قوچان روی ذخایر آبی خود حساب باز کرده، اما این ذخایر هر روز در حال کوچک‌تر شدن هستند؛ بحرانی خاموش که آثار آن دیگر تنها در پایین رفتن سطح آب چاه‌ها خلاصه نمی‌شود و می‌تواند زیرساخت‌های حیاتی شهرستان را نیز با تهدید مواجه کند.
هزاران مترمکعب آب از سفره‌های زیرزمینی برداشت می‌شود، چاه‌های غیرمجاز همچنان یکی از چالش‌های جدی مدیریت منابع آب هستند و آبخوانی که طی چند دهه با افت تجمعی حدود ۲۰ متر روبه‌رو شده، فرصت چندانی برای تحمل فشارهای بیشتر ندارد. پرسش نگران‌کننده اینجاست که اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، قوچان در سال‌های آینده با چه ابعادی از بحران مواجه خواهد شد؟
ماجرا فقط تشنگی زمین و کاهش آبدهی چاه‌ها نیست؛ آنچه کمتر دیده می‌شود، پیامدهای پنهان و بعضاً جبران‌ناپذیر برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی است. افت سطح آب می‌تواند فشارهای هیدرولیکی در لایه‌های زمین را تغییر دهد، زمینه تراکم رسوبات و نشست زمین را در مناطق مستعد فراهم کند و پایداری برخی زیرساخت‌های عمرانی و سازه‌های آبی را تحت تأثیر قرار دهد. کانال‌های انتقال آب، شبکه‌های آبیاری، خطوط انتقال و تأسیساتی که برای دهه‌ها سرمایه عمومی و خصوصی صرف ساخت آنها شده، ممکن است در برابر تغییرات زمین و شرایط جدید هیدرولوژیکی آسیب‌پذیر شوند.
وضعیت چاه‌های غیرمجاز در قوچان قرمز و هشدار دهنده
مدیر امور منابع آب شهرستان قوچان با هشدار نسبت به وضعیت منابع آب این شهرستان گفت: منابع آب قوچان در شرایط کنونی نیازمند توجه جدی است و وضعیت این منابع در محدوده تنش و بحران قرار دارد.
حمیرا شامکوئیان در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به شرایط منابع آب زیرزمینی قوچان اظهار کرد: طی سال‌های گذشته افت قابل توجهی در آبخوان قوچان ثبت شده و این مسئله نشان می‌دهد که منابع آب زیرزمینی شهرستان با شرایط مناسبی مواجه نیست.
وی افزود: بر اساس آمار و بررسی‌های انجام شده، از سال آبی ۷۲-۷۳ تا سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴، افت تجمعی آبخوان قوچان حدود ۲۰ متر برآورد شده است؛ این رقم بیانگر فشار وارد شده به منابع آب زیرزمینی این شهرستان در طول سال‌های گذشته است.
مدیر امور منابع آب شهرستان قوچان با بیان اینکه آب زیرزمینی یکی از مهم‌ترین منابع تأمین آب در این شهرستان محسوب می‌شود، گفت: کاهش سطح آبخوان به معنای افزایش فشار بر منابعی است که سال‌ها بخش مهمی از نیازهای منطقه، به ویژه در حوزه کشاورزی، از طریق آنها تأمین شده است.
شامکوئیان ادامه داد: زمانی که سطح آب‌های زیرزمینی کاهش پیدا می‌کند، دسترسی به منابع آب نیز دشوارتر می‌شود و مدیریت برداشت از آبخوان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به همین دلیل، کنترل برداشت‌های غیرمجاز و جلوگیری از افزایش فشار بر منابع موجود، یکی از موضوعات مهمی است که باید به صورت جدی دنبال شود.
وی با اشاره به تعداد چاه‌های مجاز شهرستان قوچان اظهار کرد: در حال حاضر ۶۶۸ حلقه چاه مجاز دارای پروانه بهره‌برداری در شهرستان وجود دارد که مجموع مجوز برداشت این چاه‌ها حدود ۷۵ میلیون مترمکعب در سال است.
