یکشنبه ۱۷ آبان‌ماه با همت «کانون کتاب و اندیشه دانشگاه فردوسی مشهد»، طی بازدیدی فرصتی برای دانشجویان فراهم شد تا از نزدیک با قسمت‌های مختلف چاپخانه بزرگ آستان قدس رضوی آشنا شویم؛ مجموعه‌ای که با بیش از چندین دهه سابقه فعالیت توانسته تعداد زیادی کتاب را چاپ و به دست علاقه‌مندان مطالعه برساند. این بازدید تلاشی بود برای معرفی مراحل تولید و نشر کتاب که روزانه افراد زیادی با ایستادن در کنار دستگاه‌های چاپ سعی دارند تا بالاترین کیفیت را در حوزه‌های مختلف این عرصه به مخاطبین خود ارائه دهند.
انتقال فراملی میراث ادبی ایران از طریق صنعت چاپ
در ابتدای این بازدید، مسعود محدث، مدیر تولید چاپخانه آستان قدس رضوی، با اشاره به انتشار بیش از ۱۵ هزار عنوان کتاب در این نهاد فرهنگی، اظهار کرد: در کنار چاپ عناوین دانشگاهی مختلف در مشهد و تهران، از سوی کشورهایی مانند تاجیکستان در این مکان کتاب تولید شده است. بنا به دستوری که یک سال گذشته از سوی رئیس جمهور تاجیکستان مبنی بر دارا بودن یک نسخه از شاهنامه فردوسی توسط خانواده‌های تاجیکی صادر شد، تعدادی چاپخانه در تهران و چاپخانه آستان قدس مشهد یک نسخه دو جلدی از این کتاب را در جریان یک پروژه ملی عظیم و گسترده به شکل هدیه در تعداد بالا به چاپ رساندند. کارکنان چاپخانه آستان قدس مشهد به مدت پنج ماه به شکل شبانه‌روز تلاش داشتند تا این نسخه از شاهنامه فردوسی را که با خط سیریلیک به نگارش درآمده بود را تولید کنند.
وی افزود: بسیاری از واحدهای بسته‌بندی برندهایی همچون زعفران و تعدادی از کتاب‌های موجود در بازار، مراحل مربوط به صحافی، لیتوگرافی، چاپ و نشر را در این چاپخانه طی می‌کنند.
مدیر تولید چاپخانه آستان قدس رضوی با اشاره به شرایط جنگی کشور و چالش‌های قیمت بالای کاغذ در صنعت چاپ، یادآور شد: این معضل تنها به حوزه نشر کتاب منتهی نمی‌شود و بسیاری از عرصه‌های دیگر با بحران‌های مالی و محدودیت‌هایی از این قبیل روبه‌رو هستند. اصلاح ساختار کلی اقتصادی کشور نیز بر حیطه چاپ تاثیرگذار خواهد بود. بسیاری از مواد اولیه موجود در چاپخانه از طریق واردات به دست ما می‌رسند. به عنوان مثال بخش عمده‌ای از کاغذهایی که مورد استفاده قرار می‌گیرند توسط بازرگانان و تاجران کاغذ از اندونزی خریداری می‌شوند.
محدث ادامه داد: با وجود محاصره دریایی دیگر این امکان وجود ندارد که از کشورهایی مانند فنلاند، چین، روسیه که در گذشته واردات کاغذ داشتیم و امروز عمده این واردات از سوی اندونزی شکل می‌گیرد همچنان مثل سابق شاهد خرید و فروش این کالا باشیم. با بسته شدن راه‌های واردات دریایی ارتباطات دچار اختلال و حتی قطع خواهد شد. با انتقال مواد اولیه از راه زمینی نرخ‌ها افزایش خواهد یافت و به دنبال آن مجدد قیمت کاغذ بالاتر می‌رود.
