نتایج آخرین گزارش یونیسف نشان می‌دهد، حملات با آسیب به زیرساخت‌های آب و فاضلاب در مناطق درگیری طی پنج سال گذشته سه برابر شده است که علاوه بر محروم کردن میلیون‌ها نفر از آب سالم، سلامت کودکان، منابع طبیعی و محیط زیست را نیز تهدید می‌کند.
ششم نوامبر، برابر با ۱۵ آبان، روز جهانی جلوگیری از بهره‌برداری از محیط زیست در جنگ و درگیری‌های مسلحانه نام‌گذاری شده است. مجمع عمومی سازمان ملل متحد در پنجم نوامبر ۲۰۰۱ با تصویب قطعنامه‌ای، این روز را برای افزایش آگاهی درباره پیامدهای زیست‌محیطی جنگ‌ها و ضرورت حفاظت از منابع طبیعی در زمان درگیری‌های مسلحانه تعیین کرد.
اگرچه در ارزیابی پیامدهای جنگ معمولا تلفات انسانی، تخریب شهرها و خسارت‌های اقتصادی در کانون توجه قرار می‌گیرند، محیط زیست نیز یکی از قربانیان خاموش درگیری‌هاست. آلودگی منابع آب، تخریب زمین‌های کشاورزی، نابودی جنگل‌ها، مسموم شدن خاک و آسیب به حیات‌وحش از جمله پیامدهایی هستند که ممکن است مدت‌ها پس از پایان درگیری‌ها باقی بمانند و زندگی نسل‌های بعدی را تحت تاثیر قرار دهند.
در همین زمینه، صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) در گزارشی با عنوان «آب زیر آتش» (Water Under Fire) از افزایش چشمگیر حملات به زیرساخت‌های آب، فاضلاب و بهداشت در مناطق جنگی خبر داده است. این گزارش که روز چهارشنبه پنجم نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، وضعیت این زیرساخت‌ها، کارکنان و افرادی را که به خدمات آن‌ها وابسته هستند، در ۲۳ کشور و منطقه طی ژانویه ۲۰۲۱ تا ژوئن ۲۰۲۶ بررسی کرده است.
بر اساس یافته‌های این گزارش، شمار حملات گزارش شده که به آسیب دیدن یا تخریب سامانه‌های آب‌رسانی و فاضلاب در مناطق درگیری منجر شده، بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ سه برابر شده است. این حملات از نظر تعداد، تنوع و گستره جغرافیایی افزایش یافته‌اند و دسترسی کودکان به آب آشامیدنی سالم و خدمات ضروری را بیش از گذشته تهدید می‌کنند.
کاترین راسل، مدیر اجرایی یونیسف، با اشاره به پیامدهای این حملات اظهار کرد: آسیب به سامانه‌های آب و فاضلاب، کودکان را از آب آشامیدنی سالم و خدمات ضروری وابسته به آب محروم می‌کند. نیروهای امدادی با وجود افزایش حملات، تلاش می‌کنند جریان آب را برقرار نگه دارند، اما تعمیر تاسیسات نمی‌تواند جایگزین حفاظت از آن‌ها شود، حفاظتی که طبق حقوق بین‌المللی بشردوستانه باید تضمین شود.
تخریب تصفیه‌خانه‌ها و آلودگی منابع آب
گزارش یونیسف هفت نوع حمله به زیرساخت‌های آب، بهداشت و پاکیزگی را شناسایی کرده است. این موارد از حمله به تصفیه‌خانه‌ها، خطوط انتقال آب و چاه‌ها تا آلوده کردن منابع آب و محدودیت در تامین قطعات یدکی و مواد شیمیایی مورد نیاز برای تصفیه آب را در بر می‌گیرد.