مدیر امور منابع آب قوچان افزود: این میزان برداشت مجاز در کنار برداشت‌های غیرمجاز، فشار قابل توجهی بر منابع آب زیرزمینی وارد می‌کند و به همین دلیل حفاظت از آبخوان و جلوگیری از برداشت‌های خارج از ضابطه، از اولویت‌های اصلی امور منابع آب شهرستان است.
وی با اشاره به وضعیت قوچان در زمینه چاه‌های غیرمجاز گفت: این شهرستان در میان شهرستان‌های خراسان رضوی از نظر تعداد چاه‌های غیرمجاز شناسایی شده پس از مشهد در صدر جدول قرار دارد.
وضعیت چاه‌های غیرمجاز در قوچان قرمز و هشدار دهنده است و به همین دلیل تلاش شده با اجرای عملیات‌های ضربتی، به صورت سالانه از طریق شناسایی و برخورد با چاه‌های غیرمجاز، میزان برداشت‌های غیرقانونی از منابع آب زیرزمینی شهرستان را کاهش دهند.
شامکوئیان با اشاره به وضعیت تأمین آب شرب شهر قوچان اظهار کرد: در حال حاضر دو سوم آب شرب این شهر از چاه‌های آبرفتی و یک سوم دیگر از سد تبارک تأمین می‌شود، اما کاهش شدید بارندگی‌ها و تداوم خشکسالی در سال‌های اخیر موجب شده است سد تبارک از وضعیت مطلوبی برخوردار نباشد و تأمین آب شرب شهر با نگرانی‌هایی جدی مواجه شود.
وی بیان کرد: برداشت‌های غیرمجاز از منابع آب زیرزمینی نیز بر وضعیت چاه‌های آبرفتی تأمین کننده آب شرب تأثیر گذاشته و فشار بیشتری بر این منابع وارد کرده است.
مدیر امور منابع آب قوچان با بیان اینکه کف‌شکنی و جابه‌جایی چاه‌های آب شرب نیز نتوانسته افزایش قابل توجهی در آبدهی آنها ایجاد کند، تصریح کرد: از یک سو دبی چاه‌های تأمین کننده آب شرب کاهش یافته و از سوی دیگر ذخیره آب سد تبارک نیز وضعیت مطلوبی ندارد؛ مجموعه این عوامل، تأمین آب شرب شهر قوچان را با نگرانی جدی روبه‌رو کرده است.
وی افزود: بر اساس آمار موجود در سامانه‌ها، حدود یک هزار و ۸۵۸ حلقه چاه غیرمجاز در شهرستان قوچان شناسایی شده است که تاکنون تعداد زیادی از آنها مسدود و پر شده‌اند.
مدیر امور منابع آب شهرستان قوچان با بیان اینکه آمار موجود در سامانه‌ها لزوماً نشان دهنده تمام چاه‌های غیرمجاز فعال یا موجود در سطح شهرستان نیست، اظهار کرد: هرچند در سامانه‌ها تعداد چاه‌های غیرمجاز یک هزار و ۸۵۸ حلقه اعلام شده، اما آنچه در سطح شهرستان وجود دارد، به اعتقاد ما بسیار بیشتر از این آمار است و ممکن است تعداد واقعی حتی تا حدود سه برابر این رقم نیز باشد.
وی ادامه داد: همین مسئله ضرورت افزایش نظارت‌ها و شناسایی دقیق‌تر برداشت‌های غیرمجاز را دوچندان می‌کند. هر حلقه چاه غیرمجاز می‌تواند به منابعی متصل شود که باید به صورت قانونی و کنترل شده مورد بهره‌برداری قرار گیرند و برداشت خارج از چارچوب، فشار بیشتری بر آبخوان وارد می‌کند.
شامکوئیان با تأکید بر اینکه وضعیت منابع آبی قوچان دیگر موضوعی نیست که بتوان نسبت به آن بی‌تفاوت بود، گفت: افت تجمعی حدود ۲۰ متری آبخوان طی چند دهه و همچنین تعداد بالای چاه‌های غیرمجاز، نشان می‌دهد که حفاظت از منابع آب باید با جدیت بیشتری دنبال شود.
