یوسف متولی حقیقی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به ظرفیت‌های آثار تاریخی دوره هخامنشیان، به‌ویژه مجموعه‌های تخت جمشید و پاسارگاد، اظهار کرد: این دو مجموعه به دلیل قدمت تاریخی و آثار ارزشمند موجود در آن‌ها، نه‌تنها میراث مادی و معنوی ایران، بلکه بخشی از میراث جهان و بشریت محسوب می‌شوند.
وی ادامه داد: این آثار از یک سو جلوه‌هایی از تمدن مادی جهان باستان را به نمایش می‌گذارند و از سوی دیگر، اطلاعات ارزشمندی درباره ساختارهای حکومتی، مناسبات سیاسی و اجتماعی، روابط فرهنگی و اقتصادی و شیوه همزیستی اقوام مختلف در دوران هخامنشیان در اختیار پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار می‌دهند.
این استاد تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه آثار هخامنشی بازتاب‌دهنده پیوند دانش، هنر و مهندسی در جهان باستان هستند، اضافه کرد: معماری، دانش عمران، دانش نجوم، فنون آبرسانی و زهکشی، سنگ‌تراشی، سنگ‌نگاره‌ها و نقش‌برجسته‌ها، ازجمله ظرفیت‌هایی هستند که در این مجموعه‌ها قابل مشاهده‌اند. این آثار حاصل تعامل فرهنگی و هنری اقوام مختلف قلمرو هخامنشیان بوده‌اند و همین تنوع فرهنگی و هنری، آن‌ها را از بسیاری از آثار تاریخی دیگر متمایز می‌کند.
متولی حقیقی با اشاره به اهمیت اسناد تاریخی باقی‌مانده از تخت جمشید، بیان کرد: هزاران لوح گلی کشف‌شده از این مجموعه، اطلاعاتی درباره وضعیت اقتصادی و اجتماعی کارکنان و کارگران، پرداخت‌ها و برخی حمایت‌های مرتبط با نیروی کار در آن دوران ارائه می‌کنند. این اسناد از جنبه شناخت سازمان اداری و اقتصادی حکومت هخامنشی اهمیت فراوانی دارند و می‌توانند زمینه‌ای برای آشنایی عمیق‌تر گردشگران با ابعاد کمتر شناخته‌شده این تمدن باشند.
وی با تأکید بر جایگاه پاسارگاد در حافظه تاریخی ایرانیان و جهان، خاطرنشان کرد: وجود آرامگاه کوروش بزرگ در این مجموعه، پاسارگاد را به یکی از مهم‌ترین مکان‌های تاریخی و فرهنگی ایران تبدیل کرده است. بررسی شخصیت کوروش و نحوه مواجهه او با اقوام و سرزمین‌های فتح‌شده نیز می‌تواند بخشی از روایت تاریخی این مجموعه باشد و زمینه شناخت بهتر تحولات سیاسی و فرهنگی آن دوره را فراهم کند.
بازدید از بناها با درک تاریخ آن‌ها متفاوت است
این پژوهشگر تاریخ ایران روایتگری تاریخی را یکی از ضرورت‌های معرفی بهتر آثار هخامنشی دانست و گفت: میان دیدن یک اثر تاریخی و درک پیشینه، کارکرد و تاریخ آن تفاوت اساسی وجود دارد. گردشگران در بازدید از تخت جمشید و پاسارگاد می‌توانند پلکان‌ها، ستون‌ها، سرستون‌ها، کاخ‌ها، نقش‌برجسته‌ها، کتیبه‌ها و آرامگاه‌ها را مشاهده کنند، اما صرف مشاهده این عناصر لزوماً به معنای شناخت تاریخ شکل‌گیری آن‌ها، اهداف ساخت، کارکرد بخش‌های مختلف و نحوه زندگی سازندگان و ساکنان این مجموعه‌ها نیست.
