رضا خسروی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به ابعاد مختلف جنگ رمضان اظهار کرد: این جنگ را نمی‌توان صرفاً یک رویارویی نظامی دانست، بلکه باید آن را آزمونی برای سنجش استحکام ساختار اجتماعی و روانی جامعه در برابر تهدیدهای ترکیبی ارزیابی کرد.
وی افزود: در جنگ ترکیبی، طرف مهاجم علاوه بر استفاده از ابزارهای نظامی، از عملیات روانی، جنگ شناختی، فشارهای اقتصادی و تهاجم فرهنگی نیز برای ایجاد ناامنی، تضعیف اعتماد عمومی و تغییر محاسبات جامعه هدف بهره می‌گیرد؛ بنابراین هدف چنین جنگی تنها شکست نظامی نیست، بلکه ایجاد شکاف در بدنه اجتماعی و تضعیف انسجام عمومی نیز دنبال می‌شود.
این پژوهشگر و استاد دانشگاه با بیان اینکه تاب‌آوری اجتماعی یکی از مؤلفه‌های مهم مواجهه با چنین بحران‌هایی است، تصریح کرد: تاب‌آوری اجتماعی به معنای توانایی جامعه برای مقابله با بحران‌ها، سازگاری با شرایط دشوار و بازسازی ظرفیت‌های خود پس از آسیب‌هاست. این مفهوم در سه سطح ظرفیت مقابله، ظرفیت سازگاری و ظرفیت تحول قابل بررسی است.
خسروی با اشاره به ریشه‌های قرآنی تاب‌آوری اجتماعی خاطرنشان کرد: آموزه‌های قرآن کریم صرفاً توصیه‌هایی فردی و عبادی نیستند، بلکه مجموعه‌ای از راهبردهای رفتاری و اجتماعی برای مواجهه با دشواری‌ها و بحران‌ها ارائه می‌کنند. مفاهیمی همچون صبر، ثبات قدم، توکل، وحدت و پرهیز از تفرقه از جمله این راهبردها هستند که در شرایط بحرانی می‌توانند به تقویت پایداری جامعه کمک کنند.
وی ادامه داد: آیه ۲۰۰ سوره آل‌عمران با تأکید بر مفاهیم «صبر»، «مصابره» و «مرابطه»، الگویی چندسطحی از پایداری را ترسیم می‌کند؛ به این معنا که استقامت فردی باید به صبر جمعی و در نهایت آمادگی و انسجام اجتماعی تبدیل شود. چنین نگاهی نشان می‌دهد که تاب‌آوری تنها ویژگی افراد نیست، بلکه باید در سطح روابط و ساختارهای اجتماعی نیز شکل بگیرد.
این استاد دانشگاه، تاب‌آوری شناختی را یکی دیگر از ابعاد مهم مقاومت اجتماعی دانست و گفت: در جنگ شناختی، دشمن تلاش می‌کند با انتشار روایت‌های تحریف‌شده، ایجاد تردید و تزریق ناامیدی، قدرت تشخیص جامعه را تحت تأثیر قرار دهد. در مقابل، بصیرت، تفکر و توانایی تشخیص واقعیت از تحریف، از ظرفیت‌هایی است که می‌تواند جامعه را در برابر این نوع تهدیدها مقاوم کند.
خسروی در ادامه با اشاره به آیه ۱۳۹ سوره آل‌عمران مبنی بر اینکه «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» اظهار کرد: این آیه بر ضرورت حفظ روحیه، جلوگیری از سستی و عبور از فضای روانی شکست تأکید دارد و می‌توان آن را یکی از مبانی قرآنی تقویت امید و پایداری در شرایط دشوار دانست.
وی با تأکید بر اینکه انسجام اجتماعی از دیگر ارکان تاب‌آوری است، افزود: قرآن کریم در آیه ۱۰۳ سوره آل‌عمران با فرمان «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» بر ضرورت همبستگی و پرهیز از تفرقه تأکید می‌کند. همچنین در آیه ۴۶ سوره انفال، نزاع و اختلاف را زمینه‌ساز سستی و از دست رفتن قدرت جمعی معرفی می‌کند؛ موضوعی که اهمیت حفظ اعتماد متقابل و همگرایی اجتماعی را در زمان بحران نشان می‌دهد.
این پژوهشگر با اشاره به نقش تجربه تاریخی دفاع مقدس در شکل‌گیری ظرفیت‌های اجتماعی کشور بیان کرد: تاب‌آوری جامعه ایرانی در مواجهه با بحران‌های جدید، بدون توجه به تجربه هشت سال دفاع مقدس قابل تحلیل نیست. آن دوران، تجربه‌ای تاریخی از همبستگی، مشارکت مردمی، اتکا به توان داخلی و عبور از شرایط دشوار بود که می‌تواند به‌عنوان بخشی از حافظه جمعی جامعه در مواجهه با تهدیدهای بعدی مورد توجه قرار گیرد.
خسروی با بیان اینکه تاب‌آوری اجتماعی به مرزهای داخلی کشور محدود نمی‌شود، محور مقاومت را نیز متأثر از این مؤلفه دانست و گفت: پایداری در برابر فشارهای منطقه‌ای و بین‌المللی، علاوه بر ظرفیت‌های نظامی، به پیوندهای هویتی، اعتقادی و اجتماعی نیز وابسته است. از این منظر، تاب‌آوری درونی جامعه می‌تواند یکی از پشتوانه‌های پایداری جریان‌های همسو در منطقه باشد.
وی همچنین تأکید کرد: تجربه جنگ رمضان بار دیگر اهمیت سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، انسجام ملی، امید و آگاهی را در مواجهه با تهدیدهای ترکیبی برجسته کرد. بنابراین، تقویت تاب‌آوری اجتماعی نیازمند توجه هم‌زمان به ابعاد روانی، شناختی، رفتاری و نهادی جامعه است؛ چراکه پایداری یک جامعه تنها با برخورداری از امکانات مادی و نظامی محقق نمی‌شود، بلکه کیفیت پیوندهای اجتماعی و توانایی مردم برای حفظ همبستگی در شرایط دشوار نیز در آن نقش تعیین‌کننده دارد.
انتهای پیام