وی بیان کرد: جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز تنها وظیفه یک دستگاه نیست و برای موفقیت در این مسیر، همکاری همه دستگاه‌های مسئول و نهادهای مرتبط ضروری است.
مدیر امور منابع آب شهرستان قوچان با اشاره به گسترش همکاری‌های امور منابع آب و نیروی انتظامی برای حفاظت از منابع آبی شهرستان اظهار کرد: حفاظت و صیانت از منابع آب نیازمند همکاری و هماهنگی بیشتر میان دستگاه‌های اجرایی و نیروی انتظامی است.
وی افزود: همکاری نیروی انتظامی در پیشگیری از تخلفات حوزه آب، مقابله با برداشت‌های غیرمجاز و حفاظت از منابع و تأسیسات آبی، نقش بسیار مهمی دارد و این همکاری می‌تواند روند اجرای مأموریت‌های قانونی در حوزه حفاظت از منابع آب را تسهیل کند.
شامکوئیان با اشاره به اهمیت برخورد قانونی با متخلفان گفت: نیروی انتظامی در حمایت از اجرای قوانین و مقررات مرتبط با منابع آب و برخورد با تخلفات، نقش مؤثری دارد و تداوم و تقویت همکاری‌های دوجانبه در این زمینه ضروری است.
وی خاطرنشان کرد: وضعیت کنونی منابع آب قوچان ایجاب می‌کند که همه ظرفیت‌ها برای کنترل برداشت‌های غیرمجاز، جلوگیری از گسترش چاه‌های فاقد مجوز و حفاظت از منابع موجود به کار گرفته شود.
مدیر امور منابع آب شهرستان قوچان تأکید کرد: هدف ما این است که با شناسایی و انسداد چاه‌های غیرمجاز و افزایش نظارت‌ها، درصد برداشت غیرمجاز از آب‌های زیرزمینی در این منطقه به صفر برسد.
شامکوئیان گفت: منابع آب زیرزمینی قوچان سرمایه‌ای محدود و ارزشمند برای منطقه است و حفاظت از آن نیازمند همکاری دستگاه‌های اجرایی، نیروی انتظامی و مردم است. با توجه به شرایط تنش و بحران منابع آبی، باید از هرگونه برداشت غیرمجاز جلوگیری شود تا بتوان از فشار بیشتر بر آبخوان قوچان و تشدید مشکلات منابع آب در سال‌های آینده جلوگیری کرد.
چاه‌های غیرمجاز؛ تهدیدی فراتر از افت آب‌های زیرزمینی قوچان
فعالیت چاه‌های غیرمجاز در قوچان تنها به کاهش ذخایر آبخوان محدود نمی‌شود، بلکه با برهم زدن تعادل هیدرولوژیکی منطقه، می‌تواند بر عملکرد و پایداری سازه‌های آبی، منابع آب سطحی، چشمه‌ها و قنوات نیز تأثیر بگذارد.
یک پژوهشگر و کارشناس ارشد سازه‌های آبی، با هشدار نسبت به پیامدهای برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی قوچان، گفت: تداوم افت سطح آب زیرزمینی، علاوه بر افزایش هزینه تأمین آب، زمینه بروز پیامدهای بلندمدت زیست‌محیطی و فنی را فراهم می‌کند و مدیریت این وضعیت نیازمند نگاه یکپارچه به منابع آب سطحی و زیرزمینی است.
سیدحجت نبوی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به اهمیت منابع آب زیرزمینی در تأمین نیازهای مختلف شهرستان قوچان اظهار کرد: آبخوان‌ها از مهم‌ترین ذخایر راهبردی هر منطقه محسوب می‌شوند که طی سال‌های طولانی و در نتیجه نفوذ آب بارندگی، جریان‌های سطحی و سایر فرآیندهای طبیعی تغذیه شده‌اند. این منابع برخلاف تصور عمومی، ذخایری نامحدود نیستند و میزان برداشت از آنها باید متناسب با ظرفیت تغذیه طبیعی آبخوان باشد.
