زعفران این رشته‌های سرخ و معطر، سال‌هاست فراتر از یک ادویه در فرهنگ و سفره ایرانی جای گرفته است؛ محصولی که رنگ و عطر آن بخشی از هویت غذایی ایرانیان را ساخته و در عین حال، ترکیبات زیست‌فعال آن توجه پژوهشگران حوزه سلامت را به خود جلب کرده است. از نقش احتمالی برخی ترکیبات زعفران در خلق‌وخو و خواب گرفته تا ویژگی‌های آنتی‌اکسیدانی آن، این گیاه همچنان یکی از موضوعات مورد توجه مطالعات علمی است؛ هرچند میان باورهای رایج و آنچه علم تاکنون اثبات کرده، فاصله‌ای وجود دارد.
اما ارزش زعفران تنها به خواص و جایگاه آن در سبد غذایی محدود نمی‌شود؛ «طلای سرخ» می‌تواند بخشی از ظرفیت اقتصادی کشاورزی آذربایجان‌شرقی نیز باشد. در آستانه روز زعفران، فرصتی فراهم می‌شود تا این محصول را نه فقط از منظر خواص و مصرف، بلکه از زاویه ظرفیت‌های اقتصادی و کشاورزی آن نیز مورد توجه قرار دهیم؛ در استانی که توسعه کشت این محصول در برخی مناطق مورد توجه قرار گرفته، مسئله مهم فقط تولید بیشتر نیست، بلکه چگونگی تبدیل محصول خام به کالایی با ارزش افزوده بالاتر و سهم بیشتر کشاورز از درآمد نهایی است؛ مسیری که از تولید باکیفیت آغاز می‌شود و به فرآوری، بسته‌بندی، برندسازی و بازارهای داخلی و صادراتی می‌رسد.
تأثیر زعفران بر افسردگی و اضطراب امیدوارکننده است اما قطعی نیست
مریم چایچی، محقق و مدرس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به ارزش اقتصادی زعفران عنوان کرد: این محصول به دلیل ارزش اقتصادی بالا، رنگ و عطر ویژه و ظرفیت قابل توجه در صادرات غیرنفتی، یکی از محصولات راهبردی کشاورزی ایران محسوب می‌شود و می‌تواند در ایجاد اشتغال و توسعه کسب‌وکارهای روستایی نیز نقش داشته باشد.
وی افزود: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های زعفران، نیاز آبی نسبتاً پایین آن در مقایسه با بسیاری از محصولات زراعی است. دوره خواب تابستانی این گیاه نیز امکان کاهش مصرف آب در ماه‌های گرم سال را فراهم می‌کند و از این رو، زعفران می‌تواند در اصلاح الگوی کشت و مدیریت منابع آبی در مناطق خشک و نیمه‌خشک مورد توجه قرار گیرد؛ هرچند برای دستیابی به عملکرد مناسب، تأمین آب در مراحل حساس رشد ضروری است.
وی با اشاره به ظرفیت آذربایجان‌شرقی برای توسعه کشت زعفران گفت: نتایج برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهد حدود ۴۲ درصد از اراضی استان در طبقات کاملاً مناسب و نسبتاً مناسب برای کشت زعفران قرار دارند، اما به دلیل تفاوت‌های اقلیمی، ارتفاع، دما، شیب و شرایط خاک، نمی‌توان تمامی مناطق استان را برای کشت این محصول مناسب دانست. دشت‌های تبریز، هریس، بناب، ملکان، مرند، اسکو، آذرشهر، هشترود، عجب‌شیر و سراب از جمله مناطق دارای ظرفیت کشت زعفران معرفی شده‌اند.
این محقق و مدرس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی درباره خواص زعفران نیز اذعان کرد: زعفران علاوه بر کاربرد غذایی، به دلیل وجود ترکیبات زیست‌فعال مانند کروسین، کروستین و سافرانال در پژوهش‌های علمی مورد توجه قرار گرفته و اثرات احتمالی آن بر خلق‌وخو، خواب، التهاب و برخی شاخص‌های سلامت بررسی شده است.
وی ادامه داد: در میان حوزه‌های سلامت‌محور، تأثیر احتمالی زعفران بر کاهش علائم افسردگی و اضطراب از زمینه‌های امیدوارکننده پژوهشی است و برخی مطالعات انسانی نیز نتایج مثبتی گزارش کرده‌اند؛ با این حال، تفاوت در نوع فرآورده، میزان مصرف و کیفیت مطالعات باعث شده است که هنوز نتوان درباره اثربخشی قطعی زعفران به‌عنوان درمان بیماری‌های روانی اظهار نظر کرد.
