دامپروری یکی از حلقه‌های مهم زنجیره امنیت غذایی و تأمین پروتئین جامعه است، بخشی که امروز در استان گلستان، با وجود برخورداری از ظرفیت‌های قابل توجه در تولید گوشت و شیر، با چالش‌هایی همچون افزایش هزینه نهاده و خوراک دام، نوسان قیمت محصولات، ضعف زنجیره ارزش، مشکلات بازاررسانی و فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی روبه‌روست.
افزایش قیمت تمام شده تولید، کاهش حاشیه سود دامداران و نگرانی از حذف دام‌های مولد، در کنار ضرورت اصلاح الگوی تغذیه، توسعه نژادهای سازگار با اقلیم و حمایت هدفمند از تولیدکنندگان، ضرورت بازنگری در سیاست‌های حمایتی این بخش را بیش از گذشته نمایان کرده است.
در میزگرد «امنیت غذایی در گرو حمایت از دامپروری؛ از بحران نهاده تا تهدید دام مولد»، با حضور مدیران بخش کشاورزی، مسئولان پشتیبانی امور دام و فعالان حوزه دامپروری استان گلستان، مهم‌ترین چالش‌ها و ظرفیت‌های این بخش، از وضعیت تأمین نهاده و قیمت‌گذاری محصولات تا ضرورت شکل‌گیری زنجیره ارزش و حمایت از تولیدکنندگان، مورد بررسی قرار گرفته است.
ضرورت اصلاح الگوی تغذیه
در ابتدای این جلسه محقق بخش تحقیقات علوم دامی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گلستان با اشاره به افزایش هزینه‌های تولید و تشدید تنش‌های اقلیمی، اصلاح الگوی تغذیه، توسعه کشت علوفه‌های کم‌آب‌بر و پرورش نژادهای سازگار با شرایط آب‌وهوایی استان را از مهم‌ترین راهکارهای ارتقای بهره‌وری در صنعت دامپروری دانست و گفت: کوچک بودن مقیاس اقتصادی بسیاری از واحدهای دامپروری، بالا بودن قیمت تمام‌شده محصولات و عقب‌ماندگی در بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، از جمله چالش‌هایی است که رقابت‌پذیری این واحدها را تحت تأثیر قرار داده است.
غلامعلی هلاکو با بیان اینکه گلستان در کنار این چالش‌ها از ظرفیت‌های قابل توجهی در حوزه دامپروری برخوردار است، افزود: وجود مراتع گسترده و نژادهای بومی و سازگار با شرایط منطقه، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌توان با برنامه‌ریزی مناسب از آن‌ها برای توسعه تولید و بهبود کیفیت محصولات دامی استفاده کرد.
وی با اشاره به سهم بالای خوراک در هزینه‌های دامپروری بیان کرد: حدود ۷۰ درصد هزینه‌های این بخش به تغذیه دام اختصاص دارد بنابراین هر اقدامی که به تولید علوفه در داخل استان و کاهش وابستگی به نهاده‌های وارداتی منجر شود، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش قیمت تمام شده محصولات داشته باشد.
هلاکو استفاده از ضایعات کشاورزی و صنایع تبدیلی در خوراک دام را از دیگر ظرفیت‌های استان برشمرد و گفت: محصولاتی مانند تفاله زیتون و ضایعات گوجه‌فرنگی پس از انجام بررسی‌ها و آزمایش‌های لازم، قابلیت استفاده در جیره غذایی دام را دارند و بخشی از این محصولات نیز به مرحله تجاری‌سازی رسیده‌اند.
وی افزایش طول عمر اقتصادی دام، کاهش استهلاک سرمایه و بهبود بهره‌وری واحدهای دامداری را از مزایای توسعه این نژادها برشمرد و افزود: اقدامات انجام‌شده در این زمینه موجب شده است گلستان به یکی از استان‌های مورد توجه برای تأمین و خرید دام دومنظوره تبدیل شود و متقاضیانی از سایر استان‌ها نیز برای تهیه این دام‌ها به گلستان مراجعه کنند.
این مدرس دانشگاه مدیریت نقدینگی را از ضرورت‌های جدی فعالیت دامداری‌ها در شرایط اقتصادی فعلی دانست و گفت: افزایش هزینه نهاده‌ها و حذف ارز ترجیحی، سرمایه در گردش مورد نیاز واحدهای دامپروری را به شکل قابل توجهی افزایش داده است از این رو دامداران باید منابع مالی خود را به‌گونه‌ای مدیریت کنند که توان تأمین هزینه‌های چند ماه آینده را داشته باشند.