متولی حقیقی ادامه داد: تابلوهای معرفی، بروشورها، کاتالوگ‌ها و توضیحات راهنمایان گردشگری تا اندازه‌ای به شناخت آثار کمک می‌کنند، اما برای ارائه تصویری جامع‌تر از تاریخ این مجموعه‌ها کافی نیستند. در این زمینه، حضور روایتگران تاریخی در کنار باستان‌شناسان و راهنمایان گردشگری اهمیت ویژه‌ای دارد.
وی اضافه کرد: باستان‌شناس شواهد و آثار باقی‌مانده را معرفی می‌کند، روایتگر تاریخی زمینه‌های شکل‌گیری بناها و کارکرد آن‌ها را در بستر تحولات تاریخی توضیح می‌دهد و راهنمای گردشگری نیز می‌تواند این اطلاعات را متناسب با نیاز و علاقه بازدیدکنندگان جمع‌بندی و ارائه کند. البته راهنمایان گردشگری نیز در صورت برخورداری از دانش و مهارت کافی می‌توانند هم‌زمان بخشی از این نقش‌ها را بر عهده بگیرند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از شیوه‌های نوین معرفی میراث فرهنگی، بیان کرد: در کنار روش‌های سنتی، باید از ابزارهای صوتی و تصویری، بازسازی سه‌بعدی بناها، فیلم‌ها، تصاویر و ظرفیت‌های هوش مصنوعی استفاده کرد. همچنین نورپردازی مناسب و ارائه محتوای چندرسانه‌ای می‌تواند به ایجاد تجربه‌ای دیداری، شنیداری و اکتشافی برای گردشگران کمک کند.
متولی حقیقی با بیان اینکه راهنمای گردشگری همچنان نقشی محوری در این فرایند دارد، خاطرنشان کرد: راهنما می‌تواند با طرح پرسش‌هایی درباره آثار، ذهن بازدیدکننده را درگیر کند و او را به جست‌وجوی پاسخ سوق دهد.
برای مثال، نقش‌برجسته‌های تخت جمشید فرصت مناسبی برای توضیح درباره پوشاک، آرایش چهره، روابط میان اقوام، هدایا، تشریفات حکومتی، مصالح ساختمانی و شیوه ساخت بناها فراهم می‌کنند. چنین رویکردی باعث می‌شود گردشگر به‌جای دریافت مجموعه‌ای از اطلاعات پراکنده، تصویری منسجم‌تر از زندگی و تمدن آن دوره به دست آورد.
راهنمایان گردشگری در انتقال درست تاریخ نقش کلیدی دارند
وی درباره نقش موزه‌ها و مراکز معرفی میراث فرهنگی در شناخت دوره هخامنشیان، ادامه داد: بخش مهمی از اطلاعات مربوط به تاریخ، تمدن و فرهنگ این دوره تنها در بناهایی مانند تخت جمشید و پاسارگاد خلاصه نمی‌شود، بلکه در موزه‌های داخلی و خارجی، پژوهش‌های باستان‌شناسی و کتاب‌های تاریخی نیز قابل دسترسی است. فضای مجازی هم امکان آشنایی اولیه با این آثار و اطلاعات را پیش از بازدید فراهم کرده است.
این پژوهشگر تاریخ ایران اضافه کرد: با وجود گسترش منابع اطلاعاتی، راهنمایان گردشگری همچنان در انتقال اطلاعات دقیق و قابل‌فهم به بازدیدکنندگان نقش اساسی دارند. اگر این افراد از آموزش مناسب، دانش تخصصی و تجربه کافی برخوردار باشند، می‌توانند تاریخ و فرهنگ هخامنشیان را به شکلی مؤثرتر از بسیاری از ابزارهای مکتوب و تابلوهای معرفی به گردشگران منتقل کنند.
متولی حقیقی با تأکید بر ضرورت توجه به ویژگی‌های مخاطبان، بیان کرد: راهنمایان باید شرایط ذهنی، سطح آگاهی و نیازهای گروه‌های مختلف گردشگری را در نظر بگیرند و متناسب با آن‌ها از شیوه‌های دیداری، شنیداری و توضیحات تاریخی استفاده کنند. انتقال مفاهیم به نسل جوان، گردشگران سالمند و بازدیدکنندگان خارجی نمی‌تواند با روشی یکسان انجام شود.
