه از آن‌ها در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.
وی افزود: قدیمی‌ترین نسخه شناسایی‌شده در میان نسخه‌های بررسی‌شده در کتابخانه دانشگاه تهران قرار دارد و به قرن دهم هجری قمری تعلق دارد. با توجه به تألیف تاریخ بیهقی در قرن پنجم هجری، میان زمان نگارش اثر و قدیمی‌ترین نسخه‌های موجود حدود ۵۰۰ سال فاصله وجود دارد.
این کارشناس با اشاره به بررسی‌های استادانی همچون علی‌اکبر فیاض و محمدجعفر یاحقی درباره وضعیت نسخه‌های این اثر، بیان کرد: نسخه‌های تاریخ بیهقی در قرن‌های دوازدهم و سیزدهم هجری بیشتر دیده می‌شوند؛ موضوعی که با افزایش توجه به تاریخ‌نگاری و مراجعه به منابع تاریخی در آن دوره ارتباط دارد.
صداقت حسینی درباره نسخه رونمایی‌شده نیز گفت: این نسخه از میان سه نسخه خطی تاریخ بیهقی در کتابخانه آستان قدس رضوی انتخاب شده و در سال ۱۳۸۶ از سوی رهبر شهید به این کتابخانه اهدا شده است.
وی با اشاره به یادداشت موجود در برگ نخست نسخه افزود: محمدعلی ناصح، از ادیبان و شاعران معاصر، در یادداشتی نوشته است که این کتاب را در سال ۱۳۴۵ به مبلغ ۳۰ قران خریداری کرده است. این یادداشت از نظر نسخه‌شناسی اهمیت دارد؛ زیرا بخشی از پیشینه مالکیت و گردش نسخه را پیش از ورود آن به مجموعه آستان قدس رضوی روشن می‌کند.
این کارشناس با اشاره به تنوع موضوعی آثار اهدایی به کتابخانه آستان قدس رضوی، حفظ و معرفی نسخه‌های خطی را زمینه‌ای برای بهره‌مندی پژوهشگران و نسل‌های آینده از میراث علمی، ادبی و تاریخی ایران دانست.
خردگرایی و استقلال فکری؛ ویژگی‌های تاریخ‌نگاری بیهقی
در ادامه این مراسم، مصطفی فرزانه، کارشناس جذب و اهدای مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی، با تمرکز بر خردگرایی در تاریخ بیهقی اظهار کرد: برای شناخت جایگاه این اثر باید به وضعیت تاریخ‌نگاری پیش از بیهقی، شرایط فکری و فرهنگی قرن‌های چهارم و پنجم هجری و سرنوشت این سنت در دوره‌های بعد توجه کرد.
وی با بیان اینکه بیهقی در دستگاه حکومت غزنویان فعالیت می‌کرد، افزود: با وجود حضور در ساختار قدرت، تاریخ‌نگاری او به ثبت اقدامات پادشاهان محدود نماند و به تصویری از جامعه، زندگی مردم و حوادث زمانه تبدیل شد. از این منظر، تاریخ بیهقی علاوه بر تاریخ سیاسی، واجد ابعاد اجتماعی نیز هست.
فرزانه با اشاره به اهمیت خرد و نقد در روش تاریخ‌نگاری بیهقی گفت: او گزارش‌های تاریخی را بدون ارزیابی نمی‌پذیرفت و بر مستند بودن روایت‌ها تأکید داشت. بیهقی درباره روش خود می‌نویسد: «آنچه نویسم یا از معاینه من است یا از سماع درست از مردی ثقه.» این سخن نشان می‌دهد که او میان مشاهده مستقیم و شنیده‌های معتبر تمایز قائل بود و برای نقل رویدادها به اعتبار منابع توجه داشت.
وی ادامه داد: بیهقی با افسانه‌پردازی و نقل اخبار شگفت‌انگیز بدون پشتوانه میانه‌ای نداشت و می‌کوشید واقعیت‌ها را بر اساس شواهد ثبت کند. او حتی در روایت رفتارهای نادرست سلطان مسعود و برخی درباریان نیز از کنار وقایع بی‌تفاوت نمی‌گذشت، اما انتقادهای خود را با زبانی سنجیده و به دور از عیب‌جویی مستقیم بیان می‌کرد.