وی تأکید کرد: قیمت‌گذاری دستوری و فاصله قیمت فروش محصولات با هزینه واقعی تولید، فشار زیادی بر دامداران وارد می‌کند و تداوم این شرایط می‌تواند توان مالی واحدها را کاهش دهد؛ بنابراین مدیریت هزینه‌ها، کنترل سرمایه در گردش و برنامه‌ریزی متناسب با شرایط بازار باید در اولویت فعالان این بخش قرار گیرد.
دامداران گلستان زیر بار زیان تولید
در ادامه این نشست تخصصی یک دامدار نمونه استان با انتقاد از فاصله قیمت خرید شیر با هزینه تمام‌شده تولید گفت: در شرایطی که قیمت هر کیلوگرم کنسانتره به حدود ۸۳ هزار تومان رسیده، دامدار برای فروش یک لیتر شیر حدود ۶۰ تا ۶۵ هزار تومان دریافت می‌کند رقمی که حتی امکان تأمین یک کیلوگرم خوراک دام را نیز فراهم نمی‌کند.
مهدی ملک‌نژاد ادامه داد: دامداران با چالش‌های متعددی در تأمین نهاده، قیمت‌گذاری شیر، نقدینگی و فروش محصولات مواجه‌اند و ادامه این وضعیت، فعالیت بسیاری از واحدهای کوچک و متوسط را با خطر جدی روبه‌رو کرده است.
وی با اشاره به اختلاف قیمت شیر و هزینه تولید افزود: قیمت تمام‌شده هر لیتر شیر برای واحدهای دامداری، به‌ویژه واحدهایی که مقیاس تولید پایین‌تری دارند، بسیار بیشتر از قیمت خرید کارخانه‌هاست و در شرایط فعلی، برخی دامداران ناچارند محصول خود را با زیان عرضه کنند.
این دامدار نمونه با بیان اینکه نسبت اقتصادی میان قیمت شیر و خوراک دام به‌شدت برهم خورده است، گفت: در گذشته با تحویل یک لیتر شیر به کارخانه، امکان خرید حدود چهار کیلوگرم کنسانتره وجود داشت، اما امروز با فروش یک لیتر شیر، حتی هزینه خرید یک کیلوگرم خوراک نیز تأمین نمی‌شود؛ در حالی که قیمت کنسانتره به حدود ۸۳ هزار تومان رسیده است.
وی تأمین نهاده را یکی از مهم‌ترین چالش‌های همیشگی دامداران دانست و افزود: کمبود نقدینگی باعث می‌شود دامدار نتواند نهاده مورد نیاز خود را به‌موقع و به میزان کافی خریداری کند. هرچند توسعه کارخانه‌های خوراک دام بخشی از مشکلات تأمین را کاهش داده، اما همچنان قیمت بالای نهاده‌ها فشار سنگینی بر تولیدکنندگان وارد می‌کند.
این تولیدکننده گلستانی با اشاره به مشکلات قیمت‌گذاری و پرداخت بهای شیر از سوی کارخانه‌ها گفت: عملکرد برخی کارخانه‌های لبنی و تأخیر در پرداخت مطالبات، خسارت زیادی به دامداران وارد کرده است. البته برخی مجموعه‌ها در پرداخت مطالبات منظم‌تر عمل می‌کنند، اما مشکلات ساختاری در نحوه تعامل صنایع لبنی با دامداران همچنان پابرجاست.
این دامدار نمونه با تأکید بر ضرورت شفافیت در زنجیره عرضه گوشت گفت: باید مشخص باشد گوشتی که به دست مصرف‌کننده می‌رسد، مربوط به چه نوع دام، چه سن و چه کیفیتی است. نبود شفافیت در این زمینه موجب می‌شود تفاوت کیفیت و قیمت گوشت به‌درستی برای مصرف‌کننده مشخص نباشد و دامدار نیز از ارزش واقعی محصول خود بهره‌مند نشود.
این تولیدکننده گلستانی خواستار بازنگری در نظام قیمت‌گذاری محصولات دامی، نظارت بر بازار نهاده‌ها، اصلاح سازوکار پرداخت مطالبات دامداران و شفافیت در زنجیره تولید تا عرضه گوشت شد و تأکید کرد: اگر شرایط فعلی ادامه پیدا کند، بسیاری از واحدهای دامپروری، به‌ویژه واحدهای کوچک و متوسط، توان ادامه فعالیت نخواهند داشت.