وی خاطرنشان کرد: در معرفی این آثار به جوانان، توجه به شواهد تاریخی و ایجاد زمینه برای شناخت میراث فرهنگی می‌تواند به تقویت خودباوری تاریخی و شکل‌گیری هویت ملی کمک کند. در مواجهه با گردشگران خارجی نیز لازم است تاریخ و فرهنگ ایران بر پایه آثار و مستندات تاریخی معرفی شود، تا بازدیدکنندگان بتوانند شناختی دقیق‌تر از تمدن ایرانی به دست آورند.
توسعه گردشگری تاریخی به زیرساخت و برنامه‌ریزی بلندمدت نیاز دارد
این استاد تاریخ دانشگاه فردوسی با اشاره به موانع تبدیل شهرت جهانی تخت جمشید و پاسارگاد به تجربه‌ای کامل برای گردشگران، ادامه داد: گردشگری کامل مفهومی گسترده دارد و تحقق آن به زیرساخت‌های مناسب، همکاری نهادهای مختلف و سرمایه‌گذاری پایدار نیازمند است. استانداری‌ها، شهرداری‌ها، ادارات میراث فرهنگی و سایر دستگاه‌های مرتبط باید در این زمینه هماهنگ عمل کنند و برنامه‌ریزی بلندمدت داشته باشند.
متولی حقیقی اضافه کرد: گردشگران برای انتخاب مقصد، عواملی مانند سهولت سفر، دسترسی مناسب به آثار تاریخی، وجود وسایل حمل‌ونقل، امکانات رفاهی، محل اقامت، خدمات تغذیه و حضور راهنمایان متخصص و چندزبانه را در نظر می‌گیرند. فراهم نبودن این امکانات می‌تواند بر کیفیت سفر و تمایل گردشگران برای بازدید از آثار تاریخی تأثیر بگذارد.
وی با تأکید بر اینکه توسعه گردشگری تنها به زیرساخت‌های فیزیکی محدود نمی‌شود، بیان کرد: در کنار امکانات عمومی، باید زیرساخت‌های فرهنگی و اطلاعاتی نیز مورد توجه قرار گیرد. گردشگر علاوه بر لذت بصری از مشاهده بناها، به دنبال پاسخ پرسش‌هایی درباره تاریخ و تمدن آن‌هاست، ازجمله اینکه تخت جمشید و پاسارگاد با چه هدفی ساخته شده‌اند، چه کارکردی داشته‌اند، سازمان اداری هخامنشیان چگونه اداره می‌شده و روابط میان اقوام قلمرو این امپراتوری بر چه اساسی شکل گرفته است.
این پژوهشگر تاریخ ایران خاطرنشان کرد: بررسی تحولات تاریخی پاسارگاد، سرگذشت آرامگاه کوروش و مجموعه تخت جمشید و همچنین عوامل مؤثر در تخریب و آسیب‌دیدن بخش‌هایی از این آثار می‌تواند به درک عمیق‌تر بازدیدکنندگان کمک کند. چنین اطلاعاتی باید به شکلی مستند و متناسب با نیاز گردشگران ارائه شود، تا بازدید از این مجموعه‌ها از مشاهده صرف بناها فراتر برود.
متولی حقیقی با بیان اینکه تخت جمشید و پاسارگاد نباید جدا از دیگر جاذبه‌های منطقه معرفی شوند، ادامه داد: پیوند دادن این دو مجموعه با آثار تاریخی و جاذبه‌های گردشگری دیگر استان فارس، ازجمله نقش رجب، نقش رستم، معبد آناهیتا، مجسمه هرکول و جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی شیراز و سایر شهرهای استان، می‌تواند به طراحی مسیرهای گردشگری جامع‌تر کمک کند.
وی اضافه کرد: چنین پیوندی امکان افزایش مدت اقامت گردشگران را فراهم می‌کند و می‌تواند پیامدهای اقتصادی و فرهنگی مطلوب‌تری برای منطقه داشته باشد. در کنار این موارد، باید محدودیت‌های مدیریتی و بین‌المللی نیز بررسی شود و فناوری‌های نوین برای تسهیل سفر و ارتقای کیفیت تجربه گردشگران به کار گرفته شوند.
