پروفسور یوسف ثبوتی، پنجشنبه، ۷ آبان در رویداد «شب علم» که در دانشگاه دانشگاه تحصیلات تکمیلی زنجان برگزار شد، با اشاره به پیشینه مواجهه ایران با علوم جدید، اظهار کرد: حدود ۲۰۰ سال پیش، ایران و کشورهای همسایه متوجه شدند که در جهان تحولات علمی و فناوری مهمی رخ داده است که از آن بی‌خبر بوده‌اند. پیشرفت‌های علمی و فناوری غرب، قدرتی ایجاد کرده بود که حتی در مناسبات سیاسی نیز خود را نشان می‌داد.
وی افزود: در آن زمان، این تصور شکل گرفت که اگر قدرت کشورهای غربی ناشی از علم و فناوری است، ایران نیز باید این علوم را فرا بگیرد و فناوری‌های مورد نیازش را خریداری کند تا به جایگاه مشابهی برسد. این رویکرد حدود دو قرن دنبال شده، اما نتوانسته است به نتیجه‌ای که انتظار می‌رفت، منجر شود.
این استاد برجسته فیزیک با تأکید بر اینکه ریشه این مسئله را نباید صرفاً در عملکرد دانشگاهیان جست‌وجو کرد، گفت: دانشگاهیان چه سهمی از جمعیت جامعه را تشکیل می‌دهند؟ اگرچه از دانشگاه‌ها انتظار می‌رود در مسیر پیشرفت علمی نقش‌آفرینی کنند، اما عملکرد آن‌ها از شرایط و تحولات گسترده‌تر جامعه نیز تأثیر می‌پذیرد.
ثبوتی ادامه داد: حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال پیش، گروهی از ایرانیان برای تحصیل به دانشگاه‌های فرانسه رفتند و پس از بازگشت، دانشگاه‌هایی را در ایران بنیان گذاشتند. از سوی دیگر، دولت و افراد دارای امکانات مالی نیز فناوری‌های مورد نیاز را خریداری کردند؛ با این تصور که با انتقال دانشگاه‌ها و فناوری‌ها، شرایط مشابه کشورهای پیشرفته ایجاد خواهد شد، اما این اتفاق به شکل مطلوب رخ نداد.
او با اشاره به دشواری انتقال دانش و فناوری، تصریح کرد: ما نتوانستیم بر همه جزئیات، ظرافت‌ها و فرایندهای توسعه‌ای که در پس این دستاوردها قرار دارند، اشراف پیدا کنیم. این مسئله را باید در بستر عملکرد و فرهنگ عمومی جامعه بررسی کرد، نه اینکه مسئولیت آن را صرفاً متوجه یک گروه خاص دانست.
بنیان‌گذار دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با اشاره به ویژگی‌های علوم تجربی، اظهار کرد: علوم جدید خصیصه‌ای اساسی دارند که من از آن با عنوان «تقوای علوم تجربی» یاد کرده‌ام. در این علوم، مشاهده می‌کنیم، داده‌ها را گردآوری و اندازه‌گیری می‌کنیم، به دنبال یافتن الگوها در داده‌ها می‌رویم و سپس بر اساس آن‌ها نتیجه‌گیری می‌کنیم.
وی افزود: اعتبار قوانین علوم تجربی به مشاهده و آزمون وابسته است. برای مثال، درستی قانون نیوتون را صرفاً خود نیوتون تعیین نمی‌کند، بلکه مشاهدات و شواهد تجربی هستند که اعتبار آن را مشخص می‌کنند. دانشمندان نیز نباید دستاوردهای خود را فراتر از نقد و بررسی قرار دهند؛ زیرا در علوم تجربی، یافته‌ها باید همواره در معرض ارزیابی و آزمون باشند.
ثبوتی با اشاره به تفاوت این رویکرد با برخی شیوه‌های پذیرش معرفت در جامعه، گفت: در حوزه‌هایی که اعتبار گفته‌ها بیشتر به شخصیت گوینده وابسته است، ممکن است افراد به جای بررسی شواهد، سخنان یک فرد را به دلیل جایگاه و اعتبار شخصی او بپذیرند. در مقابل، در علوم تجربی، پذیرش یک ادعا باید بر شواهد و مشاهدات استوار باشد.
