همکاری‌های علمی بین‌المللی در زمان افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی، درگیری‌های مسلحانه و رقابت کشورها در حوزه فناوری با چالش‌های بیشتری روبه‌رو می‌شود. در چنین شرایطی، سازمان‌های علمی مستقل، زیرساخت‌های پژوهشی مشترک و شبکه‌های بین‌المللی دانشمندان می‌توانند در حفظ ارتباط میان کشورها و تداوم همکاری‌های علمی نقش داشته باشند.
سازمان‌های علمی مستقل و حفظ همکاری‌های بین‌المللی
نتایج گزارش شورای بین‌المللی علم (ISC) با عنوان «در خط مقدم دیپلماسی علمی؛ نقش سازمان‌های علمی غیردولتی»، نقش سازمان‌هایی مانند آکادمی‌های علوم، شوراهای پژوهشی و اتحادیه‌های علمی بین‌المللی را در تقویت همکاری‌های جهانی بررسی کرده است.
این گزارش با اشاره به سابقه همکاری‌های علمی در زمینه‌هایی مانند حفاظت از قطب جنوب و شناخت تغییرات اقلیمی، تاکید کرد که علم از طریق پژوهش مشترک، تبادل داده‌ها و پایبندی به شواهد علمی، زمینه‌ای برای همکاری کشورها در حل مسائلی فراهم کرده است که هیچ کشوری به‌تنهایی قادر به حل آنها نیست. با این حال، افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی، گسترش درگیری‌ها و تبدیل شدن علم به عرصه رقابت میان دولت‌ها، این همکاری‌ها را تحت فشار قرار داده است.
برای بررسی وضعیت دیپلماسی علمی، شورای بین‌المللی علم در مه و ژوئن ۲۰۲۵ از اعضای خود نظرسنجی کرد که ۱۰۶ سازمان علمی از مناطق مختلف جهان در آن مشارکت داشتند. همچنین ۱۶ مصاحبه نیمه ساختاریافته با فعالان و کارشناسان حوزه دیپلماسی علمی، نمایندگان نهادهای سازمان ملل، سازمان منع سلاح‌های شیمیایی و دیپلمات‌های مناطق مختلف انجام شد.
در این نظرسنجی، رقابت قدرت‌های بزرگ، رقابت فناورانه و امنیتی شدن علم با ۳۱ درصد، افزایش ملی‌گرایی و عقب‌نشینی از چندجانبه‌گرایی و کمک‌های بین‌المللی با ۲۱ درصد، درگیری‌های مسلحانه و تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی با ۲۰ درصد و گسترش اقتدارگرایی، پوپولیسم و سیاسی شدن علم با ۱۳ درصد، از عوامل دشوارتر شدن محیط ژئوپلیتیکی عنوان شده‌اند.
این گزارش سازمان‌های علمی غیردولتی را از بازیگران مهم دیپلماسی علمی می‌داند زیرا این سازمان‌ها می‌توانند فضاهایی برای گفت‌وگو و همکاری ایجاد کنند که فقط به روابط رسمی دولت‌ها وابسته نیست. آنها همچنین با ارتباط دادن شبکه‌های علمی و سیاست‌گذاری، امکان انتقال دیدگاه‌های کارشناسی به مذاکرات بین‌المللی را فراهم می‌کنند.
بر اساس نتایج این نظرسنجی، ۷۲ درصد سازمان‌های پاسخ‌دهنده در گفت‌وگوها و مجامع بین‌المللی مرتبط با علم و سیاست‌گذاری مشارکت دارند، ۶۹ درصد به دولت‌ها و سیاست‌گذاران مشاوره می‌دهند و ۵۸ درصد از سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد حمایت می‌کنند. همچنین ۵۷ درصد گفتند که دیپلماسی علمی در اولویت راهبردی سازمان آنان قرار دارد.
با وجود این فعالیت‌ها، محدودیت منابع و ظرفیت‌ها همچنان مانع گسترش نقش این سازمان‌هاست. ۷۷ درصد سازمان‌های پاسخ‌دهنده، کمبود بودجه و ۷۳ درصد، محدودیت نیروی انسانی را از موانع اصلی فعالیت خود عنوان کرده‌اند. همچنین ۵۰ درصد به محدودیت تخصص و دانش کارشناسی، ۴۴ درصد به نبود راهبرد یا ماموریت سازمانی مشخص و ۳۶ درصد به دسترسی ناکافی به دیپلمات‌ها و سیاست‌گذاران اشاره کرده‌اند
شورای بین‌المللی علم در این گزارش پنج زمینه را برای تقویت نقش سازمان‌های علمی پیشنهاد می‌کند که شامل حفاظت از بنیان‌های همکاری علمی بین‌المللی، توسعه شبکه‌های فراگیر و مشارکت‌های عادلانه، تقویت مشاوره علمی و نظام‌های حکمرانی، سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌ها و زیرساخت‌های مشترک و تقویت بسترهای لازم برای فعالیت در حوزه دیپلماسی علمی است.