وی افزود: زمانی که حجم برداشت از آبخوان برای مدت طولانی بیشتر از میزان تغذیه آن باشد، تعادل طبیعی منابع آب زیرزمینی برهم می‌خورد و سطح ایستابی به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند. این اتفاق در ابتدا ممکن است تنها به شکل پایین رفتن سطح آب در چاه‌ها مشاهده شود، اما در ادامه می‌تواند ساختار اقتصادی، کشاورزی و حتی زیرساخت‌های آبی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
این پژوهشگر با اشاره به وضعیت چاه‌های غیرمجاز در قوچان بیان کرد: یکی از مشکلات اساسی در مدیریت منابع آب زیرزمینی، برداشت‌هایی است که خارج از چارچوب پروانه‌های بهره‌برداری انجام می‌شود. چاه‌های غیرمجاز به دلیل نداشتن محدودیت‌های مشخص و نظارت مؤثر، می‌توانند میزان برداشت از آبخوان را افزایش دهند و محاسبه دقیق بیلان منابع آب را با مشکل مواجه کنند.
نبوی ادامه داد: در مدیریت علمی آبخوان، باید میزان ورودی و خروجی آب به صورت مستمر اندازه‌گیری شود. ورودی شامل تغذیه ناشی از بارندگی، نفوذ آب‌های سطحی و جریان‌های زیرزمینی است و خروجی نیز برداشت از طریق چاه‌ها، قنوات و چشمه‌ها و همچنین تخلیه طبیعی آبخوان را دربرمی‌گیرد. هرگونه برداشت خارج از آمار و برنامه‌ریزی، دقت محاسبات بیلان آب را کاهش می‌دهد و تصمیم‌گیری برای مدیریت منابع را دشوارتر می‌کند.
وی با تأکید بر اینکه تعداد چاه‌ها به تنهایی معیار مناسبی برای سنجش میزان فشار بر آبخوان نیست، گفت: عمق چاه، میزان آبدهی، ساعات کارکرد پمپ، نوع محصول کشاورزی و حجم برداشت سالانه از جمله شاخص‌هایی هستند که باید در ارزیابی اثر چاه‌های غیرمجاز مورد توجه قرار گیرند. ممکن است یک چاه با برداشت بالا، تأثیر بیشتری از چند چاه کم‌مصرف بر منابع زیرزمینی داشته باشد؛ بنابراین ضروری است نظارت‌ها بر اساس میزان واقعی برداشت و شرایط هیدروژئولوژیکی هر محدوده انجام شود.
این کارشناس ارشد سازه‌های آبی در ادامه با تشریح ارتباط افت سطح آب زیرزمینی با سازه‌های آبی اظهار کرد: سازه‌های آبی مانند سدها، بندها، کانال‌های انتقال آب، شبکه‌های آبیاری، آبگیرها و تأسیسات وابسته، در شرایط هیدرولوژیکی و زمین‌شناختی مشخصی طراحی و اجرا می‌شوند. هرگونه تغییر بلندمدت در وضعیت منابع آب زیرزمینی می‌تواند شرایط عملکردی برخی از این سازه‌ها را تغییر دهد.
وی افزود: یکی از موضوعات مهم در این زمینه، تغییر فشار آب منفذی در لایه‌های خاک و سنگ است. آب موجود در فضاهای خالی بین ذرات خاک و شکستگی‌های سنگ، در رفتار مکانیکی زمین نقش دارد. با کاهش سطح آب زیرزمینی، فشار آب منفذی نیز در شرایط مشخص کاهش پیدا می‌کند و در نتیجه، تنش مؤثر وارد بر اسکلت خاک افزایش می‌یابد. اگر لایه‌های زمین مستعد تراکم باشند، این تغییر می‌تواند موجب فشردگی تدریجی رسوبات و در برخی شرایط باعث نشست سطح زمین شود.
نشست زمین در مجاورت سازه‌های آبی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشست‌های نامتقارن می‌تواند به تغییر شیب کانال‌ها، ایجاد ترک در پوشش بتنی، آسیب به اتصالات خطوط انتقال و اختلال در عملکرد تأسیسات منجر شود. البته وقوع چنین پیامدهایی به جنس و ضخامت لایه‌های زمین، میزان افت آب زیرزمینی و ویژگی‌های فنی سازه بستگی دارد و نمی‌توان هرگونه افت آبخوان را به‌معنای آسیب قطعی به سازه‌های آبی دانست.