این کارشناس، استقلال نسبی در برابر قدرت، امانت‌داری در نقل، نقد منابع، عبرت‌آموزی و توجه به مصالح ملی را از ویژگی‌های مهم تاریخ‌نگاری بیهقی دانست و افزود: او در عین حضور در دستگاه سیاسی، از ستایش بی‌قیدوشرط حاکمان فاصله می‌گرفت و پیامد رفتارها و تصمیم‌های آنان را در برابر خواننده قرار می‌داد.
روایت زنده و عبرت‌آموزی از سرنوشت حکومت‌ها
فرزانه با اشاره به نثر تاریخ بیهقی اظهار کرد: نثر او از نمونه‌های برجسته سبک خراسانی است و انسجام، موسیقی کلام و توانایی در بازآفرینی زنده حوادث، از ویژگی‌های ادبی آن به شمار می‌رود. بیهقی وقایع و شخصیت‌ها را چنان روایت می‌کند که خواننده خود را در فضای رخدادها احساس می‌کند و روایت تاریخی از متنی خشک و صرفاً گزارشی فراتر می‌رود.
وی با اشاره به داستان حسنک وزیر افزود: بیهقی در پایان این روایت می‌نویسد: «او رفت و این قوم که این مرگ ساخته بودند نیز رفتند.» این جمله نمونه‌ای از شیوه عبرت‌آموزی اوست؛ شیوه‌ای که به‌جای ارائه مستقیم پندهای اخلاقی، سرانجام رفتارها و تصمیم‌های شخصیت‌های تاریخی را پیش چشم مخاطب قرار می‌دهد.
این کارشناس ادامه داد: بیهقی در انتخاب رویدادها نیز به دنبال نکته‌هایی بود که برای شناخت رفتار انسان‌ها و عملکرد حکومت‌ها اهمیت دارند. از این رو، در تحلیل حوادث به عوامل اخلاقی و شخصیتی، از جمله تظاهر و چاپلوسی درباریان، توجه می‌کند و انحطاط یک سلسله را تنها نتیجه تحولات سیاسی نمی‌داند.
فرزانه با بیان اینکه خردگرایی بیهقی با باورهای دینی او نیز همراه بود، گفت: اعتقاد به تقدیر الهی مانع از بررسی علل و اسباب تاریخی حوادث نمی‌شد. او در عین پایبندی به باورهای اسلامی، رفتار شخصیت‌ها و عوامل شکل‌گیری رویدادها را بررسی می‌کرد و از آن‌ها نتیجه می‌گرفت.
افول نقد تاریخی در دوره‌های بعد
وی با اشاره به وضعیت تاریخ‌نگاری پس از بیهقی اظهار کرد: در دوره‌های بعد، در بسیاری از آثار تاریخی از رویکرد انتقادی و خردگرایانه فاصله گرفته شد. غلبه تاریخ‌نگاری سلطنت‌محور و توجه به خواسته‌های صاحبان قدرت، در کنار تضعیف نقد منابع و گسترش روایت‌های غیرمستند، از عواملی بود که به کاهش ظرفیت تحلیلی تاریخ‌نگاری انجامید.
فرزانه تأکید کرد: اهمیت تاریخ بیهقی در آن است که خرد، نقد، امانت‌داری و استقلال فکری را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. این اثر نشان می‌دهد که تاریخ‌نگار می‌تواند در دل ساختار قدرت حضور داشته باشد، اما استقلال نسبی خود را حفظ کند و به‌جای ثبت صرف وقایع، عوامل و پیامدهای آن‌ها را نیز بررسی کند.
وی تصریح کرد: تاریخ باید ابزاری برای آگاهی‌بخشی، شناخت تجربه‌های اجتماعی و فهم مصالح ملی باشد، نه صرفاً وسیله‌ای برای سرگرمی یا خوشایند صاحبان قدرت. توجه به روش بیهقی می‌تواند زمینه شناخت دقیق‌تر گذشته و استفاده از تجربه‌های تاریخی برای فهم بهتر جامعه امروز را فراهم کند.
انتهای پیام