نقش سازمان‌های علمی غیردولتی در تقویت نظام چندجانبه و فرایندهای بین‌دولتی
علم در نظام چندجانبه نقشی حیاتی دارد زیرا اطلاعات و شواهد علمی را در اختیار تدوین استانداردها، مذاکرات، معاهدات و اجرای تعهدات بین‌المللی قرار می‌دهد. سازمان‌های علمی غیردولتی و کارشناسانی که این سازمان‌ها گرد هم می‌آورند، با فراهم کردن زمینه حکمرانی مبتنی بر شواهد، به فرآیندهای چندجانبه کمک می‌کنند. این سازمان‌ها همچنین از طریق ارتباط با جامعه علمی بین‌المللی، دسترسی به جدیدترین یافته‌های علمی را تسهیل می‌کنند و در شناسایی موضوعات نوظهور نقش دارند.
کمیته علمی پژوهش‌های جنوبگان (SCAR)، یکی از اعضای شورای بین‌المللی علم، مسوولیت توسعه و هماهنگی پژوهش‌های علمی بین‌المللی باکیفیت در جنوبگان و اقیانوس منجمد جنوبی را بر عهده دارد و در نشست‌های مشورتی پیمان جنوبگان، مشاوره علمی مستقل و بی‌طرفانه ارائه می‌کند. ارزیابی‌های این کمیته مبنای تصمیم‌گیری‌ها درباره حفاظت از محیط زیست، حفاظت از گونه‌ها و فعالیت‌های انسانی در منطقه جنوبگان قرار می‌گیرد. تخصص این نهاد همچنین در فرایندهای گسترده‌تری مانند کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی و گزارش‌های هیات بین‌دولتی تغییر اقلیم به کار گرفته می‌شود. حفظ اعتبار و بی‌طرفی علمی از سوی این کمیته کمک کرده است تا حکمرانی جنوبگان بیش از آنکه تحت تاثیر رقابت‌های ژئوپلیتیکی باشد، بر شواهد علمی استوار بماند.
در حوزه خلع سلاح شیمیایی نیز اتحادیه بین‌المللی شیمی محض و کاربردی (IUPAC) از طریق ارائه مشاوره علمی مستقل، از سازمان منع سلاح‌های شیمیایی (OPCW) حمایت می‌کند. این اتحادیه بر اساس تفاهم‌نامه‌ای رسمی با هیات مشورتی علمی سازمان منع سلاح‌های شیمیایی همکاری دارد. برگزاری مشترک کارگاه‌هایی درباره فناوری‌های نوظهور، فراهم کردن دسترسی به مجموعه‌ای متنوع از شیمی‌دانان از مناطق مختلف جغرافیایی و بررسی روندهای پیشرفت فناوری‌های مرتبط با کنوانسیون سلاح‌های شیمیایی ازجمله فعالیت‌های این همکاری است. چنین مشارکتی به دور نگه داشتن ارزیابی‌های علمی از مداخلات سیاسی کمک می‌کند و زمینه تصمیم‌گیری مبتنی بر اجماع میان کشورهای عضو را در حوزه‌ای حساس از نظر امنیتی فراهم می‌آورد.
در زمینه حکمرانی فضا نیز سازمان‌های علمی غیردولتی از طریق همکاری مستمر با کمیته سازمان ملل متحد در استفاده صلح‌آمیز از فضای ماورای جو (UNCOPUOS)، از اجرای پیمان فضای ماورای جو مصوب ۱۹۶۷ حمایت می‌کنند. برای نمونه، کمیته پژوهش‌های فضایی (COSPAR)، از اعضای شورای بین‌المللی علم، دستورالعمل‌های معتبر و تخصصی درباره زباله‌های فضایی، حفاظت سیاره‌ای، آثار زیست‌محیطی فعالیت‌های فضایی و آب‌وهوای فضایی ارائه کرده است. این کمیته همچنین در گروه مشورتی برنامه‌ریزی ماموریت‌های فضایی سازمان ملل مشارکت دارد که چارچوب‌های بین‌المللی برای واکنش به برخورد احتمالی سیارک‌ها با زمین تدوین می‌کند.
در کنار این فعالیت‌ها، اتحادیه بین‌المللی نجوم (IAU) نیز از حفاظت از آسمان‌های تاریک و عاری از آلودگی نوری و امواج رادیویی حمایت کرده و با پیگیری مستمر ائتلاف‌های علمی، این موضوع را وارد مباحث سیاست‌گذاری بین‌المللی کرده است. این اتحادیه همچنین به قرار گرفتن موضوع حفاظت از آسمان‌ها در دستور کار کمیته علمی و فنی کمیته سازمان ملل متحد در استفاده صلح‌آمیز از فضای ماورای جو کمک کرده است.