لزوم معرفی مستند میراث کوروش در طول سال
این استاد دانشگاه به مناسبت هفتم آبان و بزرگداشت کوروش پرداخت و بیان کرد: به اعتقاد من، تاکنون اقدام مشخص و متناسبی از سوی مسئولان برای بزرگداشت این روز انجام نشده و در برخی موارد نیز برخوردهای بازدارنده مشاهده شده است. کوروش بزرگ یکی از شخصیت‌های برجسته تاریخ جهان باستان است و بررسی جایگاه تاریخی او می‌تواند فرصتی برای معرفی میراث فرهنگی ایران به شمار رود.
متولی حقیقی با اشاره به ضرورت پرهیز از روایت‌های غیرمستند درباره شخصیت‌های تاریخی، خاطرنشان کرد: در فضای مجازی گاهی تصویری اغراق‌آمیز از کوروش ارائه می‌شود که لزوماً با منابع تاریخی مطابقت ندارد. تاریخ‌سازی و انتساب مطالب بدون پشتوانه علمی نه‌تنها به شناخت درست تاریخ کمک نمی‌کند، بلکه می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. در مقابل، می‌توان بر پایه اسناد و شواهد تاریخی، جنبه‌های قابل‌بررسی شخصیت و عملکرد کوروش را معرفی کرد.
وی ادامه داد: استوانه کوروش و گزارش‌های تاریخی مرتبط با فتح بابل، رفتار حکومت هخامنشی با اقوام و سنت‌های دینی سرزمین‌های تابع و روایت آزادی یهودیان از اسارت بابلی، از جمله موضوعاتی هستند، که می‌توانند در چارچوب پژوهش‌های تاریخی و با توضیح زمینه و اعتبار منابع مورد توجه قرار گیرند.
این پژوهشگر تاریخ ایران با بیان اینکه معرفی این موضوعات باید بر پایه مستندات صورت گیرد، اضافه کرد: می‌توان از میراث کوروش برای طرح موضوعاتی مانند شیوه حکمرانی، نحوه مواجهه با اقوام و سنت‌های دینی و مناسبات میان قدرت سیاسی و جوامع مختلف در جهان باستان بهره گرفت. البته لازم است میان یافته‌های مستند تاریخی، برداشت‌های پژوهشگران و روایت‌های رایج در فضای عمومی تفاوت قائل شد تا تصویری دقیق و قابل اتکا از این شخصیت تاریخی ارائه شود.
متولی حقیقی بیان کرد: مسئولان، به‌ویژه متولیان میراث فرهنگی، باید معرفی تاریخ و تمدن ایران باستان را به یک روز خاص محدود نکنند و در طول سال برای برگزاری برنامه‌های فرهنگی، آموزشی و پژوهشی در این زمینه برنامه‌ریزی داشته باشند. برگزاری نشست‌های علمی، نمایشگاه‌های اسناد و آثار، تولید محتوای چندرسانه‌ای و طراحی برنامه‌های ویژه برای جوانان و گردشگران خارجی می‌تواند به شناخت بهتر میراث هخامنشی کمک کند.
وی تصریح کرد: معرفی علمی و مستند آثار تاریخی و شخصیت‌های برجسته ایران باستان، در کنار توسعه زیرساخت‌ها و ارتقای کیفیت خدمات گردشگری، می‌تواند جایگاه میراث فرهنگی ایران را در سطح ملی و بین‌المللی تقویت کند. تخت جمشید و پاسارگاد زمانی به ظرفیت کامل خود در گردشگری فرهنگی نزدیک می‌شوند، که بازدیدکنندگان علاوه بر دیدن آثار، فرصت شناخت تاریخ، فرهنگ و مناسبات اجتماعی تمدنی را که این آثار در بستر آن شکل گرفته‌اند، پیدا کنند.
انتهای پیام