وی با اشاره به اهمیت این موضوع در مناطق دارای رسوبات آبرفتی گفت: در دشت‌هایی که از لایه‌های ریزدانه مانند رس و سیلت تشکیل شده‌اند، کاهش فشار آب منفذی ممکن است به تراکم لایه‌ها منجر شود. بخشی از این تراکم می‌تواند برگشت‌ناپذیر باشد و حتی در صورت افزایش مجدد سطح آب زیرزمینی، زمین به شرایط اولیه خود بازنگردد. به همین دلیل، افت آبخوان صرفاً یک مسئله مربوط به کاهش دسترسی به آب نیست، بلکه می‌تواند پیامدهای ژئوتکنیکی و عمرانی نیز داشته باشد.
این کارشناس ارشد سازه‌های آبی با بیان اینکه ارتباط میان آب‌های سطحی و زیرزمینی در مدیریت منابع آب اهمیت زیادی دارد، اظهار کرد: در بسیاری از مناطق، رودخانه‌ها و آبخوان‌ها ارتباط هیدرولیکی دارند. در چنین شرایطی، آب زیرزمینی می‌تواند بخشی از جریان پایه رودخانه را تأمین کند و در مقابل، بخشی از جریان رودخانه نیز به تغذیه آبخوان کمک کند.
وی افزود: هنگامی که سطح آب زیرزمینی به طور مستمر کاهش پیدا می‌کند، در صورت وجود ارتباط هیدرولیکی میان رودخانه و آبخوان، امکان کاهش سهم آب زیرزمینی در تأمین جریان پایه رودخانه وجود دارد. همچنین ممکن است در برخی محدوده‌ها جهت تبادل آب تغییر کند و آب رودخانه به سمت آبخوان تخلیه شود. این مسئله می‌تواند در دوره‌های کم‌آبی و خشکسالی، بر جریان طبیعی رودخانه‌ها و پایداری اکوسیستم‌های وابسته به آب تأثیر بگذارد.
نبوی ادامه داد: در شهرستان‌هایی مانند قوچان که منابع آب سطحی و زیرزمینی در تأمین نیازهای کشاورزی و شرب اهمیت دارند، لازم است مدیریت این دو منبع به صورت جداگانه انجام نشود. برداشت بیش از ظرفیت از آبخوان ممکن است در بلندمدت بر منابع سطحی مرتبط نیز اثرگذار باشد و این موضوع باید در برنامه‌ریزی برای بهره‌برداری از سدها، بندها و شبکه‌های آبیاری مورد توجه قرار گیرد.
این کارشناس ارشد سازه‌های آبی با اشاره به پیامدهای اقتصادی افت آب زیرزمینی گفت: با پایین رفتن سطح آب، چاه‌های بهره‌برداری برای دسترسی به منابع موجود به انرژی بیشتری نیاز پیدا می‌کنند. افزایش عمق پمپاژ، هزینه برق و نگهداری تجهیزات را بالا می‌برد و در برخی موارد، کشاورزان را به کف‌شکنی یا جابه‌جایی چاه‌ها سوق می‌دهد.
وی اظهار کرد: این اقدامات اگر بدون ارزیابی دقیق وضعیت آبخوان انجام شوند، ممکن است تنها دسترسی کوتاه‌مدت به آب را فراهم کنند، بدون آنکه مشکل اصلی یعنی ناترازی میان برداشت و تغذیه منابع برطرف شود. در واقع، افزایش عمق چاه به معنای افزایش ذخیره آب زیرزمینی نیست و حتی ممکن است فشار بیشتری بر بخش‌های عمیق‌تر آبخوان وارد کند.