موسسه بین‌المللی آمار (ISI) نیز با همکاری کمیسیون آمار سازمان ملل و بخش آمار این سازمان، در حوزه حکمرانی داده‌ها فعالیت می‌کند. این موسسه از سیاست‌گذاری مبتنی بر داده و تقویت استانداردهای آماری حمایت می‌کند. آمار قابل اعتماد برای ارزیابی پیشرفت در دستیابی به اهداف جهانی، تخصیص منابع و تضمین پاسخگویی ضروری است، از این رو، مشارکت علمی در این حوزه یکی از پایه‌های حکمرانی موثر چندجانبه به شمار می‌رود.
در علوم اجتماعی نیز شورای علوم اجتماعی آمریکای لاتین (CLACSO) با کمیسیون اقتصادی آمریکای لاتین و کارائیب و برنامه توسعه سازمان ملل متحد همکاری کرده است تا از سیاست‌گذاری عمومی مبتنی بر شواهد حمایت کند. این همکاری شامل آموزش مدیران دولتی در زمینه سنجش خشونت مبتنی بر جنسیت و تدوین سیاست‌های مراقبتی با رویکرد جنسیتی بوده و هزاران مقام دولتی را در آمریکای لاتین و کارائیب تحت پوشش قرار داده است.
در سطح جهانی، سازمان‌های علمی غیردولتی به‌طور مستقیم در فرایندهای ارزیابی چندجانبه نیز مشارکت دارند، فرایندهایی که با جمع‌آوری و بررسی شواهد علمی، اطلاعات لازم را در اختیار سیاست‌گذاران قرار می‌دهند. برای مثال، شورای بین‌المللی علم، افرادی را برای مشارکت در ارزیابی‌های هیات بین‌دولتی تغییر اقلیم و بستر بین‌دولتی سیاست‌گذاری علمی درباره تنوع زیستی و خدمات زیست‌بومی معرفی کرده است. این سازوکارها کمک می‌کنند مباحث سیاست‌گذاری بین‌المللی بر شواهد علمی دقیق، داوری شده و نماینده دیدگاه‌های مناطق مختلف جهان استوار باشد و همچنین عدم قطعیت‌ها، ملاحظات و خلاهای دانشی مرتبط با تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی نیز مشخص شوند.
نسل جوان و آینده دیپلماسی علمی
یونسکو نیز در گزارشی با عنوان «شکل‌دهی به آینده دیپلماسی علمی» به نقش نسل جوان در توسعه همکاری‌های علمی و ارتباط میان علم و سیاست‌گذاری پرداخته است. این گزارش درباره گفت‌وگوی بین‌نسلی دیپلماسی علمی است که ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ در جاکارتا برگزار شد و حدود ۶۰ دیپلمات جوان علمی و مدیر حوزه علم از ۳۱ کشور آسیا و اروپا در آن حضور داشتند.
این برنامه با همکاری بنیاد آسیا و اروپا (ASEF)، دفتر منطقه‌ای یونسکو در جاکارتا، آژانس ملی پژوهش و نوآوری اندونزی و وزارت امور خارجه این کشور برگزار شد. محور اصلی گفت‌وگوها، چگونگی استفاده از همکاری‌های بین‌المللی در حوزه علم و فناوری برای مقابله با چالش‌های مشترک و آماده‌سازی نسل آینده متخصصانی بود که در حوزه‌های علم، سیاست‌گذاری و دیپلماسی فعالیت می‌کنند.
در این نشست، توسعه و به‌اشتراک‌گذاری واکسن‌های کووید-۱۹ نمونه‌ای از ظرفیت همکاری علمی کشورها در مقابله با بحران‌های جهانی معرفی شد. همچنین پیشرفت سریع هوش مصنوعی این پرسش را مطرح کرد که چگونه می‌توان از تخصص علمی در گفت‌وگوهای دیپلماتیک پیش از شکل‌گیری چالش‌های ناشی از فناوری‌های نوظهور استفاده کرد.
شرکت‌کنندگان بر ضرورت آغاز زودهنگام گفت‌وگو میان دانشمندان و سیاست‌گذاران تاکید کردند تا فرصت‌ها و خطرهای فناوری‌های جدید بهتر شناخته شوند. ایجاد شبکه‌های بلندمدت میان دانشمندان، دیپلمات‌ها و سیاست‌گذاران نیز از دیگر موضوعات مورد توجه بود؛ شبکه‌هایی که می‌توانند به تقویت اعتماد و تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر کمک کنند.
انتهای پیام
