دکتر مهسا ملکیان در گفت‌وگو با ایسنا با تشریح روند شکل‌گیری پوکی استخوان اظهار کرد: پوکی استخوان وضعیتی است که در آن استخوان‌ها نازک و ضعیف شده و احتمال شکستگی آن‌ها افزایش پیدا می‌کند.
وی با اشاره به اینکه استخوان‌ها مانند سایر بافت‌های بدن در طول زندگی دستخوش تغییر می‌شوند، افزود: بدن به‌طور طبیعی استخوان‌های قدیمی و آسیب‌دیده را با سلول‌های استخوانی جدید جایگزین می‌کند که این فرآیند بازسازی استخوان نامیده می‌شود.
وی ادامه داد: تا حدود ۳۰ سالگی، بدن تقریباً به همان سرعتی که بافت استخوانی قدیمی را از دست می‌دهد، استخوان جدید نیز می‌سازد، بنابراین بازسازی استخوان در وضعیت متعادلی قرار دارد و فرد با کاهش قابل توجه تراکم استخوان مواجه نمی‌شود، اما از حدود ۳۰ تا ۴۰ سالگی ممکن است این تعادل به‌تدریج برهم بخورد و روند تخریب سلول‌های استخوانی از جایگزینی آن‌ها پیشی بگیرد. در نتیجه، با افزایش سن، تراکم استخوان و به دنبال آن استحکام و کیفیت استخوان‌ها کاهش می‌یابد.
چرا پوکی استخوان در زنان شایع‌تر است؟
ملکیان با بیان اینکه پوکی استخوان در زنان بیشتر از مردان دیده می‌شود، گفت: کاهش سطح هورمون‌های جنسی، به‌ویژه استروژن در دوران یائسگی، موجب تسریع تحلیل استخوان‌ها می‌شود. از سوی دیگر، استخوان‌های زنان به‌طور معمول کوچک‌تر و نازک‌تر از استخوان‌های مردان است و مجموع این عوامل باعث می‌شود میزان ابتلا به پوکی استخوان و خطر شکستگی در زنان بیشتر باشد.
وی افزود: البته مردان نیز در سنین بالاتر با کاهش سطح هورمون تستوسترون و در نتیجه تضعیف استخوان‌ها مواجه می‌شوند. همچنین ضعف استخوان در سنین پایین‌تر و در هر دو جنس ممکن است به دلایل مختلفی از جمله تغذیه نامناسب، بی‌تحرکی، برخی بیماری‌ها و مصرف بعضی داروها اتفاق بیفتد.
استئوپنی، مرحله‌ای پیش از پوکی استخوان
این فوق تخصص غدد درون‌ریز و متابولیسم با اشاره به وضعیت استئوپنی یا کاهش توده استخوانی بیان کرد: استئوپنی شرایطی است که در آن توده استخوانی کاهش پیدا کرده، اما میزان این کاهش به اندازه‌ای نیست که بتوان فرد را مبتلا به پوکی استخوان دانست. در واقع، استئوپنی را می‌توان مرحله‌ای پیش از پوکی استخوان در نظر گرفت.
وی ادامه داد: در این وضعیت نیز فرآیند بازسازی استخوان از حالت تعادل خارج شده است، اما با شناسایی به‌موقع و انجام اقدامات پیشگیرانه می‌توان از ادامه روند کاهش تراکم استخوان و پیشرفت آن به سمت پوکی استخوان جلوگیری کرد.
ملکیان با بیان اینکه شکستگی استخوان بر اثر ضربه‌های بسیار خفیف می‌تواند نشانه‌ای از پیشرفت بیماری باشد، گفت: یکی از نشانه‌هایی که احتمال تبدیل استئوپنی به پوکی استخوان را مطرح می‌کند، شکستگی ناشی از ضربه‌ای بسیار خفیف است، در حالی که چنین ضربه‌ای در افراد دارای استخوان‌های سالم و طبیعی معمولاً موجب شکستگی نمی‌شود.
وی افزایش سن را مهم‌ترین عامل ابتلا به پوکی استخوان دانست و اظهار کرد: افزایش سن فرآیندی اجتناب‌ناپذیر است و تغییراتی که در بافت استخوانی اتفاق می‌افتد نیز بخشی از این روند محسوب می‌شود. به همین دلیل، پوکی استخوان بیشتر در افراد بالای ۵۰ سال دیده می‌شود، اما می‌توان با رعایت توصیه‌هایی مانند انجام ورزش‌های استقامتی و دریافت کافی کلسیم و ویتامین D، روند کاهش تراکم استخوان را کندتر کرد.