چهره ماندگار ایران با اشاره به تجربه تاریخی تمدن اسلامی در توسعه دانش، بیان کرد: با بررسی تاریخ، از جمله فعالیت‌های علمی در بیت‌الحکمه در قرن‌های نخست هجری، می‌توان به اهمیت تعامل میان دانشمندان و تبادل اندیشه پی برد. در دوره‌هایی، زمینه برای گفت‌وگو و همکاری میان اندیشمندان با پیشینه‌های مختلف فراهم شد و در ادامه، چهره‌هایی همچون فارابی و زکریای رازی ظهور کردند.
وی با تأکید بر نقش فضای فکری جامعه در شکوفایی علمی، افزود: آنچه در این تجربه تاریخی اهمیت دارد، شکل‌گیری فضای نوخواهی و توجه جدی به دانش است. به اعتقاد من، این روحیه هنوز در جامعه ما و کشورهای همسایه به اندازه‌ای گسترش نیافته که بتواند زمینه‌ساز آفرینندگی علمی در مقیاس گسترده شود.
ثبوتی با بیان اینکه هدف از طرح این مسائل بدبینی به آینده نیست، گفت: باید مشکلات را شناسایی کنیم تا بتوانیم برای رفع آن‌ها چاره‌اندیشی کنیم. یکی از مسائل اساسی این است که جامعه به‌صورت گسترده در مسیر علم‌جویی قرار نگرفته و همچنان این تصور وجود دارد که می‌توان با خرید فناوری و انتقال دستاوردهای دیگران به پیشرفت دست یافت.
بنیان‌گذار دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با اشاره به تجربه چند دهه فعالیت دانشگاهی خود اظهار کرد: من حدود ۷۵ سال است که در محیط دانشگاهی حضور دارم و دانشگاه‌های مختلفی را از نزدیک دیده‌ام. به اعتقاد من، دانشگاه‌های امروز ایران در مقایسه با پنج سال گذشته وضعیت بهتری دارند و آشنایی آن‌ها با تحولات علمی جهان و امکانات موجود افزایش یافته است؛ دانشگاه‌های پنج سال پیش نیز نسبت به ۱۰ سال قبل از خود شرایط بهتری داشتند.
او ادامه داد: با وجود این پیشرفت‌ها، اگر بخواهیم در منطقه و جهان جایگاه علمی شایسته‌ای داشته باشیم، به سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری بهتر نیاز داریم.
ثبوتی با انتقاد از برخی موانع اداری و مقررات محدودکننده، گفت: انبوه مقررات، تشریفات اداری و سازوکارهای دست‌وپاگیر می‌تواند مانع پیشرفت علمی شود و انگیزه و توان فعالیت را از افراد بگیرد.
وی تأکید کرد: جامعه‌ای که می‌خواهد پیشرفت کند، باید به افراد اجازه دهد کار خود را به شیوه‌ای که مناسب می‌دانند انجام دهند. ایجاد چنین فضایی می‌تواند زمینه فعالیت مؤثرتر افراد و حرکت جامعه به سوی پیشرفت را فراهم کند.
در ادامه رئیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با تأکید بر ضرورت ترویج علم در جامعه، گفت: اگر بپذیریم که مسیر اصلی توسعه کشور از علم و دانشگاه می‌گذرد، باید برای این حوزه برنامه‌ریزی کنیم، هزینه اختصاص دهیم و جایگاه استادان، دانشجویان و دانشگاه‌ها را به رسمیت بشناسیم.
سعدالله نصیری‌قیداری، با اشاره به اهمیت ترویج علم، اظهار کرد: متناسب با رشد تولید علم و فناوری در کشور، در حوزه ترویج علم حرکت متناسبی صورت نگرفته است؛ از این‌رو، دانشگاه‌ها باید با برداشتن گام‌های مؤثر در این زمینه، به نهادینه شدن علم در جامعه کمک کنند.
