همزمان با شروع هفته مازندران، پنجشنبه ۱۴ آبان آیین رونمایی از کتاب با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران تاریخ در تالار همایش شماره ۲ دانشکده فنی محمدباقر(ع) ساری برگزار شد و طی آن، ابعاد پژوهشی و محتوایی این دو اثر با تمرکز بر تاریخ معاصر مازندران و گلستان مورد بررسی قرار گرفت.
لزوم عبور تاریخ محلی از روایت‌های رسمی و ورود به زیست اجتماعی
شهرام یوسفی‌فر، استاد تاریخ دانشگاه تهران و عضو شورای علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در این نشست با تاکید بر اهمیت منطقه شمال ایران در مطالعات تاریخی گفت: تدوین این دو کتاب را می‌توان در دو سطح بررسی کرد؛ نخست، مطالعه اسناد تاریخی که کاری دشوار است، زیرا اسناد گاه حاوی اطلاعات ساختگی، متناقض یا متأثر از دیدگاه نهاد صادرکننده هستند و دستیابی به اطلاعات متقن از طریق خوانش انتقادی آنها به دقت و مهارت نیاز دارد.
وی افزود: سطح دوم، تکمیل روایت اسناد با استفاده از منابع رسانه‌ای و مطبوعات همزمان با رویدادهاست. روزنامه‌های آن دوره نیز هرکدام متناسب با اهداف و دیدگاه‌های خود روایتی از وقایع ارائه می‌کردند و دسترسی به این منابع نیز همواره آسان نیست. با وجود این محدودیت‌ها، نویسنده با جدیت و استمرار توانسته است مجموعه‌ای غنی از اطلاعات اسنادی و مطبوعاتی فراهم کند.
یوسفی‌فر با ارزیابی این دو اثر به‌عنوان آثاری اثرگذار در مطالعات تاریخ منطقه اظهار کرد: دقت، استمرار و پایمردی لازم بود تا چنین مجموعه‌ای تدوین شود. این آثار از این پس می‌توانند مبنایی محکم برای مطالعات تاریخ مازندران و گلستان باشند؛ زیرا روایت‌های مستند و قابل‌دسترسی درباره این منطقه را به اندازه کافی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند و مطالعات تاریخی آن را یک گام به جلو می‌برند.
این استاد دانشگاه با تاکید بر ضرورت عبور از روایت‌های رسمی در پژوهش‌های تاریخ محلی گفت: یکی از اصول مهم در این حوزه، فراتر رفتن از روایت‌های رسمی و مطبوعاتی و تلاش برای کشف لایه‌های پنهان گذشته است. تاریخ محلی نباید صرفاً بازخوانی و بازتولید کلان‌روایت‌های تاریخی باشد، بلکه باید زندگی انسان‌ها را در پیوند با جغرافیا، اقتصاد و شرایط اجتماعی بررسی کند.
وی با اشاره به آغاز روایت کتاب‌ها از جنگ و اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ ادامه داد: نقطه آغاز تاریخ محلی، بررسی زندگی روزمره جامعه در شرایط جنگ است؛ اینکه مردم تا چه اندازه خواهان یا مخالف جنگ بودند و چگونه با شرایط تحمیل‌شده بر زندگی خود مواجه شدند. در اینجا تاریخ اجتماعی اهمیت پیدا می‌کند، زیرا پژوهشگر به سراغ گروه‌هایی از جامعه می‌رود که در روایت‌های رسمی کمتر امکان بیان تجربه و صدای خود را داشته‌اند.
یوسفی‌فر با بیان اینکه جنگ می‌تواند تغییرات پنهان و عمیقی در جامعه ایجاد کند، افزود: تحولات ناشی از جنگ تنها به رویدادهای سیاسی و نظامی محدود نمی‌شود، بلکه بر مناسبات اجتماعی و شیوه زیست مردم نیز تاثیر می‌گذارد. برخی از این تغییرات در اسناد رسمی بازتاب نمی‌یابند و نیازمند پژوهش‌های عمیق‌تر هستند.
