استان ایلام با برخورداری از ۶۴۰ هزار هکتار جنگل بلوط، مراتع گسترده، تالاب‌ها و زیستگاه‌های منحصربه‌فرد حیات وحش، یکی از استان‌های غنی کشور از نظر سرمایه‌های طبیعی محسوب می‌شود.
اما این سرمایه‌های ارزشمند در سال‌های اخیر با تهدیدهایی چون آتش‌سوزی، خشکسالی، تغییر کاربری، زغال‌گیری غیرمجاز و شکار غیرقانونی روبه‌رو بوده‌اند و بودجه‌های دولتی نیز به تنهایی پاسخگوی نیاز حفاظتی نیستند.
در چنین شرایطی، ایده «وقف محیط زیستی» که اخیراً از سوی نماینده ولی فقیه در استان ایلام مطرح شده است، می‌تواند به عنوان یک راهکار نوین و پایدار، مسیر تازه‌ای را پیش روی حفاظت از طبیعت استان بگشاید.
وقف محیط زیستی چیست؟
وقف محیط زیستی، در واقع امتداد سنت دیرینه وقف در فرهنگ اسلامی است؛ سنتی که قرن‌ها در حوزه‌های آموزشی، درمانی و مذهبی به کار رفته و اکنون می‌تواند به حفاظت از منابع طبیعی نیز تسری یابد. در این نوع وقف، واقفان زمین‌ها، منابع آبی، باغات، درآمدها یا اموال خود را با نیت حفاظت از محیط زیست، احیای گونه‌های گیاهی و جانوری، جلوگیری از تخریب جنگل‌ها و مراتع یا توسعه فضاهای سبز وقف می‌کنند.
وقف محیط زیستی می‌تواند در قالب‌های مختلفی اجرا شود؛ از جمله وقف زمین برای ایجاد مناطق حفاظت‌شده یا پارک‌های طبیعی، وقف آب چشمه‌ها و قنات‌ها برای تأمین حقابه تالاب‌ها و زیستگاه‌های حیات وحش، وقف درآمد املاک برای تأمین هزینه‌های پایش و حفاظت، و حتی وقف دانش و مهارت از طریق آموزش و ترویج فرهنگ حفاظت از طبیعت. در جوامع اسلامی، نمونه‌هایی از وقف منابع طبیعی برای استفاده عمومی و حفاظت از محیط زیست وجود دارد که می‌تواند الگوی مناسبی برای اجرای این ایده در استان ایلام باشد.
چرا این ایده در ایلام اهمیت دارد؟
حمیدرضا کریمیان کارشناس ارشد محیط زیست در این خصوص به ایسنا اظهار کرد: ایلام از یک سو با محدودیت بودجه‌های حفاظتی روبه‌روست و از سوی دیگر، سرمایه‌های طبیعی آن به‌دلیل شرایط خاص اقلیمی و موقعیت مرزی، فشار مضاعفی را تجربه می‌کند.
وی خاطرنشان کرد: در سال‌های اخیر، آتش‌سوزی‌های گسترده در جنگل‌های بلوط، برداشت بی‌رویه چوب و زغال‌گیری، حضور گردشگران بدون مدیریت در زیستگاه‌های حساس و کاهش منابع آبی، آسیب‌های جدی به اکوسیستم‌های استان وارد کرده است. در چنین شرایطی، اتکا به بودجه دولتی نمی‌تواند راهگشای کامل باشد و نیاز به مشارکت اجتماعی و منابع مالی پایدار، بیش از پیش احساس می‌شود.
کریمیان بیان کرد: وقف محیط زیستی می‌تواند از چند جهت به حفاظت از طبیعت ایلام کمک کند. نخست، ایجاد یک منبع مالی پایدار و مستقل از بودجه دولتی برای اجرای طرح‌های حفاظتی، پایش و احیای زیستگاه‌ها. دوم، جلب مشارکت مستقیم مردم و خیرین در حفاظت از محیط زیست، که می‌تواند حس مسئولیت‌پذیری اجتماعی را تقویت کند. سوم، حفاظت از اراضی و منابع طبیعی در برابر تغییر کاربری و تخریب، از طریق ثبت حقوقی و نظارت مستمر. چهارم، ترویج فرهنگ حفاظت از طبیعت به عنوان یک ارزش دینی و اجتماعی، که در آموزه‌های اسلامی نیز بر آن تأکید شده است.
تجربه‌های مشابه و ظرفیت‌های موجود
کارشناس ارشد محیط زیست گفت: در سال‌های اخیر، در برخی استان‌های کشور، ایده‌های مشابهی در قالب «وقف سبز» یا «وقف درخت» مطرح شده است. برای نمونه، طرح وقف نهال و درخت برای احیای جنگل‌ها و توسعه فضای سبز در برخی مناطق اجرا شده و با استقبال نسبی خیرین روبه‌رو شده است. در ایلام نیز، ظرفیت‌های مذهبی و فرهنگی قوی، وجود خیرین فعال و علاقه‌مندان به طبیعت، و ساختارهای نهادی مانند اداره کل اوقاف و امور خیریه و اداره کل حفاظت محیط زیست، می‌تواند بستر مناسبی برای اجرای وقف محیط زیستی فراهم کند.
کریمیان اضافه کرد: با این حال، اجرای موفق این ایده نیازمند چارچوب‌های قانونی شفاف، تعیین متولی مشخص، سازوکار نظارتی دقیق و فرهنگ‌سازی عمومی است. باید مشخص شود که موقوفات محیط زیستی چگونه ثبت می‌شوند، درآمدهای آن‌ها چگونه مدیریت و هزینه می‌شود، و چه نهادی بر اجرای نیت واقف نظارت دارد. همچنین باید از تجربه‌های موفق و ناموفق سایر مناطق درس گرفت و از اجرای شتاب‌زده و بدون برنامه‌ریزی پرهیز کرد.
ایده وقف محیط زیستی که اخیراً از سوی نماینده ولی فقیه در استان ایلام مطرح شده، ظرفیت آن را دارد که به یک الگوی موفق در حفاظت از سرمایه‌های طبیعی استان تبدیل شود. این ایده، پیوندی هوشمندانه میان ارزش‌های دینی، مسئولیت اجتماعی و ضرورت‌های زیست‌محیطی ایجاد می‌کند و می‌تواند منابع پایدار مالی و اجتماعی را برای حفظ جنگل‌ها، مراتع، تالاب‌ها و حیات وحش ایلام فراهم کند. تحقق این ایده، نیازمند عزم جدی مسئولان، مشارکت فعال مردم و خیرین، و طراحی سازوکارهای شفاف و نظارت‌پذیر است.
اگر این مسیر با دقت و برنامه‌ریزی طی شود، وقف محیط زیستی می‌تواند به یکی از ماندگارترین میراث‌های اجتماعی و دینی استان ایلام تبدیل شود؛ میراثی که نه‌تنها برای نسل امروز، بلکه برای نسل‌های آینده نیز ثمره خواهد داشت.
انتهای پیام