در سودان، تا مارس ۲۰۲۴ تنها یکی از ۱۳ تصفیه‌خانه آب در ایالت خارطوم فعال بود. در بورکینافاسو نیز بیش از ۱۴۵ نقطه تامین آب طی سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ در حملات تخریب شد و دسترسی حدود ۸۳۰ هزار نفر را به آب قطع کرد که بیش از نیمی از این افراد کودک بودند.
در غزه نیز از اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون بیش از ۱۳۰ کیلومتر از خطوط انتقال فاضلاب آسیب دیده است. در نتیجه این خسارت‌ها، فاضلاب تصفیه نشده به دریای مدیترانه یا محل‌های موقت نگهداری فاضلاب تخلیه می‌شود. ورود فاضلاب تصفیه نشده به محیط‌های آبی، علاوه بر ایجاد آلودگی، خطرات بهداشتی و زیست‌محیطی را برای ساکنان مناطق اطراف افزایش می‌دهد.
وقتی حمله به شبکه برق، آب‌رسانی را متوقف می‌کند
یونیسف در این گزارش تاکید کرد که برای محروم شدن مردم از آب، فقط نیازی به تخریب مستقیم لوله‌ها، پمپ‌ها و تاسیسات آب‌رسانی نیست. گاهی حمله به زیرساخت‌های انرژی نیز می‌تواند فعالیت شبکه‌های آب را مختل کند.
به عنوان نمونه، در عراق حمله پهپادی به یک میدان گازی در نوامبر ۲۰۲۵، تولید برق در سراسر منطقه کردستان را حدود ۸۰ درصد کاهش داد. در پی این اتفاق، مقام‌های محلی ناچار شدند برق مورد نیاز طرح‌های آب‌رسانی، بیمارستان‌ها و شهرها را سهمیه‌بندی کنند.
این مورد نشان می‌دهد زیرساخت‌های آب و انرژی ارتباط مستقیمی با یکدیگر دارند و آسیب به هر یک می‌تواند خدمات حیاتی دیگری را نیز از کار بیندازد.
آب آلوده؛ تهدیدی برای سلامت و تغذیه کودکان
پیامدهای محرومیت از آب سالم تنها به تشنگی و دشواری دسترسی به آب آشامیدنی محدود نمی‌شود. مراکز درمانی برای ضدعفونی کردن تجهیزات، زایمان ایمن و آماده‌سازی شیر درمانی مورد استفاده برای کودکان مبتلا به سوتغذیه شدید به آب سالم نیاز دارند. در نبود آب پاک، ارائه این خدمات نیز با اختلال مواجه می‌شود.
از سوی دیگر، اسهال مکرر ناشی از مصرف آب آلوده مانع جذب مواد مغذی مورد نیاز بدن کودکان می‌شود و توانایی آنان را برای مقابله با عفونت‌ها کاهش می‌دهد. این وضعیت در شرایطی که بیماری‌های عفونی به دلیل دسترسی محدود به آب و خدمات بهداشتی گسترش می‌یابند، خطر بیشتری برای کودکان ایجاد می‌کند.
در اردوگاه‌های شرق چاد که میزبان پناهجویان سودانی هستند، سازمان جهانی بهداشت شیوع هپاتیت E را با دسترسی نامناسب به آب سالم و خدمات بهداشتی مرتبط دانسته است. از مجموع ۲۰۹۲ مورد مشکوک ثبت شده بین ژانویه تا آوریل ۲۰۲۴، نیمی از مبتلایان احتمالی کودکان ۶ تا ۱۷ ساله بودند.
زنان و دختران؛ در معرض خطر بیشتر
آسیب به زیرساخت‌های آب‌رسانی پیامدهای اجتماعی و امنیتی نیز دارد. گزارش یونیسف مواردی را ثبت کرده است که کودکان هنگام ایستادن در صف‌های طولانی برای دریافت آب کشته، مجروح یا آسیب‌دیده‌اند؛ نمونه‌های متعددی از این اتفاق در غزه گزارش شده است.