نبوی با بیان اینکه کاهش آبدهی چاه‌ها می‌تواند بر بهره‌وری کشاورزی نیز اثرگذار باشد، اظهار کرد: وقتی منابع آب در دسترس محدود می‌شود، برنامه آبیاری محصولات با اختلال مواجه خواهد شد و در برخی موارد کشاورزان ناچار به تغییر الگوی کشت یا کاهش سطح زیرکشت می‌شوند. این شرایط علاوه بر آثار اقتصادی مستقیم، می‌تواند بر اشتغال و معیشت خانوارهای وابسته به کشاورزی نیز تأثیر بگذارد.
وی با تأکید بر ضرورت تدوین برنامه جامع حفاظت از منابع آب قوچان گفت: نخستین اقدام، تکمیل اطلاعات مربوط به چاه‌های مجاز و غیرمجاز و اندازه‌گیری واقعی میزان برداشت از منابع زیرزمینی است. نصب کنتورهای هوشمند، کنترل ساعات بهره‌برداری و جلوگیری از توسعه برداشت‌های خارج از ضابطه می‌تواند در کاهش فشار بر آبخوان مؤثر باشد.
این پژوهشگر آب در ادامه پایش سازه‌های آبی را نیز ضروری دانست و خاطرنشان کرد: بازدیدهای فنی دوره‌ای از کانال‌ها، بندها، خطوط انتقال و تأسیسات آبی، بررسی ترک‌ها، تغییر شکل‌ها و نشست‌های احتمالی و کنترل عملکرد سازه‌ها باید در برنامه دستگاه‌های مسئول قرار گیرد. در مناطق حساس نیز استفاده از روش‌های دقیق نقشه‌برداری و ابزارهای پایش تغییر شکل زمین می‌تواند به شناسایی زودهنگام مخاطرات کمک کند.
نبوی با تأکید بر اینکه مقابله با چاه‌های غیرمجاز باید در کنار اصلاح الگوی مصرف آب دنبال شود، بیان کرد: انسداد چاه‌های غیرمجاز اقدامی ضروری است، اما به تنهایی برای احیای آبخوان کافی نیست. تا زمانی که میزان برداشت در مجموع از ظرفیت تجدیدپذیر منابع بیشتر باشد، روند افت آب زیرزمینی ادامه خواهد داشت. بنابراین، اصلاح الگوی کشت، توسعه روش‌های نوین آبیاری متناسب با شرایط منطقه، بازچرخانی آب، تغذیه مصنوعی آبخوان در مناطق دارای شرایط مناسب و مشارکت بهره‌برداران باید به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.
به گزارش ایسنا، آنچه از وضعیت منابع آبی قوچان برمی‌آید، زنگ خطری جدی برای آینده این شهرستان است؛ آبخوانی که طی چند دهه حدود ۲۰ متر افت کرده، هزاران مترمکعب برداشت سالانه و فعالیت گسترده چاه‌های غیرمجاز، دیگر توان تحمل فشارهای بی‌رویه را ندارد. کاهش آبدهی چاه‌های تأمین آب شرب، وضعیت نامطلوب سد تبارک و افزایش هزینه‌های تأمین آب، تنها بخشی از پیامدهای این بحران است؛ بحرانی که در صورت تداوم می‌تواند از بخش کشاورزی و تأمین آب فراتر رفته و زیرساخت‌های عمرانی، سازه‌های آبی و حتی پایداری زمین را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، برخورد با چاه‌های غیرمجاز اگرچه ضرورتی انکارناپذیر است، اما به‌تنهایی راهگشا نخواهد بود. مدیریت برداشت، اصلاح الگوی کشت، کنترل مصرف، پایش مستمر آبخوان و مشارکت کشاورزان و دستگاه‌های مسئول باید در قالب برنامه‌ای جامع و عملیاتی دنبال شود. واقعیت این است که قوچان برای نجات ذخایر آبی خود دیگر فرصت آزمون و خطا ندارد؛ هر روز تأخیر در مدیریت مصرف و حفاظت از منابع زیرزمینی، هزینه‌ای سنگین‌تر بر آینده این شهرستان تحمیل می‌کند. پیش از آنکه بحران آب به بحرانی برای زندگی، معیشت و زیرساخت‌های قوچان تبدیل شود، باید برای نجات آبخوان این شهرستان چاره‌ای اساسی اندیشید.
انتهای پیام