چایچی تأکید کرد: فعالیت‌های آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی زعفران و همچنین تأثیر احتمالی آن بر خواب، عملکرد شناختی، قند خون و چربی‌های خون در مطالعات مختلف بررسی شده است، اما نتایج موجود برای توصیه زعفران به‌عنوان درمان قطعی بیماری‌ها کافی نیست. بنابراین بهتر است زعفران را یک ادویه ارزشمند با ظرفیت‌های بالقوه تغذیه‌ای و سلامت‌محور بدانیم و نه جایگزینی برای داروها و درمان‌های اثبات‌شده پزشکی.
زعفران گران است، اما سودش لزوماً به جیب کشاورز نمی‌رود
مریم جعفری، عضو هیئت علمی بخش اقتصادی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به ارزش اقتصادی بالای زعفران اظهار کرد: ارزش بالای این محصول در بازار لزوماً به معنای درآمد خالص بالا برای کشاورز نیست و برای ارزیابی واقعی سودآوری باید هزینه‌های تولید، نیروی کار، برداشت، فرآوری و سایر هزینه‌های مرتبط با تولید را نیز در نظر گرفت.
وی اضافه کرد: زعفران در مرحله برداشت گل و جداسازی کلاله‌ها به نیروی کار قابل توجهی نیاز دارد و هزینه‌های آماده‌سازی زمین، تأمین و استقرار بنه، مراقبت از مزرعه، خشک‌کردن و نگهداری نیز بر هزینه تمام‌شده محصول اثر می‌گذارد؛ بنابراین قیمت بالای زعفران به تنهایی شاخص مناسبی برای سنجش میزان سود کشاورز نیست.
وی، ساختار زنجیره بازاریابی و تفاوت قدرت چانه‌زنی میان تولیدکنندگان و فعالان بازار را از دیگر عوامل مؤثر بر فاصله قیمت مزرعه تا بازار دانست و گفت: بسیاری از کشاورزان به دلیل محدودیت نقدینگی، امکانات نگهداری و دسترسی به بازار، ناچار به فروش سریع محصول هستند و در مقابل، عمده‌فروشان، فرآوری‌کنندگان و صادرکنندگان از امکانات و اطلاعات بیشتری برای عرضه محصول برخوردارند.
عضو هیئت علمی بخش اقتصادی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی ادامه داد: فرآوری، درجه‌بندی، کنترل کیفیت، بسته‌بندی و برندسازی می‌تواند ارزش اقتصادی زعفران را افزایش دهد، اما همه اختلاف قیمت میان محصول خام و بسته‌بندی‌شده را نمی‌توان سود واسطه‌ها دانست؛ زیرا بخشی از این اختلاف مربوط به هزینه‌های واقعی فرآوری، حمل‌ونقل، بازاریابی، کنترل کیفیت و ریسک تجاری است. مسئله اصلی، نحوه توزیع ارزش ایجادشده میان حلقه‌های مختلف زنجیره است.
وی تقویت تشکل‌های تولیدی و مشارکت کشاورزان در مراحل پس از تولید را ضروری دانست و مطرح کرد: تعاونی‌های کارآمد می‌توانند با تجمیع محصول، افزایش قدرت چانه‌زنی، دسترسی بهتر به اطلاعات بازار و فراهم‌کردن امکان مشارکت در فرآوری و بسته‌بندی، زمینه افزایش سهم تولیدکنندگان از ارزش نهایی زعفران را فراهم کنند.
جعفری در پایان خاطرنشان کرد: زعفران با توجه به گسترش کشت و ظرفیت‌های موجود در آذربایجان‌شرقی، می‌تواند به محصولی اقتصادی برای بخشی از کشاورزان استان تبدیل شود، اما توسعه این محصول نباید صرفاً بر افزایش سطح زیرکشت متمرکز باشد. ایجاد زنجیره کامل تولید تا صادرات، ارتقای کیفیت، توسعه فرآوری و بسته‌بندی، تقویت بازاررسانی و محاسبه دقیق سود خالص کشاورزان، عواملی هستند که می‌توانند ظرفیت اقتصادی زعفران را به یک فرصت پایدار برای اقتصاد کشاورزی استان تبدیل کنند.
انتهای پیام