وی تغییرات هورمونی را از دیگر عوامل مهم ابتلا به این بیماری برشمرد و افزود: این تغییرات در هر دو جنس و در ارتباط با افزایش سن اتفاق می‌افتد. در زنان، کاهش سطح استروژن در دوران یائسگی و در مردان نیز کاهش هورمون‌های جنسی می‌تواند زمینه تحلیل استخوان را فراهم کند. البته کاهش هورمون‌های جنسی صرفاً به سنین بالا محدود نیست و افراد جوان‌تر نیز ممکن است به دلایل مختلف با کمبود تستوسترون مواجه شوند.
ملکیان ادامه داد: کاهش سطح هورمون‌های جنسی و سایر عوامل مرتبط با افزایش سن، سرعت تخریب بافت استخوانی را افزایش داده و به تحلیل پیشرونده استخوان منجر می‌شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز با اشاره به نقش عوامل ژنتیکی در ابتلا به پوکی استخوان گفت: برخی افراد به‌صورت ژنتیکی بیشتر در معرض این بیماری قرار دارند. افرادی که سابقه خانوادگی پوکی استخوان یا سابقه شکستگی استخوان، به‌ویژه شکستگی لگن یا گردن استخوان ران در خانواده مادری دارند، باید توجه بیشتری به وضعیت سلامت استخوان‌های خود داشته باشند.
وی مصرف برخی داروها را از دیگر عوامل خطر مهم عنوان کرد و افزود: داروهای کورتیکواستروئیدی مانند پردنیزولون و دگزامتازون، به‌ویژه در صورت مصرف بدون تجویز یا اندیکاسیون پزشکی، می‌توانند موجب تحلیل استخوان شوند. داروهای ضدتشنج، برخی داروهای مورد استفاده در درمان سرطان پستان و پروستات، بعضی داروهای بیماری‌های روماتیسمی و داروی لیتیوم که در درمان برخی بیماری‌های روان‌پزشکی استفاده می‌شود نیز از جمله داروهای مرتبط با افزایش خطر پوکی استخوان هستند.
ملکیان بیماری‌های زمینه‌ای را نیز از عوامل مؤثر در کاهش تراکم استخوان دانست و اظهار کرد: برخی بیماری‌های مزمن که دستگاه گوارش را درگیر می‌کنند، از جمله بیماری التهابی روده و سلیاک که با اختلال جذب مواد غذایی همراه هستند، می‌توانند زمینه‌ساز پوکی استخوان باشند.
وی افزود: سرطان‌ها، بیماری‌های مزمن کلیوی و کبدی مانند سیروز، بیماری‌های روماتولوژیک و اختلالات خودایمنی از جمله لوپوس و آرتریت روماتوئید نیز در این زمینه اهمیت دارند. همچنین برخی بیماری‌های خونی مانند مولتیپل میلوما و اختلالات غدد درون‌ریز، از جمله پرکاری تیروئید و دیابت کنترل‌نشده، می‌توانند بر سلامت استخوان‌ها تأثیر بگذارند.
وی با اشاره به یائسگی زودرس به‌عنوان یکی دیگر از عوامل خطر گفت: زنانی که پیش از ۴۰ سالگی دچار یائسگی می‌شوند، به دلیل تغییرات هورمونی ممکن است بیشتر در معرض کاهش تراکم استخوان قرار بگیرند.
این متخصص غدد درون‌ریز و متابولیسم، تغذیه نامناسب را از دیگر عوامل مؤثر در بروز پوکی استخوان عنوان کرد و گفت: دریافت ناکافی کلسیم، ویتامین D و پروتئین و همچنین تجربه کاهش وزن شدید در مدت اخیر می‌تواند بر سلامت استخوان‌ها تأثیر منفی بگذارد.
وی ادامه داد: سبک زندگی ناسالم از جمله مصرف الکل، استعمال سیگار و نداشتن فعالیت بدنی کافی نیز خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایش می‌دهد.
ملکیان با اشاره به عوارض پوکی استخوان اظهار کرد: مهم‌ترین عارضه این بیماری، شکستگی استخوان است که به‌ویژه در مهره‌های ستون فقرات و ناحیه لگن اتفاق می‌افتد.
وی با بیان اینکه شکستگی لگن از عوارض جدی پوکی استخوان محسوب می‌شود، افزود: این نوع شکستگی در بسیاری از موارد بر اثر زمین خوردن ایجاد می‌شود و می‌تواند به ناتوانی و حتی مرگ منجر شود. شکستگی مهره‌های ستون فقرات نیز ممکن است موجب کمردرد، کاهش قد و ایجاد حالت خمیدگی به سمت جلو شود.