از چاپ سنتی تا فناوری دیجیتال؛ انقلاب در شیوه‌های چاپ
در ادامه محمود ناظران‌پور، از پیشکسوتان صنعت چاپ ایران که بیش از پنج دهه در این حوزه فعالیت داشته با معرفی ماشین‌های قدیمی و مدرن چاپخانه با ارائه نکاتی مرتبط به تاریخچه و نحوه کارکرد آنان، روند چاپ کتاب و پوستر را توضیح داد.
وی با اشاره به اینکه پیش از اختراع و فراگیر شدن دستگاه‌های مدرن چاپ، در زمان گذشته کار حروف‌چینی با دست صورت می‌گرفت، خاطرنشان کرد: به دلیل فشار چاپ، حروف له می‌شدند و هیچگاه حروف اول با اواخر متن کتاب یکسان نبود. به همین سبب همواره باید حروف نو جایگزین حروف فرسوده می‌شدند. یکی از ویژگی‌های ماشین‌های سطرچین، یکنواختی حروف در همه حال بود زیرا سطرهای حروف‌چینی شده پس از چاپ یا همان لترپرس، باری دیگر ذوب و شمش می‌شد تا مورد استفاده ماشین چاپ قرار می‌گرفت.
ناظران‌پور در ادامه گفت: ماشین چاپ «مونوتایپ»، ماشینی بسیار پیچیده است که شامل دو قسمت کیبورد و کاستر می‌شود. این نوع از دستگاه با آب، هوا و برق کار می‌کند و حروف را تک به تک کنار یکدیگر می‌چیند. در ادامه دستگاهی هم با نام «مونو فوتو» به ایران آمد که مجله «زن روز» را با همین ماشین حروف‌چینی و فیلم حاصل از آن را افست می‌کردند.
او ادامه داد: «لاینوتایپ» نوع آلمانی ماشین سطرچین همانند ماشین اینترتایپ بود که چاپخانه‌ها از آن استفاده می‌کردند. این ماشین از هر لحاظ با نوع «اینترتایپ» مشابه بود. بعدها به تقلید از این دو و ویژگی‌های این دو ماشین، ماشینی به نام «نئوتایپ» از شوروی وارد کشور و چاپخانه‌هایی مانند رامین تهران، دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه اهواز شد. به دلیل فشرده کردن قسمت‌های اصلی، کار کردن با آن دشوار بود. البته تعداد محدودی از این دستگاه به ایران آمد.
وی افزود: ماشین‌های سطرچین مانند «اینترتایپ» دچار محدودیت‌هایی نیز بود. به عنوان مثال در بخش اعراب، ماتریس‌ها به ناچار با دست در کنار یا وسط کلمه قرار داده می‌شد. وجود کلمات لاتین میان حروف فارسی مشکل‌ساز بود، چراکه باید سطر را با قیچی مخصوص می‌بریدند و کلمه لاتین را در جای مخصوص خود قرار می‌دادند.
پیوند میان هنر چاپ، دانش فنی و سازوکاری منظم برای تولید و انتشار آثار فرهنگی است شامل مراحل آماده‌سازی و طراحی تا فرآیند چاپ، صحافی و نظارت بر کیفیت نهایی کتاب‌ها و محصولات چاپی است.
پشت هر کتاب و اثری که از این مجموعه خارج می‌شود، زنجیره‌ای از تخصص، دقت و تلاش قرار دارد؛ زنجیره‌ای که تنها به فرآیند چاپ محدود نمی‌شود و انتخاب مواد اولیه، فناوری‌های مورد استفاده، کنترل کیفیت و آماده‌سازی آثار برای انتشار را نیز دربرمی‌گیرد.
در این میان، فعالان و متخصصانی که در بخش‌های مختلف چاپخانه مشغول به کار هستند، نقشی فراتر از اجرای یک فرآیند صنعتی دارند؛ آنان در تداوم فعالیت مجموعه‌ای سهیم‌اند که چاپ و نشر را در خدمت حفظ، انتقال و گسترش میراث مکتوب و فرهنگی قرار داده است.
انتهای پیام