وی با اشاره به ابتکار برگزاری رویداد «شب علم» در کشور، افزود: این رویداد می‌تواند گام مهمی در مسیر ترویج علم باشد و زمینه آشنایی اقشار مختلف جامعه با علم و دستاوردهای علمی را فراهم کند.
رئیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با بیان اینکه برنامه‌های این رویداد گروه‌های مختلف سنی و اجتماعی را مخاطب قرار داده است، گفت: برای کودکان، نوجوانان، جوانان، دانشجویان، استادان، مدیران و شرکت‌ها، برنامه‌های متنوع و نشاط‌آوری در حوزه علم تدارک دیده شده است تا دانشگاه بتواند ارتباط مؤثرتری با جامعه برقرار کند.
نصیری‌قیداری با تأکید بر جایگاه علم در آموزه‌های دینی، تصریح کرد: علم در نگاه دینی از جایگاه بسیار والایی برخوردار است و آموزه‌های اسلامی نیز بر اهمیت دانش و آگاهی تأکید دارند. بنابراین، ترویج علم نه‌تنها ضرورتی برای توسعه جامعه، بلکه اقدامی همسو با ارزش‌های دینی است.
او با اشاره به نقش علم در جایگاه انسان، ادامه داد: علم از مهم‌ترین عوامل ارتقای جایگاه انسان است و توجه به آن باید در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی مورد تأکید قرار گیرد.
رئیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با تأکید بر ضرورت باور مسئولان و جامعه به نقش دانشگاه‌ها در توسعه کشور، اظهار کرد: زمانی می‌توان به توسعه واقعی دست یافت که مردم، مدیران و مسئولان بپذیرند توسعه کشور بدون توجه به علم و دانشگاه امکان‌پذیر نیست.
وی افزود: این باور باید در برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌ها نیز نمود پیدا کند؛ به‌گونه‌ای که برای توسعه علمی کشور منابع مالی مناسب اختصاص یابد، از استادان و دانشجویان حمایت شود و جایگاه دانشگاه در جامعه مورد احترام قرار گیرد.
نصیری‌قیداری با اشاره به تجربه تاریخی جوامع در حمایت از مراکز علمی، گفت: در دوره‌هایی که علم در جامعه مورد توجه قرار داشته، مراکز علمی، حوزه‌های علمیه و رصدخانه‌ها از طریق موقوفات و حمایت‌های اجتماعی پشتیبانی شده‌اند. این تجربه نشان می‌دهد که پیشرفت علمی به حمایت مستمر جامعه نیاز دارد.
او همچنین با اشاره به پیشینه علمی ایران، اظهار کرد: ایران پیش از اسلام نیز به علم اهمیت می‌داد و دانشگاه گندی‌شاپور از نمونه‌های برجسته این پیشینه تاریخی است.
رئیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با تأکید بر ضرورت ارتباط نزدیک دانشگاه با جامعه، گفت: این دانشگاه به‌عنوان دانشگاهی مردم‌محور شناخته می‌شود و تلاش دارد فضایی فراهم کند که مردم بتوانند در آن حضور یابند، از ظرفیت‌های دانشگاه آشنا شوند و آن را متعلق به خود بدانند.
وی با قدردانی از همکاری مجموعه‌های مختلف استان زنجان در برگزاری رویداد «شب علم»، خاطرنشان کرد: برگزاری چنین برنامه‌ای حاصل تلاش و همکاری مجموعه‌ای از استادان، دانشجویان، کارکنان دانشگاه و دستگاه‌های اجرایی استان است که طی ماه‌های گذشته و به‌ویژه در هفته‌ها و روزهای اخیر برای آماده‌سازی آن تلاش کرده‌اند.
نصیری‌قیداری ابراز امیدواری کرد: دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان بتواند با ایفای مسئولیت خود در حوزه آموزش، پژوهش و ترویج علم، گام‌های مؤثرتری در مسیر خدمت به جامعه و پاسخ‌گویی به نیازهای مردم استان بردارد.
انتهای پیام