هشدار درباره حذف دام‌های مولد در گلستان
اما مدیر امور دام سازمان جهاد کشاورزی گلستان از دیگر مهمانان این میزگرد بود که با انتقاد از افزایش قیمت سبوس و نبود شفافیت در زنجیره عرضه نهاده و گوشت قرمز گفت: تداوم مشکلات اقتصادی و ناتوانی دامداران در تأمین خوراک، به حذف دام‌های مولد و کاهش ظرفیت تولید استان منجر شده است.
مهدی رضوی‌نیا اظهار کرد: از تیرماه امسال بارها موضوع افزایش قیمت سبوس را به دستگاه‌های مسئول اعلام کرده‌ایم، اما با وجود پیگیری‌های انجام‌شده، هنوز پاسخ روشنی درباره نحوه توزیع و قیمت‌گذاری این محصول دریافت نشده است.
وی با بیان اینکه گلستان به یکی از استان‌های دارای قیمت بالای سبوس تبدیل شده است، افزود: با وجود تولید قابل توجه سبوس در استان، قیمت این محصول در گلستان از بسیاری از استان‌های دیگر بیشتر است و این مسئله فشار مضاعفی بر دامداران وارد می‌کند.
مدیر امور دام سازمان جهاد کشاورزی گلستان با انتقاد از سازوکار توزیع سبوس در سامانه بازارگاه گفت: در گذشته اطلاعات مربوط به تولید و توزیع سبوس شفاف‌تر بود، اما اکنون بخش قابل توجهی از سبوس تولیدی در سامانه عرضه نمی‌شود و مشخص نیست این محصول به چه مقصدی می‌رود.
وی خواستار بررسی شفاف هزینه‌های تولید سبوس شد و گفت: باید تمام هزینه‌های کارخانه‌های آرد، از جمله هزینه آب، برق، نیروی کار، آسیابانی و سایر هزینه‌ها، به‌صورت دقیق محاسبه و مبنای تعیین قیمت قرار گیرد تا مشخص شود قیمت واقعی سبوس چقدر است و چه عواملی موجب افزایش آن شده است.
وی یکی دیگر از نگرانی‌های جدی بخش دامپروری را فروش دام‌های مولد به دلیل ناتوانی در تأمین خوراک دانست و تصریح کرد: دامداری که نمی‌تواند هزینه نگهداری دام خود را تأمین کند، ناچار به فروش دام مولد و فرستادن آن به کشتارگاه می‌شود؛ روندی که در صورت تداوم، ظرفیت تولید آینده استان را تهدید می‌کند.
مدیر امور دام سازمان جهاد کشاورزی گلستان با اشاره به اینکه بخش زیادی از دامداری‌های استان در مقیاس سنتی فعالیت می‌کنند، افزود: برآوردهای اصلاح‌شده نشان می‌دهد استان حدود یک‌میلیون و ۵۰۰ هزار رأس دام سبک و ۲۰۰ هزار رأس دام سنگین دارد و بیش از ۹۵ درصد دامداری‌ها با شیوه‌های سنتی و نیمه‌صنعتی فعالیت می‌کنند از این رو حمایت از این واحدها و کاهش هزینه نگهداری دام اهمیت ویژه‌ای دارد.
وی در با تأکید بر ضرورت ورود جدی دستگاه‌های مسئول به موضوع قیمت سبوس و ساماندهی بازار گوشت گفت: کاهش قیمت نهاده‌های مورد نیاز دامداران، شفافیت در زنجیره تولید و عرضه گوشت و فراهم کردن امکان فعالیت تشکل‌ها می‌تواند به حفظ دام‌های مولد، کاهش هزینه تولید و تقویت انگیزه دامداران برای ادامه فعالیت کمک کند.
خلأ زنجیره ارزش همچنان پابرجاست
مدیرکل پشتیبانی امور دام گلستان با تأکید بر تداوم حمایت از تولیدکنندگان بخش دام و طیور استان در این نشست گفت: تأمین نهاده‌های دامی، حمایت از سرمایه در گردش دامداران و خرید مازاد تولید در شرایط افت قیمت، از برنامه‌های این مجموعه برای پشتیبانی از فعالان این بخش است.
حسین لاری‌کمال اظهار کرد: این مجموعه در شرایط خاص از جمله جنگ ۱۲ روزه، جنگ رمضان، خشکسالی و سایر بحران‌ها در کنار تولیدکنندگان بوده و تلاش کرده است هم از نظر تأمین نهاده و هم از طریق خرید مازاد محصول، از فعالیت دامداران حمایت کند.