وی خاطرنشان کرد: مطالعات تاریخ مناطق در شرایط امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد؛ چراکه می‌تواند در شناخت گذشته، تصمیم‌گیری و افزایش تاب‌آوری اجتماعی موثر باشد و تعلق مردم به سرزمین خود را تقویت کند.
گذر از تاریخ‌نگاری سنتی به تاریخ‌نگاری مردمی
رحمت‌الله رجایی، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ، در این نشست با اشاره به پیشینه پژوهشی مصطفی نوری اظهار کرد: این پژوهشگر تاکنون ۱۶ اثر و ۳۲ مقاله منتشر کرده که نشان‌دهنده همت و پشتکار او در کاویدن تاریخ است. از میان آثار او، پنج کتاب به گرگان اختصاص دارد و تعدادی از مقالاتش نیز به تاریخ این منطقه پرداخته‌اند.
وی با دعوت از پژوهشگران برای همکاری با موسسه میرداماد، بر ضرورت حمایت از مطالعات تاریخ محلی تاکید کرد و افزود: تمرکز نویسنده بر تاریخ محلی، به‌ویژه سرزمین گرگان و مازندران، اهمیت فراوانی دارد. یکی از ویژگی‌های برجسته این دو کتاب، توجه ویژه به اسناد بالادستی، اسناد خانوادگی و منابع منطقه‌ای است. نوری پژوهشگری سندمحور است و در کنار اسناد، از مطبوعات و تاریخ شفاهی نیز بهره گرفته است.
رجایی ارتباط موثر نویسنده با افراد محلی را از دیگر امتیازهای این پژوهش دانست و گفت: برقراری ارتباط با راویان و مطلعان محلی در تاریخ شفاهی اهمیت زیادی دارد و نویسنده در این زمینه موفق عمل کرده است.
به گفته این پژوهشگر تاریخی این کتاب‌ها صرفاً حاصل گردآوری اطلاعات و اسناد نیستند، بلکه نتیجه پژوهش و کاوش تاریخی‌اند و نگاه نویسنده به افراد، اسناد و روایت‌ها، واقع‌بینانه و منصفانه است.
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به رویکرد نویسنده در بررسی دوران اشغال شمال ایران افزود: در این آثار، ضمن نقد و تقبیح اشغال و تجاوز، به ابعاد مختلف زندگی اجتماعی و حتی برخی پیامدهای مثبت حضور پزشکان و خدمات درمانی در نجات مردم از بیماری‌ها نیز توجه شده است. همچنین موضوعاتی مانند حزب توده و تحولات سیاسی و اجتماعی آن دوره مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
رجایی با بیان این که نویسنده تنها به قهرمانان، نخبگان و رهبران سیاسی نپرداخته، بلکه زندگی روزمره مردم و تحولات جامعه را نیز مورد توجه قرار داده است، اظهار کرد: نوری از تاریخ‌نگاری سنتی فراتر رفته و به تاریخ‌نگاری مردمی نزدیک شده است. توجه به زندگی آحاد جامعه و بررسی سیر تحولات اجتماعی، از ویژگی‌های ارزشمند این دو اثر به شمار می‌رود.
منابع قابل اتکا در مطالعات تاریخ منطقه
سیدمحمود سادات، معاون پژوهشی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، با اشاره به جایگاه تاریخ محلی در مطالعات تاریخی گفت: در پژوهش‌های تاریخ محلی، هرچه بازه زمانی محدودتر باشد، امکان بررسی عمیق‌تر تحولات فراهم می‌شود. در هر دو کتاب از منابع گسترده‌ای استفاده شده که به اعتبار پژوهشی آنها افزوده است. نویسنده نیز تاریخ را صرفاً در محدوده زادگاه خود بررسی نکرده، بلکه تحولات را در پیوند با جغرافیای منطقه دنبال کرده است.
وی با بیان این که این آثار تصویری از پیامدهای سیاست‌های دوره رضاشاه و تحولات سیاسی و اجتماعی شمال ایران ارائه می‌کنند، افزود: کتاب‌ها توصیفی گسترده از رویدادهای گرگان و مازندران به دست می‌دهند، هرچند به نظر می‌رسد برخی بخش‌ها به تحلیل بیشتری نیاز دارند.