وی با تأکید بر اینکه پوکی استخوان معمولاً علامت مشخصی ندارد، گفت: برخی افراد هنگام مراجعه به پزشک، درد کمر، صدا دادن مفاصل هنگام حرکت یا درد عضلانی و استخوانی را به پوکی استخوان نسبت می‌دهند، در حالی که این موارد به‌هیچ‌وجه علائم اختصاصی پوکی استخوان نیستند و تشخیص این بیماری به بررسی‌های دقیق‌تری نیاز دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز با بیان اینکه تشخیص پوکی استخوان صرفاً بر اساس شرح حال بیمار امکان‌پذیر نیست، اظهار کرد: برای تشخیص این بیماری باید از روش سنجش تراکم مواد معدنی استخوان یا دانسیتومتری (BMD) استفاده شود. این بررسی با دستگاه‌های تصویربرداری مخصوص و معمولاً از نواحی ستون فقرات و لگن انجام می‌شود و تشخیص پوکی استخوان بر اساس اعداد و معیارهای به‌دست‌آمده از این آزمایش صورت می‌گیرد.
وی درباره سن مناسب برای انجام سنجش تراکم استخوان نیز گفت: اگرچه پوکی استخوان بیشتر در سنین بالا دیده می‌شود، اما این بیماری منحصر به سالمندان نیست و در افراد جوان‌تر نیز در صورت وجود عوامل خطر مانند بیماری‌های مزمن، مصرف برخی داروها و نداشتن فعالیت بدنی کافی ممکن است اتفاق بیفتد.
ملکیان افزود: به‌طور معمول، زنان بالای ۶۵ سال و مردان بالای ۷۰ سال از گروه‌هایی هستند که سنجش تراکم استخوان برای آن‌ها اهمیت دارد، اما افراد در سنین پایین‌تر نیز اگر عوامل خطر قابل توجهی داشته باشند، باید از نظر تراکم استخوان بررسی شوند.
وی ادامه داد: در صورتی که بر اساس معیارهای تشخیصی، ابتلای فرد به پوکی استخوان تأیید شود، باید درمان مناسب برای او آغاز شود. پزشکان می‌توانند با توجه به سابقه پزشکی و نتایج آزمایشگاهی، برنامه درمانی متناسبی برای محافظت و بهبود وضعیت استخوان‌ها و پیشگیری از زمین خوردن و شکستگی در اختیار بیماران قرار دهند.
این فوق تخصص غدد درون‌ریز و متابولیسم با اشاره به اقدامات درمانی و پیشگیرانه برای افراد مبتلا به پوکی استخوان اظهار کرد: اصلاح رژیم غذایی، مصرف مکمل‌ها به‌ویژه کلسیم و ویتامین D، اصلاح سبک زندگی، داشتن برنامه ورزشی منظم، ترک سیگار و پرهیز از مصرف الکل از جمله اقداماتی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: در صورت امکان و با نظر پزشک، باید داروهایی که موجب تحلیل استخوان می‌شوند، مانند گلوکوکورتیکوئیدها، قطع یا جایگزین شوند. همچنین اگر فرد به دیابت مبتلاست، کنترل مناسب قند خون اهمیت دارد.
ملکیان با تأکید بر ضرورت پیشگیری از زمین خوردن در افراد مبتلا به پوکی استخوان گفت: یکی از مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از شکستگی، کاهش احتمال زمین خوردن در محیط زندگی است. این اقدامات در بسیاری از موارد ساده هستند، اما رعایت آن‌ها می‌تواند نقش مؤثری در حفظ سلامت افراد داشته باشد.
وی ادامه داد: سطح کف منزل نباید لغزنده یا مرطوب باشد و فرش‌ها و موکت‌ها باید به‌گونه‌ای ثابت شوند که هنگام راه رفتن زیر پای افراد حرکت نکنند. همچنین لازم است در طول شب نور ملایمی در منزل روشن باشد تا افراد در تاریکی مطلق حرکت نکنند.
وی استفاده از کفش مناسب را نیز ضروری دانست و افزود: افراد مبتلا به پوکی استخوان باید از پوشیدن کفش‌های نامناسبی که احتمال پیچ‌خوردگی پا و زمین خوردن را افزایش می‌دهند، خودداری کنند. همچنین مسیرهای رفت‌وآمد در منزل باید خالی از وسایلی باشد که ممکن است پای فرد به آن‌ها گیر کرده و موجب زمین خوردن شود.
ملکیان خاطرنشان کرد: نصب نرده و حفاظ مناسب در کنار پله‌ها نیز اهمیت زیادی دارد تا افراد هنگام بالا و پایین رفتن از پله‌ها بتوانند در صورت لغزش از آن‌ها کمک بگیرند و از زمین خوردن و بروز شکستگی جلوگیری کنند.
انتهای پیام