وی با اشاره به حمایت از عشایر کوچنده استان افزود: برای تأمین نهاده مورد نیاز عشایری که در مسیر کوچ و در مناطق خارج از استان با مشکل دسترسی به خوراک دام مواجه می‌شوند، برنامه‌ریزی شده است تا در زمان نیاز بتوانند نهاده مورد نیاز خود را در محل‌های پیش‌بینی‌شده دریافت کنند.
مدیرکل پشتیبانی امور دام گلستان ادامه داد: در سال ۱۴۰۲ و با هدف جلوگیری از آسیب به دام‌های مولد عشایر، حدود هزار تن جو به‌صورت مستقیم در اختیار عشایری قرار گرفت که در مناطق مرزی حضور داشتند.
لاری‌کمال با اشاره به تعامل این مجموعه با تشکل‌ها و تعاونی‌های دامداری گفت: در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ نیز با مجوزهای صادرشده، پنج هزار تن جو در استان توزیع شد که این اقدام در راستای حمایت از تولیدکنندگان و تأمین بخشی از نیاز واحدهای دامپروری انجام گرفت.
وی با بیان اینکه شرکت پشتیبانی امور دام برای حمایت از دامداران در شرایط افت قیمت محصولات آمادگی دارد، اظهار کرد: در نیمه دوم سال ۱۴۰۴ دستورالعمل خرید مازاد تولید دامداران بخش دام سنگین ابلاغ شد، اما با توجه به شرایط بازار و جذابیت قیمت‌ها در آن مقطع، اعتباری برای اجرای خرید حمایتی در اختیار استان قرار نگرفت.
مدیرکل پشتیبانی امور دام گلستان افزود: در صورت کاهش قیمت و بروز مشکل برای دامداران، موضوع از طریق این مجموعه منعکس و پیگیری خواهد شد و در صورت فراهم شدن شرایط و اعتبارات لازم، حمایت از تولیدکنندگان در دستور کار قرار می‌گیرد.
لاری‌کمال درباره قیمت خرید حمایتی گوشت نیز گفت: برای تعیین قیمت، هزینه‌های تولیدکنندگان از جمله هزینه‌های جزئی و مستقیم تولید بررسی می‌شود و در آخرین برنامه خرید حمایتی در استان، قیمت پیشنهادی حدود ۱۰ درصد پایین‌تر از نرخ بازار تعیین شده بود.
وی همچنین با اشاره به ضرورت توجه به تولید داخلی در فرآیند واردات گوشت تصریح کرد: شرکت پشتیبانی امور دام و مجموعه وزارت جهاد کشاورزی باید در سیاست‌های وارداتی، شرایط تولیدکنندگان داخلی را مدنظر قرار دهند تا واردات به تولید داخل آسیب وارد نکند.
وی خاطرنشان کرد: شکل‌گیری زنجیره ارزش یکپارچه با مشارکت مجموعه دامداران استان می‌تواند زمینه عرضه مستقیم و منسجم محصولات را فراهم کند و مانع از آن شود که تولیدکننده پس از تحمل همه هزینه‌ها و مخاطرات، محصول خود را با قیمت پایین به واسطه‌ها واگذار کند.
آنچه از مجموع دیدگاه‌های مطرح‌شده در این میزگرد برمی‌آید، این است که دامپروری گلستان بیش از هر زمان دیگری به بازنگری در سیاست‌های حمایتی و اصلاح ساختار تولید نیاز دارد. افزایش هزینه نهاده‌ها، کاهش قدرت اقتصادی دامداران، مشکلات بازاررسانی و فشارهای اقلیمی، مجموعه‌ای از چالش‌ها را ایجاد کرده که تداوم تولید را با نگرانی مواجه می‌کند.
در کنار حمایت اقتصادی از تولیدکنندگان، اصلاح الگوی تغذیه، توسعه نژادهای سازگار با اقلیم، تقویت زنجیره ارزش و شفافیت در بازار محصولات دامی از جمله راهکارهای مطرح‌شده برای عبور از این وضعیت است.
واقعیت این است که امنیت غذایی با حفظ ظرفیت تولید محقق می‌شود و اگر دامدار توان ادامه فعالیت نداشته باشد، پیامدهای آن دیر یا زود از واحدهای تولیدی فراتر می‌رود و به سفره مردم می‌رسد.
انتهای پیام