سادات انتخاب عنوان‌های دو کتاب را مناسب ارزیابی کرد و در عین حال گفت: بهتر بود دلیل انتخاب این عنوان‌ها در ابتدای مقدمه برای مخاطب توضیح داده می‌شد. همچنین با توجه به گستره زمانی و جغرافیایی پژوهش، افزایش تعداد مصاحبه‌شوندگان می‌توانست به غنای بخش تاریخ شفاهی کمک کند.
معاون پژوهشی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با اشاره به دشواری تبدیل اسناد تاریخی به متنی خواندنی برای مخاطب عمومی اظهار کرد: استفاده از اسناد، به‌ویژه اسناد دولتی و عرایض مجلس، در کنار مطبوعات دوره مورد مطالعه، از نقاط قوت این آثار است. نویسنده توانسته است اطلاعات و مدارک دشوار و پراکنده را به روایتی قابل‌خواندن تبدیل کند.
وی نوری را از نسل سوم پژوهشگران مازندران‌شناس دانست و افزود: این آثار در آینده می‌توانند به منابعی قابل‌اتکا برای مطالعات تاریخ منطقه تبدیل شوند.
زندگی مردم فرودست محور اصلی «روزگار بی‌پناهی»
مصطفی نوری، نویسنده و پژوهشگر دو کتاب، ضمن قدردانی از همکاران و دست‌اندرکاران برگزاری این نشست، درباره انگیزه و روند شکل‌گیری آثار توضیح داد: تلاش من در وهله نخست این بوده است که تصویری مستند از رویدادهای آن دوره ارائه کنم.
وی با اشاره به انتخاب دوره تاریخی مورد مطالعه گفت: در شهریور ۱۳۲۰ ایران به اشغال متفقین درآمد و این رویداد به پایان دوره رضاشاه و آغاز دوره‌ای پرتلاطم در تاریخ معاصر کشور منجر شد. انتخاب این بازه زمانی برای نگارش دو کتاب، به‌ویژه به دلیل کمبود اطلاعات و پژوهش‌های متمرکز درباره تحولات مناطق شمالی ایران در این دوره بود.
نوری درباره محتوای «روزگار بی‌قراری» توضیح داد: این کتاب پس از بررسی تحولات و میراث دوره رضاشاه، به موضوع اشغال ایران، پیامدهای آن و سرکوب حزب توده در سال ۱۳۲۵ می‌پردازد.
وی ادامه داد: کتاب «روزگار بی‌پناهی» از خروج نیروهای روسیه آغاز می‌شود و تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ادامه دارد. در این اثر، تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، مسائل کارگری و به‌ویژه زندگی مردم فرودست مورد توجه قرار گرفته و در نهایت، تحولات دوره مصدق و زمینه‌ها و علل شکل‌گیری کودتای ۲۸ مرداد بررسی شده است.
این پژوهشگر با اشاره به استمرار دشواری‌های زندگی مردم پس از پایان اشغال گفت: در این دو کتاب تلاش کرده‌ام مصائب و چالش‌های مردم شمال ایران در دوران اشغال و حتی پس از خروج نیروهای خارجی را بررسی کنم؛ چراکه با پایان اشغال، زندگی مردم بلافاصله به شرایط عادی بازنگشت.
نوری درباره منابع مورد استفاده در این پژوهش‌ها نیز اظهار کرد: اسناد تاریخی نگهداری‌شده در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، اسناد وزارت امور خارجه و دیگر مراکز آرشیوی، مطبوعات دوره مورد مطالعه، خاطرات و منابع تاریخ شفاهی، از مهم‌ترین منابع مورد استفاده در تدوین این دو کتاب بوده‌اند.
در پایان این مراسم، از دو کتاب «روزگار بی‌قراری» و «روزگار بی‌پناهی» رونمایی شد. هر دو اثر به پژوهش و نگارش مصطفی نوری و از سوی انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران منتشر شده‌اند و به بررسی تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شمال ایران در سال‌های پرتلاطم تاریخ معاصر می‌پردازند.
انتهای پیام