در خانواده‌هایی که ناچارند آب مورد نیاز خود را خارج از محل سکونت جمع‌آوری کنند، در هفت خانوار از هر ۱۰ خانوار، زنان و دختران این مسئولیت را بر عهده دارند. افزایش مسافت و خطرناک‌تر شدن مسیرهای دسترسی به آب، احتمال مواجهه آن‌ها با خشونت جنسی را افزایش می‌دهد و زمان بیشتری از روز آنان را می‌گیرد که می‌توانست صرف تحصیل یا فعالیت‌های دیگر شود.
کارکنان تاسیسات آب نیز از پیامدهای درگیری‌ها در امان نیستند. سازمان ملل متحد کشته شدن ۱۴ نفر از کارکنان موسسات آب لبنان را در جریان درگیری‌های سال ۲۰۲۴ ثبت کرده است.
راهکارهایی برای تداوم دسترسی به آب
با وجود افزایش تهدیدها، گروه‌های امدادی تلاش می‌کنند با استفاده از روش‌های مختلف، خدمات آب‌رسانی را در مناطق درگیری حفظ کنند. در افغانستان، حدود ۶۵ درصد از سامانه‌های آب‌رسانی مورد حمایت یونیسف اکنون با انرژی خورشیدی فعالیت می‌کنند. این اقدام وابستگی تاسیسات به سوخت و شبکه برق سراسری را کاهش می‌دهد.
آموزش تعمیرکاران محلی، ذخیره قطعات یدکی پیش از وقوع خسارت و ایجاد سامانه‌های کوچک‌تر و محلی آب‌رسانی از دیگر اقداماتی است که در برخی مناطق اجرا می‌شود. هدف از این روش‌ها آن است که آسیب به یک تاسیسات، دسترسی تمام ساکنان یک منطقه را به آب قطع نکند.
با این حال، کاهش شدید منابع مالی اجرای این برنامه‌ها را با خطر مواجه کرده است. در کشورهایی که پاسخ بشردوستانه هماهنگ در حوزه آب، بهداشت و پاکیزگی دارند، ۱۳۷.۹ میلیون نفر به این خدمات نیازمندند، اما تنها ۲۶ درصد از بودجه مورد نیاز برای سال ۲۰۲۶ تامین شده است.
یونیسف از طرف‌های درگیر در جنگ، کشورهای عضو سازمان ملل، اهداکنندگان کمک‌های مالی و نهادهای بشردوستانه و توسعه‌ای خواسته است زیرساخت‌های آب و فاضلاب را از الزامات بقای غیرنظامیان، به‌ویژه کودکان، به شمار آورند و از آن‌ها محافظت کنند. این نهاد همچنین بر ضرورت ثبت و مستندسازی حملاتی که به تاسیسات آب و فاضلاب آسیب می‌رسانند، حفاظت از کودکان و کارکنان بخش آب و انرژی، فراهم کردن امکان دسترسی ایمن و بدون مانع نیروهای امدادی به مناطق نیازمند و تامین تجهیزات ضروری برای ادامه فعالیت این زیرساخت‌ها تاکید کرده است. یونیسف همچنین خواستار سرمایه‌گذاری در سامانه‌های آب‌رسانی مقاوم در برابر شرایط جنگی شده است.
یافته‌های این گزارش بار دیگر نشان می‌دهد که پیامدهای جنگ به میدان‌های نبرد و مناطق مسکونی محدود نمی‌ماند. تخریب منابع آب و سامانه‌های فاضلاب می‌تواند سلامت انسان‌ها و محیط زیست را برای سال‌ها تحت تاثیر قرار دهد. از این رو، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و منابع طبیعی در زمان جنگ، تنها اقدامی برای کاهش خسارت‌های زیست‌محیطی نیست، بلکه بخشی ضروری از حفاظت از جان و حقوق غیرنظامیان و تضمین امکان بازسازی جوامع پس از پایان درگیری‌هاست.
انتهای پیام
